Χριστιανοί και Αριστεροί στον δημόσιο χώρο

Standard

Πρόταση για διάλογο με αφετηρία το βιβλίο του Σταύρου Ζουμπουλάκη, Χριστιανοί στον δημόσιο χώρο, Βιβλιοπωλείον της Εστίας,  Αθήνα  2010

του Μιχάλη Πάγκαλου

«Τολμώ να αποκαλέσω θρησκεία εκείνη την κατάσταση όπου, πέρα από κάθε δόγμα, κάθε θεωρητικολογία περί του θείου ή –Θεός φυλάξοι!– περί του ιερού και της βίας του, μιλώ στον συνάνθρωπό μου»

Εμμανουέλ Λεβινάς, Ελευθερία και εντολή, σ. 35

Τζαίημς Ένσορ, "Η είσοδος του Χριστού στις Βρυξέλλες το 1889"

Ενώ η ευρωπαϊκή Αριστερά αποδυναμώνεται, η χριστιανική θρησκεία υφίσταται σήμερα σε όλη την Ευρώπη ένα είδος αναδίπλωσης στην ταυτότητα [repli identitaire], δηλαδή τρέπεται σε μια μορφή κλειστής, περιχαρακωμένης και συχνά πολεμικής ταυτότητας ανεξάρτητης από την ηθική της πίστης. Μέρα τη μέρα ο χριστιανισμός μετατρέπεται σε απλό πολιτιστικό ένδυμα, εφόσον αποκόπτεται από τις βιβλικές πηγές και τις ηθικές σημασίες και αξίες που είναι κατατεθειμένες στο ίδιο το Ευαγγέλιο. Ο σύγχρονος «πολιτισμένος», δηλαδή άθρησκος Ευρωπαίος, βγάζει τη θρησκεία από τα μουσεία του και την κραδαίνει σαν σημαία μόνο όταν νιώσει απειλούμενος από το Ισλάμ. Η Ευρώπη δεν θρησκεύει, δεν αναγνωρίζει πια τις ιουδαιοχριστιανικές ρίζες της[1] παρά για να σφυρηλατήσει μια πολεμική, αντι-ισλαμική ταυτότητα:

«στη σημερινή Ευρώπη –εννοώ αξεχώριστα και την Ελλάδα– ο άνεμος της ιστορίας έχει κυριολεκτικά σαρώσει τον χριστιανισμό. Η Ευρώπη είναι γεμάτη χριστιανικά μνημεία, στους κατοίκους της όμως η χριστιανική πίστη είναι προ πολλού ξένη και ακατανόητη, όταν δεν είναι απωθητική, ενώ στην καλύτερη περίπτωση αναγνωρίζεται και διεκδικείται απλώς ως πολιτιστική ταυτότητα» (Χριστιανοί στο δημόσιο χώρο, σ. 11)

Η πολιτιστική ταυτότητα αντιτίθεται στην πίστη επειδή εξουδετερώνει τα μεγάλα και βασανιστικά ερωτήματα και τους κλυδωνισμούς της. Ο χριστιανισμός όμως δεν μπορεί να αρκείται, όπως στην Ελλάδα, στις καθιερωμένες εθιμοταξίες και τους επετειακούς λόγους, αγιασμούς και παρελάσεις, όπου ναρκισσεύονται βουλευτές, νομάρχες, δήμαρχοι, υπουργοί και δεσποτάδες. Ούτε, ακόμα χειρότερα, μπορεί να ταυτίζεται ο βιβλικός μονοθεϊσμός με μια φονταμενταλιστική και πολεμική ιδεολογία του δυτικού κόσμου κατά του αντίστροφου ισλαμικού φονταμενταλισμού. Ο λόγος του Σταύρου Ζουμπουλάκη έρχεται από την καρδιά του βιβλικού χριστιανισμού και συναντά τα κεντρικότερα ζητήματα της σκέψης και της ιστορίας της Αριστεράς — της μεγάλης Αριστεράς όμως, της Αριστεράς της δημοκρατίας, της αλληλεγγύης, των γραμμάτων και της Ευρώπης και όχι της συρρικνωμένης, (νεο)σταλινικής, σεχταριστικής, δογματικής και μίζερης Αριστεράς. Αυτή την Αριστερά της ελπίδας για όλη την κοινωνία, αυτή τη μεγάλη Αριστερά που πρέπει να χτίσουμε αφορά ο διάλογος με τον χριστιανισμό και σε ό,τι ακολουθεί θα αναφερθούμε εν συντομία σε τρία σημεία που θα μπορούσαν, ίσως, να δώσουν κάποια εναύσματα για το ξεκίνημά του.

