H ανάδυση μιας νέας μεσαίας τάξης και η τουρκική Αριστερά

Standard

Σύνθεση με τον Κεμάλ και διαδηλωτές κατά του Ερντογάν, 2006

Συνέντευξη του Τούρκου πολιτικού επιστήμονα Φουάτ Κεϋμάν

Στις μέρες μας υπάρχει η εντύπωση ότι το να είσαι αριστερός ταυτίζεται με την άσκηση κριτικής στο κυβερνών κόμμα του Τ. Ερντογάν. Κάποιοι πιστεύουν ότι είναι «αριστεροί  και δημοκράτες» μόνο και μόνο γιατί ασκούν κριτική στην κυβέρνηση, ακόμα και αν ταυτόχρονα υποστηρίζουν ένα πραξικόπημα, τη στρατιωτική κηδεμονία! Πώς εξέπεσαν τόσο οι έννοιες της Αριστεράς και της δημοκρατίας;

Η Τουρκία από το 1980 βιώνει μια συνεχή διαδικασία, που δεν σημαίνει μόνο παγκοσμιοποίηση της χώρας, εξευρωπαϊσμό και άνοιγμα στον κόσμο, αλλά και άνοιγμά της σε διαφορετικές ταυτότητες στο εσωτερικό. Άνοιγμα πολυπολιτισμικό και πλουραλιστικό σε πεδία όπως ο εκσυγχρονισμός της χώρας, η θέση της γυναίκας, το Κουρδικό, το ζήτημα των μειονοτήτων, η ισχυροποίηση της ισλαμικής ταυτότητας. Η Αριστερά δεν μπόρεσε να «διαβάσει» αυτήν τη διπλή αλλαγή: αυτός είναι ο πρώτος λόγος που οι έννοιες της Αριστεράς και της δημοκρατίας έχουν εκπέσει τόσο πολύ.

Ο δεύτερος λόγος είναι ότι, εδώ και οχτώ χρόνια, η Τουρκία βρίσκεται υπό την εκλογική ηγεμονία του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΚΔΑ) του Ερντογάν, το οποίο, με τη βεβαιότητα πως θα ξανακερδίσει τις εκλογές, κάνει κάποια ανοίγματα στους τομείς της εξωτερικής πολιτικής, της οικονομίας και του εκδημοκρατισμού. Οι διαδοχικές νίκες του ΚΔΑ στις βουλευτικές και τις δημοτικές εκλογές (2002 και 2007, 2004 και 2009 αντίστοιχα) δημιούργησαν την εντύπωση, ιδιαίτερα σε αριστερούς κύκλους και το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα (ΡΛΚ) του Ντ. Μπαϊκάλ, ότι το ΚΔΑ δεν πρόκειται να ηττηθεί εκλογικά. Η Αριστερά λοιπόν πιάστηκε στην παγίδα και έγινε μια πολύ αντιδραστική Αριστερά: αφενός δυσκολεύτηκε να κατανοήσει τον κόσμο και την Τουρκία που αλλάζουν, και αφετέρου υιοθέτησε τη σκέψη ότι δεν θα μπορέσει να κερδίσει το ΚΔΑ — αυτό πιστεύουν και οι ψηφοφόροι όλων των κομμάτων της αντιπολίτευσης, ιδίως οι εκκοσμικευμένες μεσαίες τάξεις.

Τι σκέφτονται αυτές οι τάξεις;

Επειδή βλέπουν ότι το ΡΛΚ, το κόμμα που τις εκπροσωπούσε παραδοσιακά δεν πρόκειται να κυβερνήσει, συμπλέουν με θεσμούς όπως ο στρατός και η δικαιοσύνη. Με τη λογική πως «οτιδήποτε εναντίον του ΚΔΑ είναι καλό», αναζητούν κάθε είδους συμμαχία εναντίον του. Μόνο που το αποτέλεσμα είναι να χάνουν συνεχώς το περιεχόμενό τους και η Αριστερά και η δημοκρατία, και τη θέση της Αριστεράς να έχει πάρει ένας  «αντιδραστικός εθνικισμός».

