Η Βίβλος ως κόμικ: Ο Γιαχβέ συναντά τον Ρ. Κραμπ

Standard

του Χάρολντ Μπλουμ

μετάφραση: Θοδωρής Δρίτσας και Κώστας Σπαθαράκης

Τον Ρόμπερτ Κραμπ θα τον ξέρουν οι περισσότεροι αναγνώστες από τα κόμικ που δημοσίευαν η Βαβέλ και το Παραπέντε, τη δεκαετία του 1980. Αρκεί, άλλωστε, μια ματιά στις εικόνες του δισέλιδου για να θυμηθούν τις χαρακτηριστικά χοντροκομμένες φιγούρες του και τον αντικομφορμιστικό σαρκασμό που τον έκαναν θρύλο του αμερικάνικου αντεργκράουντ κόμικ. Τον Οκτώβριο του 2009, έπειτα από τέσσερα χρόνια δουλειάς, κυκλοφόρησε το τελευταίο έργο του: το βιβλίο της Γενέσεως της Παλαιάς Διαθήκης υπό μορφή κόμικ (The Book of Genesis, εικονογράφηση R. Crumb, Norton, Νέα Υόρκη 2009). Στο κλίμα των ημερών, δημοσιεύουμε στη συνέχεια το δοκίμιο που έγραψε ο πολύς Χάρολντ Μπλουμ, ένας από τους μεγάλους της σύγχρονης λογοτεχνικής θεωρίας, με αφετηρία το τελευταίο αυτό και ήδη πολύκροτο έργο του Κραμπ. Δημοσιεύτηκε στο New York Review of Books (τόμ. 56, τχ. 19, 3.12.2009). Οι μεσότιτλοι και οι σημειώσεις είναι των μεταφραστών.

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

 Η εικονογράφηση της εβραϊκής Βίβλου υπήρξε πάντοτε ένα εγχείρημα μείζονος σημασίας για τους ζωγράφους, με τον Μιχαήλ Άγγελο και τον Τιντορέττο να αποτελούν ίσως τις κορυφαίες στιγμές αυτής της αναζήτησης. Μια απόδοση της Γενέσεως υπό μορφή κόμικ θα ήταν, ιδεωδώς, μια παράδοξη ανάμειξη Ρέμπραντ και Ουίλλιαμ Μπλαίηκ. Αλλά δεν θα ήταν δίκαιο να χρησιμοποιήσουμε αυτό το κριτήριο για να εκτιμήσουμε το τόλμημα του Κραμπ να ασχοληθεί με το βιβλίο της Γενέσεως. Οι γυναίκες και οι άνδρες της Γενέσεως του Κραμπ μου θυμίζουν αόριστα το περιοδικό Mad. Στο μη ασκημένο βλέμμα μου η δουλειά του Κραμπ θυμίζει εκείνο το ύφος, όμως συγχρόνως μοιάζει να προσεγγίζει αυτό που θυμάμαι από το σκληρό προλεταριακό στυλ του Μπεν Σαν.[1] Αν μη τι άλλο, τα σκίτσα του Κραμπ έχουν εκ πρώτης όψεως το προτέρημα της ανοικείωσης στην απεικόνιση των πατριαρχών και των γυναικών του πρώτου βιβλίου της Εβραϊκής Βίβλου.

Η «ανοικείωση» είναι ένας πολύπλοκος και πλούσιος όρος, και χρειάζεται εδώ να τον εξειδικεύσουμε. Οι άνθρωποι της Γενέσεως μέσα από το βλέμμα του Κραμπ είναι πράγματι γραφικοί αλλά και απεικονίζονται με μια πανίσχυρη ασχήμια. Δεν με στενοχωρούν τόσο οι άντρες όσο οι γυναίκες, από την Εύα ώς τη Ραχήλ· είναι τόσο απαίσιες που με γεμίζουν λύπη. Η ασχήμια τους δεν δικαιολογείται ούτε αν προσπαθήσει κανείς να υπερασπιστεί τον Κραμπ αποδίδοντάς του έναν υγιή ρεαλισμό. Αν ένας θαυμαστής του Κραμπ μου έλεγε «Μα έτσι δεν ήταν στ’ αλήθεια τότε;», θα του απαντούσα αυθόρμητα: «Μα δεν υπάρχει “τότε”». Η Γένεσις, όπως η Έξοδος και οι Αριθμοί μετά από αυτήν, είναι μια υπέροχη αφήγηση, και όχι ιστορικά γεγονότα. Θα μπορούσαμε να την αποκαλέσουμε μύθο, ή οτιδήποτε άλλο πιστεύουμε ότι ταιριάζει καλύτερα στο παραμύθι της φυλής.