Ράλλης Κοψίδης, "Μακεδονομάχος"

Η κριτική στον εθνικισμό και τη δεξιά μεγαλόσχημη Εκκλησία και το αίτημα του εκδημοκρατισμού της Εκκλησίας

Ο  Ζουμπουλάκης βλέπει ότι εναγκαλισμός της Εκκλησίας με το κράτος «δεν είναι κυρίως νομικός αλλά πραγματικός», δηλαδή «υπάρχει στην καθημερινή ζωή της κοινωνίας, όπου η πολιτική, η δικαστική, η οικονομική και όποια άλλη εξουσία έχουν ένα στενό καθημερινό δεσμό και αλισβερίσι με την Εκκλησία» (ό.π., σ. 152). Ο εναγκαλισμός αυτός σχεδόν καταστρέφει στην Ελλάδα τις προϋποθέσεις της χριστιανικής μαρτυρίας στο δημόσιο χώρο. Ο συγγραφέας υποδεικνύει το σώμα των αρχιμανδριτών, από το οποίο προέρχονται και οι επίσκοποι, ως έναν από τους υπευθύνους τόσο για τα αλλεπάλληλα δικαστικά, οικονομικά και σεξουαλικά σκάνδαλα, όσο και για τη γενικότερη θεολογική και ποιμαντική αφασία της Εκκλησίας της Ελλάδος:

«η ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία κυβερνιέται –διάβαζε δυναστεύεται– από τους αρχιμανδρίτες, από αυτό το σώμα φιλόδοξων, αθεολόγητων, απαίδευτων, αυταρχικών και ψυχολογικά προβληματικών –ίνα μη τι χείρον είπωμεν– ανθρώπων». (ό.π., σ. 160)

Ο εκδημοκρατισμός της Εκκλησίας περνά αναγκαία από τον περιορισμό της εξουσίας και της αυθαιρεσίας των αρχιμανδριτών και των επισκόπων και από την ανάδειξη του λαϊκού στοιχείου.

Χριστιανισμός και Αριστερά: λόγος υπέρ αδυνάτου

Αντίθετα από τους εν πολέμω κοινοτισμούς της πολιτιστικής αναδίπλωσης, η πίστη εμπεριέχει μια αναπόδραστα κοινωνική διάσταση και σημασία, χωρίς την οποία ο χριστιανισμός γίνεται κάτι «εύκολο, θολό και συγκεχυμένο», «μια ποιητικορητορεία» (ό.π., σ. 63). Η οδός της ηθικής είναι, λέει ο Ζουμπουλάκης, η οδός που ορίζει ο ίδιος ο Χριστός όταν λέει στους έκπληκτους δίκαιους: «πείνασα και μου δώσατε να φάω, δίψασα και μου δώσατε να πιω, ήμουν ξένος και με περιμαζέψατε, γυμνός και με ντύσατε, άρρωστος και με επισκεφτήκατε, φυλακισμένος και ήρθατε να με δείτε» (Μτ, 25, 31-46). Η ηθική του Ευαγγελίου είναι η ηθική του ελάχιστου αδελφού:

«το πρόσωπο του ελάχιστου αδελφού είναι ο τόπος συνάντησης του Χριστού (εφ’ όσον εποιήσατε ενί τούτων των αδελφών μου των ελαχίστων, εμοί εποιήσατε, είναι η απάντησή του στην έκπληκτη απορία των δικαίων), ο ένας και μόνος Θεός, ο βασιλεύς του κόσμου, ταυτίζεται με τον τελευταίο από εμάς, με κάθε ανθρώπινο κουρέλι. Αυτή η συγκλονιστική ηθική και πνευματική πρόταση, η συμπύκνωση πραγματικά όλης της Βίβλου, υποτιμάται από την θεολογία για την οποία σας μιλάω [σ.σ. του Χρήστου Γιανναρά] ως αλτρουϊσμός, φιλαλληλία ή προσκοπισμός» (ό.π., σ. 62-63).

