Βρετανία: τα πανεπιστήμια ως φαστ φουντ

Standard

Hans Sebald Beham, «Η Αφροδίτη κρατά το νεκρό σώμα του Άδωνη», 16oς αι. (Εθνική Βιβλιοθήκη, Παρίσι).

του Άντονυ Γκράφτον

Τα βρετανικά πανεπιστήμια αντιμετωπίζουν  μια ιδεολογική και πνευματική. Εδώ και τριάντα χρόνια, οι πολιτικοί του Συντηρητικού και του Εργατικού Κόμματος, γραφειοκράτες, και «μάνατζερ» έχουν πελεκήσει τα παραδοσιακά θεμέλια της ακαδημαϊκής ζωής. Αν οι πανεπιστημιακές πολιτικές και πρακτικές δεν αλλάξουν σύντομα, η ζημιά θα είναι ανεπανόρθωτη.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 βρέθηκα για λίγο, με ένα πρόγραμμα ανταλλαγών φοιτητής, στο University College του Λονδίνου ενώ αργότερα ήμουν τακτικός επισκέπτης στο Warburg Institute την Οξφόρδη και το Καίμπριτζ: τότε –όπως και πολλοί άλλοι Αμερικανοί στον κλάδο των ανθρωπιστικών επιστημών–ζήλευα τους συναδέλφους που δίδασκαν στα βρετανικά πανεπιστήμια. Τα γραφεία μας είχαν πλαστικά δάπεδα· τα δικά τους ήταν στρωμένα με χαλιά. Καθόμασταν άβολα στα κλασικά ξύλινα γραφεία· αυτοί κάθονταν με τους φοιτητές τους σε άνετες πολυθρόνες, προσφέροντάς τους τσέρι και άλλα ηδύποτα. Πάνω απ’ όλα όμως, αισθανόμασταν διαρκώς τη μόνιμη  πίεση να κάνουμε πάντα το πιο καινούργιο, και μόνο αυτό, δείχνοντας σε όλο τον κόσμο ότι είμαστε αενάως καινοτόμοι, έχουμε διεπιστημονικό πνεύμα και υψηλή παραγωγικότητα.

Οι βρετανοί πανεπιστημιακοί, στον κλάδο των ανθρωπιστικών σπουδών, ήταν και αυτοί καινοτόμοι. Ο E. Π. Τόμσον, ο Έρικ Χομπσμπάουμ, ο Φράνσις Γέητς, ο Πήτερ Μπερκ και πολλοί άλλοι εισήγαγαν νέους τρόπος προσέγγισης της Ιστορίας για τη γενιά μου. Όμως, οι βρετανοί πανεπιστημιακοί, παραδέχονταν πάντα –σε αντίθεση με μας, ορισμένες φορές τουλάχιστον– ότι έχει ζωτική σημασία να διατηρείς και να ανανεώνεις τους παραδοσιακούς επιστημονικούς κλάδους και μορφές της γνώσης μας: γλώσσες, ακριβής ερμηνεία των κειμένων, των εικόνων και των αντικειμένων, αυστηρή φιλοσοφική ανάλυση και την επιχειρηματολογία. Αλλιώς η γοητεία των διεπιστημονικών εργασιών δεν είναι τίποτα από μια ανόητη μόδα.