Τι είδους εθνικισμό πρεσβεύουν οι ψηφοφόροι του ΡΛΚ;

Θα τον χαρακτήριζα, ακριβώς, αντιδραστικό εθνικισμό. Αυτά τα στρώματα, που μέχρι πρότινος ήταν φορείς του εκσυγχρονισμού στην Τουρκία, σήμερα αντιδρούν στη μεταστροφή της χώρας. Ζουν κυρίως στα παράλια του Αιγαίου και αποτελούν την εκκοσμικευμένη μεσαία τάξη που αντιτίθεται στο ΚΔΑ. Γι’ αυτό, προκειμένου να αντιληφθούμε την απώλεια του περιεχομένου των αριστερών αξιών,  για να καταλάβουμε πώς έγινε εθνικιστική η Αριστερά, πρέπει να δούμε πώς η εκκοσμικευμένη  μεσαία τάξη έχασε σταδιακά την ηγεμονική της θέση και έγινε αντιδραστική. Στις δυτικές χώρες η κατάσταση είναι διαφορετική, καθώς στα δημοκρατικά κινήματα μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο πρωτοστάτησαν οι μεσαίες τάξεις.

Στη χώρα μας, ποια τάξη θα γίνει φορέας εκδημοκρατισμού;

Ίσως τα νέα μεσαία στρώματα, που προέρχονται κατά κύριο λόγο από την Ανατολία, από μια συγκεκριμένη συντηρητική κουλτούρα. Το αποτέλεσμα είναι ότι σήμερα στην Τουρκία έχουμε μια «πάλη των μεσαίων τάξεων». Υπάρχουν τρεις μεσαίες τάξεις. Η παλιά εκκοσμικευμένη μεσαία τάξη που βλέπει την ισχύ της να μειώνεται μέρα με τη μέρα και αντιδρά· τα νέα μεσαία στρώματα που ισχυροποιούνται συνεχώς και εκφέρουν έντονο συντηρητικό λόγο· τέλος, στη Νοτιανατολική Τουρκία έχει αρχίσει να αναδύεται μια κουρδική μεσαία τάξη, με έμφαση, ακόμα, στην εθνοτική της ταυτότητα. Ταξικά, η Τουρκία στο πλαίσιο των ταυτοτήτων οδεύει προς μια κοινωνική πόλωση, η οποία μπορεί να γίνει πολύ επικίνδυνη.

* Από ποια άποψη;

Σκεφτόμαστε συνήθως ότι από μια τέτοια διαδικασία θα προκύψει η δημοκρατία και ο εκσυγχρονισμός· ας μην ξεχνάμε όμως, ότι, από μια άλλη οπτική, πρόκειται για  δομές  που υπερασπίζονται έναν αυταρχισμό που δεν ανέχεται την ελευθερία του άλλου, που στοχεύουν στην ελευθερία μόνο του μέρους της κοινωνίας που τις αφορά. Αυτό σημαίνει ότι η κοινωνία οδεύει προς έναν ολοένα αυξανόμενο κοινοτισμό, καθώς και μια έντονη ενδυνάμωση της εκκοσμικευμένης, της συντηρητικής και της εθνοτικής κοινότητας. Σήμερα βιώνουμε αυτήν τη διαδικασία. Πρέπει παρέμβουμε όχι υπερασπίζοντας μερικευμένες διεκδικήσεις, αλλά ζητώντας ελευθερία και δημοκρατία για όλους.

Πρέπει λοιπόν να ισχυροποιήσουμε μια Αριστερά που θα απευθύνει ένα κάλεσμα προς όλους υπέρ της δημοκρατίας και της ελευθερίας, απευθυνόμενη και στα παλιά και στα νέα μεσαία στρώματα, αλλά και τους Κούρδους πολίτες που ολισθαίνουν προς τον εθνοτικό κοινοτισμό. Γιατί, στη δομή του ΚΔΑ, παρά τις αλλαγές που προωθεί, κυριαρχεί ο συντηρητισμός, μια επισφαλής δημοκρατία.