Οι σοφοί λένε ότι «η Τορά έχει εβδομήντα πρόσωπα»· θα μπορούσαν εξίσου εύκολα να ισχυριστούν ότι έχει επτακόσια εβδομήντα επτά. Τα «πρόσωπα» σημαίνουν ερμηνείες, αλλά βλέποντας τα σκίτσα του Κραμπ κατανόησα τη μεταφορά ως κυριολεξία, και θα επιθυμούσα να είχε όντως ζωγραφίσει εβδομήντα πρόσωπα. Ίσως να είμαι κάπως υπερβολικός, αλλά στα σκίτσα του Κραμπ βλέπω μόνο δύο πρόσωπα, ένα γυναικείο και ένα αντρικό. Αυτό ίσως να αποτελεί μια έκφραση του μαύρου χιούμορ του· εγώ πάντως θα τον αφήσω λίγο κατά μέρος, για να ασχοληθώ με το ίδιο το κείμενο της Γενέσεως και να μιλήσω λίγο για την ιστορία της δικής μου ανάγνωσης της πιο όμορφης σύγχρονης εκδοχής της Γενέσεως, της τετραλογίας του Τόμας Μαν Ο Ιωσήφ και οι αδελφοί αυτού.[2]

Γιαχβέ, ο βασικός λογοτεχνικός χαρακτήρας της Γενέσεως

Ο βασικός λογοτεχνικός χαρακτήρας της Γενέσεως είναι ο Γιαχβέ ή ο Θεός. Το εννοώ αυτό κυριολεκτικά, με την έννοια που ο πιο σημαντικός λογοτεχνικός χαρακτήρας στον Ερρίκο Δ΄ του Σαίξπηρ είναι ο σερ Τζων Φάλσταφ, στον Άμλετ είναι ο ομώνυμος ήρωας και στον Δον Κιχώτη είναι ο Ιππότης της ελεεινής μορφής. Το να βεβαιώνει κανείς ότι η λατρεία του Θεού από τους μουσουλμάνους, τους χριστιανούς και τους Εβραίους δεν είναι παρά η προσευχή και η δοξολογία προς ένα λογοτεχνικό χαρακτήρα είναι μια λογική παρατήρηση, αν και καλό θα ήταν να αποφεύγεται στις μουσουλμανικές χώρες. Ακόμα και στις ΗΠΑ υπάρχουν εκατομμύρια άνθρωποι που θα θεωρούσαν προσβλητική τη σκέψη ότι πιστεύουν σε ένα λογοτεχνικό χαρακτήρα, είτε πρόκειται για τον Γιαχβέ της εβραϊκής Βίβλου είτε για τον Ιησού των Ευαγγελίων είτε και για τους δύο. Καθώς εγώ προσωπικά πιστεύω στον Φάλσταφ, τον Άμλετ και τον Δον Κιχώτη, θα ήμουν τουλάχιστον ασυνεπής αν δεν πίστευα στον Γιαχβέ και στον Ιησού του Κατά Μάρκον, δύο εκπληκτικούς λογοτεχνικούς χαρακτήρες.

