Το ταμείο, τα φόντα, το φούντο

Standard

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ

του Νίκου Σαραντάκου

Η φωτογραφία από το valiacaldadog.blogspot.com

Ο πρωθυπουργός διάλεξε το Καστελλόριζο για να βγει στον πηγαιμό για την Ιθάκη, δηλαδή να μας ανακοινώσει την ενεργοποίηση του μηχανισμού που θέτει τη χώρα υπό την κηδεμονία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, υποσχόμενος ότι θα μας οδηγήσει σε απάνεμο λιμάνι — κι όχι στο στομάχι κάποιου σύγχρονου Λαιστρυγόνα.

Οπότε, το σημερινό σημείωμα είναι αφιερωμένο στον κηδεμόνα μας, δηλαδή θα λεξιλογήσουμε για το ταμείο.

Η λέξη ταμείο είναι αρχαία· αρχικά ήταν ταμιείον, που σήμαινε «θησαυροφυλάκιο, αποθήκη», και προέρχεται από τον ταμία, τον θησαυροφύλακα ή αποθηκάριο. Η λέξη ταμίας είναι ομηρική και αρχικά δήλωνε τον αξιωματούχο που είχε αρμοδιότητα να διανέμει τα τρόφιμα, ένα είδος σιτιστή δηλαδή, και φαίνεται πως ετυμολογείται από το ρήμα τέμνω, κόβω. Ο ταμίας στα μεταγενέστερα χρόνια ήταν επίσης ο οικονόμος των αρχοντικών σπιτιών. Στη σημερινή χρήση, βέβαια, ταμεία και ταμίες έχουμε στα εμπορικά καταστήματα και στις τράπεζες, ανάμεσά τους πάρα πολλές γυναίκες, και πλάι στον λόγιο τύπο «η ταμίας, της ταμία» έχει εμφανιστεί και ο αυθόρμητος λαϊκός τύπος «η ταμία, της ταμίας». Την επόμενη φορά που θα τον χαρακτηρίσετε «βαρβαρικό» τύπο, σκεφτείτε ότι οι αρχαίοι ημών πρόγονοι, που τόσο τους τιμάμε στα λόγια, αυτόν τον τύπο, «η ταμία», και μόνον αυτόν, ήξεραν και χρησιμοποιούσαν. Μάλιστα, το ετυμολογικό λεξικό της αρχαίας λέει ότι ο θηλυκός τύπος (η ταμία) σχηματίστηκε πρώτος και μετά ο αρσενικός.

Το Ταμείο όμως αυτό που θα μας βάλει τα δυο πόδια σ’ ένα παπούτσι δεν είναι ομηρικό και δεν είναι ελληνικό, είναι διεθνές κι έχει και ονομασία διεθνή. Αν τα ελληνικά αρχικά του είναι ΔΝΤ, κάτι που έδωσε σε μερικούς κακεντρεχείς την έμπνευση να πουν ότι «το ΠΑΣΟΚ είναι εδώ, ενωμένο ΔΝΤ», η αγγλική του ονομασία είναι IMF, International Monetary Fund. Η λέξη fund (fonds στα γαλλικά) έχει κι αυτή ενδιαφέρουσα ετυμολογία κι έχει ξαδερφάκια της στα ελληνικά. Προέρχεται από τη λατινική λέξη fundus που σημαίνει τον πυθμένα, τη βάση. Στα γαλλικά fond και στα ιταλικά fondo είναι το βάθος, η βάση, είναι όμως και το βασικό κεφάλαιο που έχει ένας έμπορος, που σ’ αυτό στηρίζεται για τις δραστηριότητές του, και από εκεί το χρηματικό ποσό (απ’ όπου και το αγγλικό fund), αλλά είναι και το απόθεμα ικανοτήτων που έχει κάποιος.