Σε ποιο συμπέρασμα για την Αριστερά καταλήγουν οι έρευνές σας στην Ανατολία;

Διαπιστώσαμε  ότι παντού στην Ανατολία αναδύεται και αναπτύσσεται ένα ταξικό στρώμα στο οποίο πρέπει να απευθυνθεί η Αριστερά. Πιστεύω ότι η αλλαγή της Ανατολίας είναι μέλλον της Τουρκίας. Το ΚΔΑ είναι σήμερα πρώτο κόμμα γιατί έχει κατανοήσει τι συμβαίνει την Ανατολία, πράγμα που αδυνατεί να κάνει η Αριστερά.

Αυτό που πρέπει να κάνουν η Αριστερά και η σοσιαλδημοκρατία είναι να μη βασιστούν στο κράτος και στην παράδοση, αλλά να στρέψουν την προσοχή τους στην Ανατολία. Για παράδειγμα, στην Καισάρεια στους συντηρητικούς, στη Σμύρνη τους εκκοσμικευμένους, στο Εσκί Σεχίρ στους σοσιαλδημοκράτες. Το συμπέρασμα που βγάλαμε από την έρευνά μας είναι ότι και τα τρία αυτά  μέρη έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: αλλάζουν λόγω του εξευρωπαϊσμού και της παγκοσμιοποίησης. Γι’ αυτό και, όσον αφορά  τη μελλοντική πορεία της τουρκικής Αριστεράς, πρέπει να γίνει το τελείως αντίθετο από αυτό που έκαναν μέχρι σήμερα το ΡΛΚ και το Κόμμα της Δημοκρατικής Αριστεράς [το κόμμα του Ετσεβίτ]. Η Αριστερά πρέπει να κοιτάξει προς την Ανατολία και να κάνει μια επανάσταση νοοτροπίας. Πρέπει να πει: «Εγώ, ως αριστερό κόμμα μπορώ να χειριστώ καλύτερα απ’ όλους την εξατομίκευση, τον εξαστισμό, τον μετασχηματισμό της Τουρκίας».

Εμπορικός δρόμος στην Καισάρεια (2008)

Στην Ανατολία υπάρχει διαφορά μεταξύ των μεσαίων αστικών στρωμάτων;

Η οικονομία στην Καισάρεια αναπτύσσεται εξαιρετικά, αλλά η συλλογική ζωή είναι πολύ περιορισμένη: μετά τη δουλειά όλοι πάνε σπίτι. Στο Εσκί Σεχίρ συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο, πρόκειται για μια πόλη όπου, από το θέατρο μέχρι τα τζαζ μπαρ, από τα σινεμά μέχρι τις πλατείες και τα εστιατόρια, οι άνθρωποι, μέσα από ένα πολιτισμικό, καλλιτεχνικό, εκπαιδευτικό υπόβαθρο, μπορούν να ζήσουν μαζί τις διαφοροποιήσεις τους, να έρθουν σε επαφή. Η Σμύρνη πάλι έχει δυνατότητες, αλλά η μεσαία τάξη της είναι αντιδραστική και εσωστρεφής.

Τι είδατε στην Ανατολία που δεν αντικατοπτρίζεται ακόμα στην πολιτική;

Μια Ανατολία που παγκοσμιοποιείται. Το κοινό χαρακτηριστικό όλων των επιτυχημένων επαρχιών της είναι ότι ανοίγονται στον κόσμο, ότι πέτυχαν εξασφαλίζοντας το μεγαλύτερο δυνατό όφελος από την ευρωπαϊκή πορεία της Τουρκίας και την παγκοσμιοποίηση. Η παγκοσμιοποίηση φαίνεται πιο δυνατή από τη συντηρητικοποίηση. Ας συγκρίνουμε λ.χ. το Εσκί Σεχίρ με την Καισάρεια. Η Καισάρεια έχει προχωρήσει τρομερά στον τομέα της επιχειρηματικής πρωτοβουλίας, η επιχειρηματικότητα  αυτή όμως δεν μπορεί ακόμα να αντικατοπτρίσει  τη συνύπαρξη των πολιτισμικών διαφορών. Το αποτέλεσμα είναι ότι διατηρείται ο συντηρητικός τρόπος ζωής, αλλά  αυτό δεν μπορεί να συνεχιστεί επ άπειρον. Η Καισάρεια, για να συνεχίσει να αναπτύσσεται, θα αναγκαστεί να ανοιχτεί και στην πολιτισμική οικονομία, γεγονός που θα την οδηγήσει στην παγκοσμιοποίηση. Γιατί και το να ανοίγουν κινηματογράφοι και εστιατόρια είναι μέρος της οικονομίας. Το οικονομικό συμφέρον της Καισάρειας αλλά και όλης της Ανατολίας βρίσκεται στην παγκοσμιοποίηση, όχι στη συντηρητικοποίηση.