Η εβραϊκή θρησκεία δεν απαιτεί πίστη στον Γιαχβέ αλλά εμπιστοσύνη σε αυτόν. Έγραφα κάποτε πως εγώ δεν τον αγαπώ, δεν τον εμπιστεύομαι, θέλω να φύγει, όμως εκείνος, ως ο ισχυρότερος χαρακτήρας της λογοτεχνίας είναι πάντα εδώ. Ο Όμηρος (ή οι Όμηροι) μας έδωσαν τον Αχιλλέα και τον Οδυσσέα και ο μόνος που μπορεί να τον ανταγωνιστεί είναι ο Γιαχβιστής, ο J, ο πρώτος συγγραφέας της Τορά, ο οποίος μας έδωσε τον Ιακώβ, τον Ιωσήφ και τη Θάμαρ, πάνω από όλα όμως μας παρουσίασε τον Γιαχβέ, το πιο ισχυρό μυθοπλαστικό πρόσωπο στη δυτική λογοτεχνία. Η παρουσία του στη Γένεσιν, την Έξοδο και τους Αριθμούς είναι κάτι το τρομερό. Είναι ανθρώπινος, πολύ ανθρώπινος, ξεπερνάει τον Ιακώβ και τον Ιωσήφ, τον Αχιλλέα και τον Οδυσσέα. Ως θεός είναι πανούργος, δαιμονικός, ζηλότυπος, περίεργος, ευφυής, σκληρός, οξύθυμος, πνευματώδης· πάνω από όλα όμως, είναι απρόβλεπτος. Είναι ο ορισμός του ανοίκειου. Το όνομά του, μας λέει, είναι Ehyeh Asher Ehyeh (εγώ ειμί ο ων, Εξ 3,14) το οποίο θα μετέφραζα ως εξής: «είμαι παρών (όπου και όποτε) είμαι παρών». Ισχύει όμως και το αντίστροφο: «είμαι απών (όπου και όποτε) είμαι απών». Η ιστορία του εβραϊκού λαού δεν είναι παρά η συνέπεια αυτής της ηθελημένης απουσίας.

Τι ακριβώς είναι το βιβλίο της Γενέσεως;

Τι ακριβώς είναι το βιβλίο της Γενέσεως; Οι ιστορίες μας είναι οικείες: ο Αδάμ, η Εύα και το φίδι· ο Κάιν και ο Άβελ· ο Νώε και ο Κατακλυσμός· ο Πύργος της Βαβέλ· ο Αβραάμ και η Σάρα· η θυσία του Αβραάμ· ο Ιακώβ, ο Ησαύ και τα πρωτοτόκια· η ολονύκτια πάλη του Ιακώβ με έναν από τους Ελοχίμ· και τέλος το έπος του Ιωσήφ και των αδλεφών του.

 Παρέλειψα τον Γιαχβέ, η Γένεσις όμως είναι το βιβλίο του, όπως ακριβώς ο Οθέλλος είναι το έργο του Ιάγου και ο Έμπορος της Βενετίας είναι το έργο του Σάυλοκ. Ο Γιαχβέ της Γενέσεως δεν είναι ένας επουράνιος Θεός, αλλά πατάει στη γη μαζί με τον Αβραάμ και τον Ιακώβ. Πρέπει να σημειώσουμε ότι η ιστορία του Ιακώβ και του Ιωσήφ καταλαμβάνει τη μισή Γένεσιν (κεφ. 27-50), και όμως ο τίτλος που της αποδόθηκε κατά τη μετάφραση των Ο΄ οφείλεται στην πρώτη λέξη του χειρογράφου «Bereshith», που σημαίνει στα εβραϊκά «εν αρχή». Αυτό που ξεκινά στη Γένεσιν δεν είναι μόνο η ανθρωπότητα αλλά και ο Γιαχβέ, ο Θεός. Απάτωρ και άναρχος, θα έπρεπε κανονικά να είναι ο πιο μυστηριώδης θεός· όμως ο συγγραφέας του, ο Γιαχβιστής δεν τον αντιμετωπίζει έτσι. Ο Γιαχβέ περπατάει στη γη, διαφωνεί με τον Αβραάμ και καταβροχθίζει ένα χορταστικό γεύμα που ετοιμάζει η Σάρα.

Η σύγχρονη ακαδημαϊκή έρευνα τείνει να απορρίψει την παλαιότερη υπόθεση σύμφωνα με την οποία στην Τορά υπάρχει ένα ξεχωριστό και συνεχές συγγραφικό νήμα ή «πηγή», αλλά είμαι ιδιαίτερα επιφυλακτικός απέναντι σε αυτές τις ακαδημαϊκές μόδες. Έχουν ανακαλυφθεί βέβαια κάποια παλαιότερα κείμενα και θέματα, αλλά η ιδέα μιας συσσώρευσης μικρών αποσπασμάτων που σταδιακά συνδέθηκαν δημιουργώντας την Τορά μου φαίνεται παράλογη, μια προσβολή για κάθε πραγματικά λογοτεχνικό πνεύμα. Στα τμήματα της Πεντατεύχου που αποδίδονται στον Γιαχβιστή αναδεικνύεται μια πολύ ισχυρή συγγραφική προσωπικότητα. Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα τμήματα, το κείμενο του Γιαχβιστή είναι απολαυστικά κοσμικό, συχνά ειρωνικό, και μοιάζει να απολαμβάνει τον ίδιο του τον εξωφρενισμό, όπως όταν ο Ιακώβ ξεγελά τον Ησαύ για να πάρει ο ίδιος την ευλογία του πατέρα του. Πιστώνεται στον Κραμπ ότι το συναισθάνθηκε, παρότι καθόλου δεν διαφαίνεται στο κείμενο του διαπρεπούς μεταφραστή Ρόμπερτ Άλτερ, που κυρίως χρησιμοποίησε ο Κραμπ.