Υπήρχε στη ζωή των βρετανικών πανεπιστημίων, μια λογική σαν αυτή του slow food, μια αίσθηση αργής γευστικής απόλαυσης βασισμένη σε μια γενική παραδοχή ότι οι άνθρωποι χρειάζονται χρόνο για να κάνουν ένα άρθρο ή ένα βιβλίο όσο πιο πυκνό και πλούσιο είναι δυνατόν. Τα καλά αμερικανικά πανεπιστήμια δεν ήταν βέβαια ποτέ «φαστ φουντ», αλλά σίγουρα νιώθαμε την πίεση να παράγουμε τακτικά και γρήγορα. Αντιθέτως, ο Michael Baxandall πέρασε τρία ολόκληρα χρόνια στο Warburg Instutute, δουλεύοντας στο φωτογραφικό αρχείο και όχι ολοκληρώνοντας τη διατριβή του, και μετά κάμποσα ακόμα χρόνια ως λέκτορας, γράφοντας μόνο μερικά άρθρα. Στη συνέχεια, το 1971 και το 1972, συνέγραψε δύο λαμπρά διεπιστημονικά βιβλία, που άλλαξαν εντελώς το τοπίο όσον αφορά μελέτη του ουμανισμού και της τέχνης της Αναγέννησης, παραμένουν έργα αναφοράς μέχρι σήμερα, και τα οποία ήταν μονάχα το ξεκίνημα μιας λαμπρής σταδιοδρομίας. Η Gertrud Bing, ο E.H. Gombrich, ο J. B. Trapp και η Α.Μ. Meyer, που διηύθυνε το Warburg σε εκείνη την εποχή, ήξεραν να είναι υπομονετικοί. Τα αποτελέσματα που πέτυχαν  μιλούν από μόνα τους.

Από την ανάδειξη της Μάργκαρετ Θάτσερ στην πρωθυπουργία  και μετά, η πίεση αυξήθηκε. Τα πανεπιστήμια έπρεπε να αποδείξουν την αξία τους. Οι διοικούντες και οι πρόεδροι ώθησαν τους διδάσκοντες να βρουν ιδιωτική χρηματοδότηση και να δημοσιεύουν ακατάπαυστα ανταμείβοντας όσους το κατάφεραν με άδειες και άλλα προνόμια που οι αμερικανοί καθηγητές δεν τα είχαν δει ούτε στα όνειρά τους. Ο ρυθμός παραγωγής είναι υψηλός, αλλά η σύμπνοια μεταξύ των καθηγητών έχει διαρραγεί.. Την τελευταία διετία, η πίεση γίνεται ασφυκτική. Οι προϋπολογισμοί έχουν συρρικνωθεί, και τα πανεπιστήμια έχουν σφίξει όσο δεν πάει το ζωνάρι τους για να ανταποκριθούν. Σήμερα πρέπει να αντιμετωπίσουν τεράστιες περαιτέρω περικοπές για τα επόμενα τρία χρόνια — εκτός αν επανέλθουν στην εξουσία οι Συντηρητικοί, οπότε το μαχαίρι θα πάει ακόμα πιο βαθιά.

Οι ιθύνοντες των πανεπιστημίων δεν προσπάθησαν, ως επί το πλείστον, να αντιδράσουν, αλλά να αποδείξουν ότι μπορούν να κάνουν «περισσότερα πράγματα με λιγότερα χρήματα». Για να εξηγήσουν πώς μπορεί να επιτευχθεί ο τετραγωνισμός του κύκλου, άρχισαν να συντάσσουν εκθέσεις στην οργουελιανή γλώσσα του «στρατηγικού σχεδιασμού». Ένα τυπικό  τέτοιο έγγραφο, από το King’s College του Λονδίνου, εξηγεί ότι το ίδρυμα πρέπει να «δημιουργήσει οικονομικά βιώσιμη ακαδημαϊκή δραστηριότητα, αποεπενδύοντας από πεδία που υστερούν ευρισκόμενα πολύ κάτω από το κρίσιμο επίπεδο, στερούμενα  ρεαλιστικής προοπτικής πρόσθετων επενδύσεων».