Πολλές απόψεις που στις ανεπτυγμένες κοινωνίες θεωρούνται φασιστικές, στη χώρα μας προβάλλονται ακόμα και ως αριστερές. Πώς εξηγείτε ότι στην Τουρκία δεν υπάρχει κάποια ιδεολογική οντότητα που θα αποκαταστήσει την αλήθεια;

Το ΡΛΚ, ασκώντας κριτική στο ΚΔΑ για συντηρητισμό, χρησιμοποιεί μια γλώσσα που αποκλείει, αλλοτριώνει, υποτιμά της ταυτότητες των ανθρώπων. Καταρχάς πρέπει να αρνηθούμε αυτήν τη γλώσσα και να την καταγγείλουμε ως «εκκοσμικευμένο συντηρητισμό». Παρομοίως,  πρέπει να αρνηθούμε τη γλώσσα του κουρδικού πολιτικού κινήματος που δημιουργεί πόλωση μεταξύ Κούρδων και Τούρκων, ενισχύοντας τον εθνοτικό εθνικισμό. Χρέος της Αριστεράς είναι να εναντιωθεί εξίσου και στους τρεις συντηρητισμούς: στον θρησκευτικό ταυτοτικό συντηρητισμό του ΚΔΑ, τον εκκοσμικευμένο ταυτοτικό εθνικισμό που υποβάλλει το ΡΛΚ στο όνομα της προστασίας του καθεστώτος, και τον εθνοτικό εθνικισμό, τον εθνοτικό ταυτοτικό συντηρητισμό στο Κουρδικό Ζήτημα.

Αριστερή οπτική του κόσμου σημαίνει αίσθηση δημοκρατίας, δικαιοσύνης και ισότητας για τον κόσμο. Στην προσπάθειά της αυτή η Αριστερά αγωνίζεται και εναντίον του συντηρητισμού. Βασικά το ΚΔΑ θέλει να συγχωνεύσει τον οικονομικό με τον πολιτικό φιλελευθερισμό και γι’ αυτό κάνει ανοίγματα, αλλά σ’ αυτή τη διαδικασία μετασχηματισμού υπάρχουν τέσσερα αδύνατα σημεία: οι γυναίκες, η εργασία, οι σεξουαλικές ελευθερίες και ο πολιτισμός. Σε αυτούς τους τομείς ο συντηρητισμός του ΚΔΑ κυριαρχεί απολύτως. Ωστόσο, ο συντηρητισμός δεν αποτελεί «προνόμιο» του ΚΔΑ:  η άρνηση της διαφορετικότητας και η αναζήτηση καταφυγίου στην ομοιότητα συντηρητικοποιεί και την εκκοσμίκευση και την εθνότητα στην Τουρκία.

Αναφερθήκατε στον εθνοτικό συντηρητισμό. Πιστεύετε ότι συντηρητικοποιήθηκαν οι Κούρδοι;

Βέβαια. Το ΡΚΚ φαίνεται ότι αποτελεί πλέον παρελθόν, αλλά όσο ενισχύεται σημερινός εθνοτικός εθνικισμός, στο μέλλον των Κούρδων εμφανίζεται ξανά ο συντηρητισμός. Αν οι Κούρδοι θα κατευθυνθούν προς τον εθνοτικό εθνικισμό ή σε μια δημοκρατική και ισότιμη έννοια του πολίτη, συνδέεται άμεσα με την ανάδυση ενός πραγματικού αριστερού κόμματος.