Υπ’ αυτή την έννοια, η άρνηση της ηθικής από τη θεολογία του ’60, προεξάρχοντος του Χρήστου Γιανναρά που, μετά τον Μάη του ’68, ταύτισε την ηθική με τον «πιετισμό», την κοινωνική ευπρέπεια και τους ενδυματολογικούς περιορισμούς των οργανώσεων, αποτελεί στην ουσία μια απομάκρυνση από τον άξονα της χριστιανικής ζωής που είναι το Ευαγγέλιο. Η ηθική δεν είναι η αυταρέσκεια των αστών. Η ηθική είναι η απαρέγκλιτη προϋπόθεση της πίστης στον Θεό και η πίστη στο Θεό έρχεται να ενδυναμώσει, να εμπνεύσει και να καθοδηγήσει την αφιέρωση στους φτωχούς και την ηθική αλλαγή της κοινωνίας. Η ιστορική παρακαταθήκη του κινήματος της «θεολογίας της απελευθέρωσης» στη φλογισμένη Λατινική Αμερική του ’70 μπορεί εδώ να μας εμπνεύσει και να μας καθοδηγήσει.

Η ανάγκη ενός νέου «ηθικού ρεαλισμού» και η αναμέτρηση της Αριστεράς με την ακροδεξιά, τον φονταμενταλισμό και τον πολιτικό μηδενισμό

Από τα προηγούμενα βιβλία του Ζουμπουλάκη και ειδικά το πολιτικότατο Στη σκηνή του κόσμου (Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», 2007), διαφαινόταν ότι ο ρεαλισμός του είναι κατά κύριο λόγο ηθικός.[2] Η πολιτική εργαλειοποίηση της θρησκείας από τη δεξιά, εργαλειοποίηση στην οποία κατά κόρον επιδόθηκε ο Μπους κατά τον πόλεμο στο Ιράκ, μετατρέπει τον χριστιανικό μονοθεϊσμό από την κατεξοχήν θρησκεία της καταλλαγής των όπλων και της ειρήνης, σε παράγοντα μίσους ρίχνοντας έτσι λάδι στη φωτιά του αναδυόμενου ισλαμικού φονταμενταλισμού. Η κριτική στο «δίκαιο του ισχυροτέρου», οι αναλύσεις για την ειρήνη στη Μέση Ανατολή, η αναφορά στα βασανιστήρια του Αμπού Γκράιμπ («τεράστια ηθική ήττα» των ΗΠΑ, Στη σκηνή του κόσμου, σ. 190) και, κυρίως, η κριτική στη μανιχαϊστική θεολογία του «άξονα του κακού» μέσω της οποία οι Η.Π.Α. ταύτιζαν τη διεθνή τάξη με το «νταηλίκι» τους (Στη σκηνή του κόσμου, σ. 197 και 203) έδειχναν ότι η καταφυγή στη Βίβλο και τον Θουκυδίδη μπορεί να εμπλουτίσει την ανάλυση και τη σκέψη μας για τη διεθνή σκηνή.