Η πραγματικότητα που αυτό το σύννεφο του μελανιού προσπαθεί εις μάτην να κρύψει είναι όσο άσχημη φαντάζεστε. Οι πανεπιστημιακοί με αντικείμενο μελέτης αρχαία χειρόγραφα και γλώσσες, που ασχολούνται την προνεωτερική ιστορία ή παλεύουν με δύσκολα ζητήματα της σημασιολογίας δεν παράγουν πάντοτε άμεσα αποτελέσματα ούτε μπορούν να προσελκύσουν μεγάλα ποσά ιδιωτική χρηματοδότηση — ακόμα και στην περίπτωση που άλλοι μελετητές, σε όλο τον πλανήτη, βασίζονται στις μελέτες τους. Αν το νόημα της δουλειάς τους δεν είναι προφανές, γιατί να μην τους εξαλείψουμε; Τότε, θα έχουμε χώρο για αντικείμενα που αποδίδουν άμεσα οφέλη.

Στο King’s College του Λονδίνου, ο επικεφαλής της Σχολής Τεχνών και  Ανθρωπιστικών Επιστημών έχει ήδη ενημερώσει παγκοσμίου κύρους καθηγητές –όπως ο David Ganz, στην παλαιογραφία, και δύο στη φιλοσοφία– ότι οι θέσεις τους καταργούνται στο τέλος του ακαδημαϊκού έτος. Και οι τρεις είναι διαπρεπείς μελετητές, που έχουν αναδείξει ξεχωριστούς φοιτητές. Η παλαιογραφία –για να περιοριστώ στον τομέα που γνωρίζω καλύτερα– είναι για τη μελέτη των κειμένων ό,τι είναι η αρχαιολογία για τη μελέτη των πόλεων και των αρχαίων ναών. Οι παλαιογράφοι βάζουν τα θεμέλια πάνω στα οποία οικοδομούν οι άλλοι συνάδελφοί τους των ανθρωπιστικών επιστημών. Λένε στους ιστορικούς και τους μελετητές της λογοτεχνίας πότε γράφηκε ένα κείμενο και τι λέει, ποια χειρόγραφα χρησιμοποιήθηκαν πού, γιατί και από ποιον. Η μαθητεία στην ανάλυση των χειρογράφων είναι κεφαλαιώδους σημασίας  για τα  παγκοσμίου φήμης προγράμματα μεσαιωνικών σπουδών, για τα οποία μπορεί και καυχάται το King’s College. Αυτός είναι ο λόγος που ο  Jeffrey Hamburger, ο ιστορικός τέχνης του Χάρβαρντ, ένας από τους κορυφαίους ειδικούς στα μεσαιωνικά χειρόγραφα σε όλο τον κόσμο, πρωτοστάτησε στην οργάνωση μιας παγκόσμιας εκστρατείας για την ανάκληση της απόφασης. (Παρομοίως, ο φιλόσοφος Brian Leiter του Πανεπιστημίου του Σικάγου, δημοσιοποίησε τις περικοπές στη φιλοσοφία στο μπλογκ του που έχει μεγάλη αναγνωσιμότητα).

Οι περικοπές δεν πρόκειται να σταματήσουν στα πρώτα θύματα. Όλα τα άλλα μέλη ΔΕΠ Σχολής Τεχνών και  Ανθρωπιστικών Επιστημών στο King’s αναγκάζονται να υποβάλλουν ξανά υποψηφιότητα για τις θέσεις τους. Όταν ολοκληρωθεί αξιολόγηση, περίπου είκοσι δύο από αυτούς θα αναγκαστούν να εγκαταλείψουν το άθλημα. Ακόμα και οι επίσημες εκθέσεις καθιστούν  σαφές ότι αυτά τα μέλη ΔΕΠ θα πρέπει να αποχωρήσουν, όχι διότι έχουν πάψει να κάνουν βασική έρευνα ή να διδάσκουν με επιτυχία,  αλλά  επειδή τα πεδία τους δεν είναι της μόδας και δεν βγάζουν χρήμα. Απαντώντας στις κριτικές, ο επικεφαλής του King’s, Rick Trainor, παραπονέθηκε ότι οι καθηγητές του εξωτερικού δεν λαμβάνουν υπόψη τους για τα οικονομικά προβλήματα που αντιμετωπίζει. Κάνει λάθος. Όλοι μας, πολύ πρόσφατα, αντιμετωπίσαμε δραστικές οικονομικές περικοπές.