Την ιταλική λέξη τη δανειστήκαμε πάνω από μία φορά. Φόντο λέμε στα ελληνικά το βάθος ενός πίνακα ή μιας εικόνας, για παράδειγμα οι ανακοινώσεις του πρωθυπουργού έγιναν, καθόλου τυχαία, με φόντο το γραφικό λιμανάκι του Καστελλόριζου. Τώρα με τις νέες τεχνολογίες, τη λέξη φόντο τη χρησιμοποιούν οι έφηβοι για τις εντυπωσιακές εικόνες στην επιφάνεια εργασίας των υπολογιστών τους. Χρησιμοποιείται και μεταφορικά η λέξη, για το πλαίσιο μέσα στο οποίο γίνεται κάτι, όταν π.χ. λέμε οι εκλογές έγιναν σε φόντο βαθιάς κρίσης. Στον πληθυντικό όμως τα φόντα είναι τα προσόντα που έχει κάποιος, γι’ αυτό και λέμε ότι ο τάδε π.χ. δεν έχει τα φόντα για πρωθυπουργός. Και από την ίδια ιταλική λέξη, fondo, με τη σημασία του πυθμένα, πήραμε το ναυτικό φούντο, που είναι ο βυθός της θάλασσας, και φουντάρω που σημαίνει ρίχνω την άγκυρα αλλά και βυθίζομαι. Και βέβαια τώρα πια κι αυτή η λέξη κυρίως μεταφορικά χρησιμοποιείται, όπως όταν λέμε ότι η οικονομία πάει για φούντο.

Να διευκρινίσω ότι άλλες λέξεις ηχητικά παρεμφερείς που φαίνονται της ίδιας οικογένειας, όπως η φούντα, η φούντωση, το φουντούκι ή η φοντανιέρα, προέρχονται στην πραγματικότητα από άλλες εντελώς άσχετες ρίζες. Όλες τους δάνειες είναι, αν και το φουντούκι είναι αντιδάνειο (το ποντικόν κάρυον πέρασε στα αραβικά ως bunduq και στα τούρκικα ως fιndιk, για να επιστρέψει ως φουντούκι). Αντίθετα, της ίδιας ρίζας με το φόντο και το φούντο είναι ένα σχετικά πρόσφατο δάνειο, ο φονταμενταλισμός, από το γαλλικό fondamentalisme, που ανάγεται στο λατινικό fundamentum, το θεμέλιο, γι’ αυτό και κάποιοι λόγιοι πρότειναν τον όρο «θεμελιωτισμός» που φυσικά δεν έπιασε. Τα τελευταία χρόνια φονταμενταλιστές λέμε τους αδιάλλακτα και φανατικά προσηλωμένους σε κάποια δόγματα, όχι απαραιτήτως θρησκευτικά — κι αν κάποιοι κινδυνολογούσαν για τον ισλαμικό φονταμενταλισμό, τώρα να δούμε πώς θα τα βγάλουμε πέρα με τον νεοφιλελεύθερο φονταμενταλισμό των καινούργιων κηδεμόνων μας, χωρίς να πάμε για φούντο.

Ο Νίκος Σαραντάκος είναι συγγραφέας, μεταφραστής και κατοικοεδρεύει στα sarantakos.wordpress.com και http://www.sarantakos.com

ΥΓ. Να μου επιτραπεί να κλείσω με μια αυτοδιαφήμιση. Το βιβλίο μου Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία, που περιλαμβάνει 30+1 ιστορίες λέξεων από την επικαιρότητα της περασμένης χρονιάς, πολλές από αυτές δημοσιευμένες εδώ σ’ αυτή τη στήλη, πρόκειται να παρουσιαστεί σε δυο βδομάδες περίπου από σήμερα, το Σάββατο 15 Μαΐου, στις 12.30 το μεσημέρι, στο βιβλιοπωλείο «Ιανός» (Σταδίου 24). Θα μιλήσουν η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Πατρών Άννα Ιορδανίδου, ο λεξικογράφος Νίκος Λίγγρης και ο δικός μας Στρατής Μπουρνάζος. Θα είναι τιμή μου να έρθετε.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s