Επιπλέον, ένας μηδενισμός βίας και ανομίας επανέρχεται, σήμερα, στις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Η απαξίωση της αντιπροσώπευσης και η κρίση των θεσμών είναι βαθιά. Ελάχιστοι νέοι προσέρχονται πια στις οργανώσεις της δημοκρατικής αριστεράς από αγάπη για τον φτωχό και τον αναγκεμένο. Κυριαρχεί ο μνησίκακος άνθρωπος και η αρνητικότητα προς την κοινωνία. Πρέπει δε να ειπωθεί ρητά ότι ο πολιτικός, ειδικά, μηδενισμός είναι ο προθάλαμος του φασισμού, εξού και η ραγδαία άνοδος της ακροδεξιάς σε όλη την Ευρώπη. Η Αριστερά δεν μπορεί να περιορίζεται στην καταγγελία ενός μυθοποιημένου «συστήματος». Η Αριστερά έχει τεράστια υποχρέωση να αποκηρύξει τη βία και να αγωνιστεί για θετικά περιεχόμενα και αξίες, απαντώντας έτσι έμπρακτα στον πολιτικό μηδενισμό και το τέλος της πολιτικής.

Μαρξισμός και χριστιανισμός αποτελούν αμοιβαία όρο για την καλύτερη αυτοκατανόησή μας και, κυρίως, την εύρεση της κατάλληλης ηθικής και πολιτικής πράξης στο σήμερα. Ο δίκαιος άνθρωπος δεν μπορεί να ευτυχεί σε έναν άδικο, υπερκαπιταλιστικό κόσμο. Όπως είδε ο Ρικαίρ (βλ. Αγάπη και Δικαιοσύνη, Εκκρεμές, 2009), αγάπη και δικαιοσύνη είναι έννοιες αλληλοσυμπληρούμενες και αλληλοεξαρτώμενες, η μία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την άλλη: η αγάπη χωρίς δικαιοσύνη τρέπεται σε τυραννία και υποταγή αλλά και η δικαιοσύνη, δηλαδή ο σοσιαλισμός, χωρίς την αγάπη τρέπεται σε αδικία, σκληροκαρδία και σταλινισμό. Η ηθική δεν είναι μόνο το προσωπικό στοιχείο στην πολιτική. Η ηθική είναι προϋπόθεση για μια αριστερή πολιτική πρακτική που θα ήθελε να υπερβεί το διπλό αδιέξοδο της συλλήβδην καταγγελίας ή της κυνικής προσχώρησης στο «σύστημα», αδιέξοδο που καθιστά σήμερα ανυπόληπτη την Αριστερά στην κοινωνία.

Οι αριστεροί πρέπει να το καταλάβουν: ο ίδιος ο πυρήνας του Ευαγγελίου αντιμάχεται την ιδέα της συσσώρευσης. Δεν μπορεί να λέμε ότι είμαστε χριστιανοί –όπως και αριστεροί– και να συσσωρεύουμε χρήμα και υλικά αγαθά. Η πίστη στον Θεό δεν είναι μια αφηρημένη, θεωρητική υπόθεση: πιστεύω στον Θεό σημαίνει συγκεκριμένα υπηρετώ τον άλλο και τα κοινωνικά αγαθά και θυσιάζομαι για τη δικαιοσύνη. Επειδή ο χριστιανισμός είναι αγάπη και δόσιμο στους κοινωνικά ασθενέστερους πρέπει, και με τη βοήθεια και τη μεσολάβηση της Αριστεράς, να επανασυνδεθεί με την πολιτική του διάσταση που σήμερα έχει χάσει. Και αυτό γιατί, εάν η Αριστερά, όπως και ο Χριστός, είναι λόγος υπέρ αδυνάτου, η πολιτική, δημόσια διάσταση του χριστιανισμού οφείλει να την ενδιαφέρει πρωτίστως.