Ωστόσο λαμβάνουμε επίσης υπόψη μια αρχή που φαίνεται να διαφεύγει από τον κ. Trainor — όπως και από τους συναδέλφους του  στο Σάσεξ, που έχουν αρχίσει να παίρνουν παρόμοια μέτρα, καθώς και τους ιθύνοντες στο Λονδίνο που φαίνεται πως έχουν βαλθεί να μετατρέψουν το Warburg Ιnstitute (ένα μοναδικό ερευνητικό κέντρο, ανοιχτό, με το σπάνιο προσόν οι θησαυροί του να είναι προσιτοί στους πάντες) σε αποθήκη βιβλίων. Τα πανεπιστήμια υπάρχουν για να ερευνούν και να μεταδίδουν τη γνώση. Οι μελετητές και καθηγητές παρέχουν τις υπηρεσίες αυτές. Οι διοικούντες περιβάλλουν με στοργή και βοηθούν την ανάπτυξη των ερευνητών και των καθηγητών: τους προσφέρουν την εγγύηση, τους πόρους και το κλίμα συναδελφικότητας και  διαλόγου που επιτρέπουν την παραγωγή σοβαρού έργου. Το να απολύεις διαπρεπείς διδάσκοντες της Σχολής δεν είναι μια έξυπνη τακτική «αποεπένδυσης», είναι μια καταστροφική αποτυχία.

Είναι οι μισθοί των πανεπιστημιακών η βασική πηγή πίεσης για τη διοίκηση των ιδρυμάτων; Τα ασαφή επίσημα έγγραφα, διατυπωμένα στην ιδιόλεκτο του μάνατζμεντ, είναι δύσκολο να αποκωδικοποιηθούν. Ο συγγραφέας και ιστορικός τέχνης Iain Pears  σημειώνει ότι το King’s έχει δημιουργήσει τα τελευταία χρόνια μια ομάδα οικονομικών στελεχών που λειτουργούν σαν μάνατζερ σε μεγάλη πολυεθνική σε πλήρες ανάπτυγμα, που συμπληρώνεται με δύο διοικητικούς υπευθύνους εκτελεστικούς αξιωματούχους και έναν υπεύθυνο πληροφοριών».

Το King’s ξόδεψε 33,5 εκατομμύρια λίρες σε διοικητικές δαπάνες το 2009, και συνεχίζει με ακόμα μεγαλύτερο ζήλο να προσλαμβάνει υψηλόμισθους μάνατζερ. Τα νούμερα αυτά δεν μαρτυρούν κάποιο πάθος για φειδωλή διαχείριση. Επιπλέον, ο επικεφαλής της Σχολής Τεχνών και Ανθρωπιστικών Επιστημών σχεδιάζει να προσλάβει πολλά νέα μέλη προσωπικού, την ίδια στιγμή που απολύει άλλα. Η διοίκηση πιθανότατα επιδιώκει την εξοικονόμηση χρημάτων — αλλά αδιαμφισβήτητα θέλει να παγιώσει τις δικές της προτεραιότητες και τους δικούς της ανθρώπους, ανεξάρτητα από το ανθρώπινο και πνευματικό κόστος.

Τα πανεπιστήμια μεγαλούργησαν επενδύοντας σε μακροπρόθεσμη βάση. Διαλέγουν τους καλύτερους μελετητές και δασκάλους και τους δίνετε τους πόρους και τον χρόνο να σκεφτούν επισταμένως.  Μερικές φορές ένας λέκτορας εξελίσσεται σε έναν τύπο όπως ο ευφραδής, ρηχός και μοχθηρός «Άνθρωπος Ιστορία» του Μάλκολμ Μπράντμπερυ· άλλοτε πάλι σε κάποιον όπως ο Michael Baxandall. Κανείς δεν ξέρει να μας πει  με ακρίβεια γιατί συμβαίνει αυτό. Ξέρουμε, ωστόσο, ότι μετατρέποντας το πανεπιστήμιο σε μια συνηθισμένη πολυεθνική εταιρεία θα παράγουμε πολύ περισσότερους «Ανθρώπους Ιστορία» από ό,τι μελετητές σαν τον Baxandall.