Οι αναπαραστάσεις του Κραμπ μπορεί να μην είναι ιδιαίτερα γοητευτικές, όμως η μεταχείριση της ιστορίας της Γενέσεως διαπνέεται από μια φρεσκάδα. Ξεφεύγει από την αποστειρωμένη ευσέβεια και δεν δίνει καθόλου χώρο στα ιερά συναισθήματα που υποτίθεται ότι συνοδεύουν την ανάγνωση της Γενέσεως. Στον Κραμπ είναι ξένος εκείνος ο ηθικός παραλογισμός που χρησιμοποιεί τη θεία δικαιοσύνη για να δικαιολογήσει τον ανθρώπινο πόνο. Η αισθητική δυσφορία που μου προκαλούν οι γυναίκες του αναπληρώνεται με το παραπάνω από την υγιή σύλληψη του Γιαχβέ, μια υγεία που πρέπει να αποδώσουμε στην καλλιτεχνική του πληθωρικότητα.

Από τον Γιαχβιστή στον Τόμας Μαν

Θυμάμαι πως η δική μου παιδική αντίδραση στη Γένεσιν ήταν μια δυσφορία για τον Γιαχβέ, ανάμεικτη με δέος. Η δυσφορία αυτή έγινε με τα χρόνια μια δύσκολη απόρριψη (τελείως ενάντια στην ανατροφή μου), το δέος παρ’ όλα αυτά παραμένει, αφού κανένα άλλο λογοτεχνικό πρόσωπο δεν είναι τόσο ανοίκειο. Είμαστε υποχρεωμένοι να κάνουμε λόγο για «πρόσωπο», διότι ο Γιαχβιστής δημιούργησε μια προσωπικότητα, έναν Θεό με δυναμισμό που δεν ελέγχεται, ούτε από αυτόν τον ίδιο. Χωρίς αμφιβολία ο Γιαχβέ γεννήθηκε πριν από τον Γιαχβιστή, αλλά δεν έχουμε κανένα τεκμήριο για αυτό. Ο τρόπος που εμφανίζεται στη Γένεσιν, στην Έξοδο και τους Αριθμούς δείχνει ότι αποτελεί δημιούργημα του συγγραφέα του, ακριβώς όπως ο Φάλσταφ ήταν δημιούργημα του Σαίξπηρ ή ο Πανούργος του Ραμπελαί. Οι λογοτεχνικοί χαρακτήρες με τέτοια ζωντάνια –θα μπορούσαμε να προσθέσουμε εδώ τη Wife of Bath[3] και τον Σάντσο Πάντσα– μοιάζουν σαν να υπάρχουν από πάντα, και ο Γιαχβέ ανήκει στη χαρούμενη συντροφιά τους. Πρέπει να τον απολαμβάνουμε όπως απολαμβάνουμε εκείνους, αλλά παραδέχομαι ότι δεν μπορούμε, αφού κανείς δεν χτίζει ιερά, καθεδρικούς ναούς και τζαμιά για αυτούς τους πιο αθώους ηρωικούς χαρακτήρες.

...και εισήλθεν προς Ραχήλ• ηγάπησε δε Ραχήλ μάλλον ή Λείαν.

…και εισήλθεν προς Ραχήλ• ηγάπησε δε Ραχήλ μάλλον ή Λείαν.