Κάποιοι στην Τουρκία θεωρούν την έννοια της εκκοσμίκευσης το μόνο μέτρο αριστεροσύνης. Αρκεί αυτό όμως;

Σίγουρα όχι. Αν ορίζαμε την εκκοσμίκευση με δύο τρόπους, ο πρώτος είναι  ο χωρισμός θρησκείας κράτους: η θεσμική εκκοσμίκευση. Ο δεύτερος είναι η εκκοσμίκευση ως τρόπος ζωής και ατομική κοσμοθεωρία: η υποκειμενική εκκοσμίκευση. Η εκκοσμίκευση της Αριστεράς είναι μια εκκοσμίκευση όπου κράτος και θρησκεία είναι εντελώς ξεχωριστά. Ταυτόχρονα, η Αριστερά προσεγγίζει τις θρησκευτικές ανάγκες των πολιτών μέσω του δικαιώματος της ισοπολιτείας, υπερασπίζεται ένα κράτος που κρατά ίσες αποστάσεις από κάθε θρησκευτική ταυτότητα και προασπίζεται αδιακρίτως την παρουσία των θρησκευτικών ταυτοτήτων στον δημόσιο χώρο, είτε πρόκειται για Αλεβίτες είτε για γυναίκες με μαντίλα είτε για μη Μουσουλμάνους.

Η Αριστερά θέλει να ασκούνται οι ελευθερίες με τρόπο που να μην καταπιέζουν τις ελευθερίες των άλλων. Επομένως, πρέπει να υπερασπιστεί τα δικαιώματα των γυναικών που φοράνε μαντίλα και να ζητήσει να αρθεί η απαγόρευση της μαντίλας στα πανεπιστήμια και αλλού. Στα θεμέλια της πολιτικής ισότητας της Αριστεράς βρίσκεται η ισότιμη σχέση με τους Κούρδους, τους Αλεβίτες, τους μη μουσουλμάνους.

Ποια πρέπει η θέση της Αριστεράς στο ζήτημα της ένταξης της Τουρκίας στην  Ευρωπαϊκή Ένωση;

Η Αριστερά λέει ναι στην ένταξη. Κύριος άξονας του εκδημοκρατισμού στην Τουρκία είναι οι δημοκρατικές νόρμες της  ΕΕ και ο σεβασμός στα ανθρώπινα δικαιώματα. Η Τουρκία είναι στραμμένη προγραμματικά πάντα στην Ευρώπη, και η πραγματική Αριστερά πρέπει να στηρίζει την ευρωπαϊκή πορεία της Τουρκίας.

Τι συμβαίνει αυτή τη στιγμή στην Τουρκία;

Η Τουρκία βιώνει σήμερα μια διαδικασία θανάτου της παράδοσης ενός ισχυρού κράτους που υπάρχει από το 1923. Μέχρι σήμερα το κόμμα αυτού του μεγάλου μετασχηματισμού ήταν το ΚΔΑ, υπάρχει όμως ένας κίνδυνος: αυτή η πορεία μπορεί να οδηγήσει στον εκδημοκρατισμό αλλά και στον συντηρητισμό. Εν πολλοίς, στην Τουρκία πεθαίνει το παλιό αλλά υπάρχει μεγάλη ανησυχία για το καινούριο που θα γεννηθεί.

μετάφραση από τα τουρκικά: Αμαρυλλίς Λογοθέτη

O Fuat Keyman είναι πολιτικός επιστήμονας, διευθυντής του Ερευνητικού Κέντρου Εκδημοκρατισμού και Παγκοσμιοποίησης του Πανεπιστημίου Κοτς στην Κωνσταντινούπολη.

Η συνέντευξη (από την οποία δημοσιεύουμε εκτενή αποσπάσματα) δόθηκε στη δημοσιογράφο Neşe Düzel της τουρκικής εφημερίδα Ταράφ (8.2.2010).

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s