Το να αποδεχόμαστε το βραχυπρόθεσμο σε μοναδικό κριτήριό μας –υποστηρίζοντας μόνο ό,τι θέλουν οι φοιτητές να σπουδάσουν αυτή τη στιγμή και ό,τι εξωτερικοί παράγοντες προτίθενται να χρηματοδοτήσουν αυτή τη στιγμή–  σημαίνει ότι θα χάσουμε μέλλον. Τα θέματα και οι μέθοδοι που θα έχουν αξία σε είκοσι χρόνια, πολύ συχνά είναι εκείνα στα οποία σήμερα δεν δίνουμε μεγάλη σημασία.  Μια αργή σπουδή –όπως μια αργή γευστική απόλασυση– είναι βαθύτερη, πλουσιότερη και πιο γόνιμη από κάποιες γνώσεις που αποκτούνται στο άψε σβήσε. Αλλά απαιτεί περισσότερο χρόνο για να επιτευχθεί, και για να την επιτύχει πραγματικά πρέπει να απασχολείς ιδιόρρυθμους ανθρώπους που επιμένουν να κάνουν τα πράγματα με τον τρόπο τους. Οι Βρετανοί το ήξεραν καλά αυτό, αλλά τώρα, υπό την επήρειά μας, αλλάζοντας ρότα ολοταχώς, κατευθύνονται στο άλλο άκρο.

Αυτή τη στιγμή, τα αμερικάνικα πανεπιστήμια επενδύουν περισσότερο από τα βρετανικά στις παλαιές μεθόδους. Λίγοι από εμάς ζηλεύουμε πλέον τους βρετανούς συναδέλφους. Αλλά  «εκ των μικρών τα μεγάλα και εκ των προδήλων τα άδηλα γνωρίζονται». Η γλώσσα της «αποτελεσματικότητας» και των «επενδύσεων» κυκλοφορεί παντού.  Στην Στην Αϊόβα, στη Νεβάδα, και σε άλλους πολιτείες, γίνεται λόγος για το κλείσιμο των τμημάτων ανθρωπιστικών σπουδών. Αν το οργουελιανό «νιουσπήκ» αρχίσει να μιλάει για «τη βιωσιμότητα των ανταγωνιστικών ιδρυμάυων» «sustainable excellence clusters», προσοχή! Σημαίνει ότι είμαστε έτοιμοι να ακολουθήσουμε τους  Βρετανούς στον κατήφορο προς τα McDonald’s.

O Άντονυ Γκράφτον διδάσκει ιστορία στο Πανεπιστήμιο του Princeton και είναι εκδότης του «Journal of the History of Ideas». Είναι γνωστός για τις μελέτες του  στην ιστορία των ιδεών από την  Αναγέννηση μέχρι τον 18ο αιώνα, με έμφαση στα θέματα της πρόσληψης της αρχαίας γραμματείας, της συγκρότησης της λογιοσύνης και της ιστορικής γνώσης, καθώς και της κριτικής των πηγών. Στα ελληνικά κυκλοφορούν τα βιβλία του «Η υποσημείωση» (Πατάκης) και «Ιστορία της ανάγνωσης στον δυτικό κόσμο» (Μεταίχμιο). Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο μπλογκ του «Νew York Review of Boοks» (blogs.nybooks.com), στις 9.3.2010 με τίτλο «Britain: the disgrace of the universities».

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Βρετανία: τα πανεπιστήμια ως φαστ φουντ

  1. Πίνγκμπακ: Βρετανία: τα πανεπιστήμια ως φαστ φουντ | My Blog

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s