Είναι προφανές ότι ο Κραμπ αντιμετωπίζει την εμμένουσα πίστη ότι η Γένεσις αποτελεί δεσμευτικό λόγο του Θεού ως μια ακόμη μορφή σύγχρονης τρέλας και βλέπει τα σκίτσα του ως μια τέχνη της ανοικείωσης. Την εικονογραφημένη Γένεσιν θα την απολάμβανα μάλλον περισσότερο στα παιδικά μου χρόνια τη δεκαετία του 1930, αν υπήρχε τότε. Φλογερός οπαδός του Μπλαίηκ πριν από τα δέκα μου, φανταζόμουν τις προσωπικότητες της Βίβλου με τον τρόπο του Μπλαίηκ, που είναι συγγενής με τους γελοιογράφους του 18ου αιώνα, όπως τον Rowlandson και τον Gillray. […]

Το 1990 εξέδωσα το The Book of J, έντονα επηρεασμένος από τη σάγκα του Τόμας Μαν Ο Ιωσήφ και οι αδελφοί αυτού. Ο γερμανός δάσκαλος είχε συλλάβει τις ειρωνικές πτυχές του Γιαχβιστή, τις οποίες ήθελα να αναδείξω εκ νέου. Τόσο ο Γιαχβιστής όσο και ο Μαν τονίζουν την ομορφιά της Ραχήλ και του γιου της Ιωσήφ, πράγμα που έρχεται σε αντίθεση με την οπτική φαντασία του Κραμπ. Ο Κραμπ απαντάει αφοπλιστικά: «Πρέπει να ομολογήσω ότι δυσκολεύομαι να ζωγραφίσω όμορφες γυναίκες». Η ομοφυλοφιλία του Μαν θερμαίνει την περιγραφή του για τον Ιωσήφ, η δολιότητα του οποίου συγκινεί επίσης τον Γιαχβέ. Η μετάφραση του μεγάλου Ουίλλιαμ Τύνταιηλ (William Tyndale) είναι στο σημείο αυτό απολαυστική: «the Lord was with Joseph, and he was a lucky fellow» (Και ο Κύριος ήταν με τον Ιωσήφ, και ο Ιωσήφ ήταν πολύ τυχερός).

Η μεγάλη επιτυχία του Μαν είναι ο Ιακώβ του, που είναι πολύ κοντά στον πρωτότυπο Ιακώβ του Γιαχβιστή και, τόσο στον Μαν όσο και στον Γιαχβιστή, κοντά στον ίδιο τον Γιαχβέ. Και ο Γιαχβέ και ο Ιακώβ είναι πολυμήχανοι καταφερτζήδες, ειδικοί στο να αποφεύγουν τις συνέπειες των πράξεών τους. Η ευλογία του Γιαχβέ προστατεύει τον Ιακώβ και τον Ιωσήφ, όπως αργότερα, στον Σαμουήλ, θα δοθεί στον Δαβίδ. Τι σημαίνει όμως στην εβραϊκή Βίβλο η ευλογία; Έχω πειστεί ότι σημαίνει την υπόσχεση «περισσότερης ζωής», που εκτείνεται πέρα από το χρόνο. Όποιες και αν είναι οι σκοτεινές πτυχές του Γιαχβέ –και υπάρχουν μυριάδες– αυτή είναι η δόξα του· αν μπορούσαμε να πιστέψουμε έστω αυτό.

Ο Γιαχβέ του Μαν έχει μια ταραγμένη σχέση με την ουράνια ακολουθία του, που δυσανασχετεί με τη δημιουργία του ανθρώπου και αισθάνεται ότι ο Θεός της επιζητά να διευρύνει τη συνείδησή του μέσω της επίγνωσης του ανθρώπινου πόνου. Ο Γιαχβιστής δεν τρέφει παρόμοιες αυταπάτες σχετικά με τη διαδικασία ωρίμανσης του Θεού. Στην Έξοδο (4, 24) ο Γιαχβέ επιχειρεί να σκοτώσει τον δύσμοιρο Μωυσή, ενώ αυτός ο απρόθυμος προφήτης κοιμάται στην έρημο, κατά την επιστροφή του στην Αίγυπτο. Δεν δίνεται καμία αιτιολόγηση ή εξήγηση. Ο τρομερός σκοπός του Γιαχβέ γίνεται ακόμη πιο αποτρόπαιος αν σκεφτούμε ότι ο Μωυσής ενέδωσε, παρότι αρχικά προσπάθησε, όπως θα έκανε κάθε λογικός άνθρωπος, να αποφύγει την εκλογή του από τον Γιαχβέ. Ούτε εμείς ούτε ο Μωυσής καταλαβαίνουμε ποτέ γιατί τον επέλεξε ο Γιαχβέ, ούτε πολύ περισσότερο γιατί ξαφνικά αποφάσισε να τον δολοφονήσει μέσα στη νύχτα και την ερημιά.

«Μια ναρκισσιστική μορφή πλήρης τραγικής χάριτος»        

…επέθηκεν αυτόν επί το θυσιαστήριον επάνω των ξύλων…και εξέτεινεν Αβραάμ την χείρα αυτού λαβείν την μάχαιραν σφάξαι τον υιόν αυτού…

…επέθηκεν αυτόν επί το θυσιαστήριον επάνω των ξύλων…και εξέτεινεν Αβραάμ την χείρα αυτού λαβείν την μάχαιραν σφάξαι τον υιόν αυτού…

Το υπέροχο πρελούδιο του Μαν στο Ο Ιωσήφ και οι αδελφοί αυτού έχει τον τίτλο «Κάθοδος στην κόλαση», αλλά αυτό δεν είναι παρά μια ακόμη ειρωνεία, αφού στην πραγματικότητα βυθιζόμαστε στο αρχέγονο παρελθόν. Στην όγδοη ενότητα του πρελούδιου αυτού, ο Μαν ταυτίζει τον Ιωσήφ του με τον μύθο του πρώτου ανθρώπου –μύθο γνωστικό, ερμητικό, καββαλιστικό– που είχε χαρακτηριστικά ανδρόγυνου και θεού, ερωτεύτηκε την αντανάκλαση της εικόνας του στο νερό και έτσι εξέπεσε, με μια κίνηση προς τα έξω και προς τα κάτω, στον δικό μας υλικό κόσμο του χώρου και του χρόνου. Ο Μαν χαρακτηρίζει τον Ιωσήφ του «μια ναρκισσιστική μορφή πλήρη τραγικής χάριτος». Μπορεί να αναφέρεται στον εαυτό του, θα λέγαμε σήμερα που το ομοφυλοφιλικό μυστικό του βίου του έχει κοινολογηθεί στους θαυμαστές του, αν και θα έπρεπε να το έχουν υποψιαστεί διαβάζοντας τον Θάνατο στη Βενετία και άλλα αριστουργήματά του.

Στην εβραϊκή Βίβλο καθίσταται τελείως σαφές ότι το πραγματικό όνομα του Θεού είναι το τετραγράμματο, αφού χρησιμοποιείται περισσότερες από έξι χιλιάδες φορές. Το όνομα Γιαχβέ πρέπει να είναι πολύ παλιό, καθώς έτσι αποκαλείται ο Θεός στο πολεμικό άσμα της Δεββώρας και του Βαράκ (Κριταί, 5), που χρονολογείται ίσως ακόμη και τον 12ο π.Χ. αιώνα. Φυσικά κανείς δεν θα μπορούσε να αποκαλέσει τον Γιαχβέ «μια ναρκισσιστική μορφή πλήρη τραγικής χάριτος». Είναι ανεμοστρόβιλος, πυρ, πολεμική ιαχή, πολεμιστής ο ίδιος, και πραγματικά ο εαυτός του όταν διατυπώνει τα ρητορικά του ερωτήματα. […]

Λυπάμαι που δεν μπορώ να εκφράσω πιο έντονα την ευγνωμοσύνη μου στον Κραμπ, που μου έδωσε την ευκαιρία να επανέλθω στη Γένεσιν, να σκεφτώ ξανά τον Γιαχβέ, που είναι για μένα μια αστείρευτη πηγή στοχασμού, όπως ο Φάλσταφ και ο Άμλετ. Ο Γιαχβέ διαβεβαιώνει τους πατριάρχες ότι επιζητά ένα συμβόλαιο μαζί τους, και αυτοί σπεύδουν να τον εμπιστευθούν. Κατέχει αναμφισβήτητα το οικουμενικό και αιώνιο ρεκόρ αναξιοπιστίας, ξεπερνώντας κάθε άλλο θεό ή θεότητα. Μακάρι ο αρχικός συγγραφέας να ήταν ο Τόμας Μαν και όχι ο Γιαχβιστής.

[1] Ben Shahn (1898-1969): Αμερικανός ζωγράφος, μαχητικός αριστερός που ασχολήθηκε από τη δεκαετία του 1930 με κοινωνικά και πολιτικά θέματα.

[2] Thomas Mann, Ο Ιωσήφ και οι αδελφοί αυτού, 4 τόμ., μτφρ. Λευτέρης Αναγνώστου, Gutenberg, Αθήνα 2004-2005.

[3] «The Wife of Bath’s Tale»: μια από τις Canterbury Tales του Τζέφρυ Τσώσερ.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s