Εκτός από εσχατολογία και μαζί με την εσχατολογία, το Ευαγγέλιο είναι πρωταρχικά το όραμα της χωρίς βία οικοδόμησης μιας κοινωνίας αγάπης και δικαιοσύνης στο παρόν, με την ταυτόχρονη αποδοχή της ανθρώπινης αδυναμίας και ατέλειας. Η αληθινή επανάσταση θα είναι μόνο η επανάσταση της αγάπης. Η «πολιτική θεολογία» του ’60 των Μόλτμαν και Μετζ και η περιβόητη «θεολογία της απελευθέρωσης» του Γκουτιέρεθ μας δείχνουν το δρόμο της επανεύρεσης και επανεκτίμησης της απελευθερωτικής, πολιτικής διάστασης του χριστιανισμού.[3] Αν θέλουν να δώσουν τη μαρτυρία του Ευαγγελίου στον σύγχρονο κόσμο, οι χριστιανοί πρέπει να συνομιλήσουν ξανά με τους αριστερούς και την Αριστερά: να σκύψουν μαζί τους πάνω από τη σύγχρονη κοινωνία και τα προβλήματά της, τους πολέμους, την πείνα, την ανεργία, τον αποκλεισμό (Μπάουμαν), τη βία, την κοινωνική αδικία (Λεβινάς, Ρικαίρ), την ξενοφοβία, τον ρατσισμό και τον αντισημιτισμό (Ταγκυέφ), τη ραγδαία υποβάθμιση του δημόσιου σχολείου που προετοιμάζει την υλική και πνευματική εξαθλίωση των επόμενων γενιών και μια αυριανή κοινωνία βαρβαρότητας (Μισεά, Πολονύ).

Ο χριστιανισμός δεν μπορεί να νοείται σαν μια κλειστή, σεχταριστική ηθική. Η Αριστερά πρέπει να βοηθήσει τον χριστιανισμό να επανασυνδεθεί με την εποχή του με τρόπο διαφορετικό από εκείνον της ταυτοτικής αναδίπλωσης, να ξαναβρεί την καθολικότητά του. Και ο χριστιανισμός ως πίστη και ηθική σκέψη μπορεί να προσφέρει στην Αριστερά τα τεράστια αποθέματα των ηθικών σημασιών του (Χάμπερμας), να δώσει ηθική σάρκα στα καθολικά αιτήματα της Αριστεράς: με την άρνηση, παραδείγματος χάριν, της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης ανθρώπου από άνθρωπο ως εντολής του Θεού, με τη ριζική του αντίθεση απέναντι σε κάθε μορφή πολέμου και δύναμης, με την ιδέα των επιβαλλόμενων ηθικών περιορισμών στις μορφές της ανθρώπινης αυτοπραγμάτωσης (π.χ. στην ασύδοτη επιχειρηματική πρωτοβουλία), με την έννοια του προσώπου, την ασυμμετρία της αγάπης και την ευθύνη μέχρι θυσίας για τον άλλο, με την ελπίδα της Ανάστασης. Ο αγώνας για τη σωτηρία του ανθρώπου περνά μέσα στη Βίβλο από την άρση της αδικίας και του πολέμου που είναι για τους λαούς «δεσμά θανάτου». Οι ιδέες αυτές δεν είναι θεωρητικά κατασκευάσματα αλλά εγγράφονται στην ηθική παράδοση και την πολιτική ιστορία της Ευρώπης, χωρίς την οποία η Αριστερά γίνεται απλώς ένα άδειο, «προοδευτικό», ρητόρευμα. Η Αριστερά θα μπορέσει να αναγνωρίσει στην ηθική του άλλου ανθρώπου και δικές της αξίες και προπαντός δυνατότητες περί του πρακτέου στο σήμερα. Ο λόγος της Αριστεράς και ο λόγος του Ευαγγελίου, εκεί που ζουν αληθινά, αναβλύζουν από την ίδια πηγή της πονεμένης και ματωμένης ανθρωπότητας και της ευθύνης για τον αναγκεμένο συνάνθρωπο, τον φτωχό και τον ξένο. Το βιβλίο του Σταύρου Ζουμπουλάκη υποδεικνύει την επείγουσα ανάγκη να συνομιλήσουν οι αριστεροί με τους χριστιανούς, ώστε να φωτιστεί με νέο φως το Ευαγγέλιο για να φωτίσει με τη σειρά του την ηθική πράξη, που, ανεξάρτητα από το εάν ο φορέας της είναι πιστός ή άθεος, πραγματώνει το καθ’ εαυτό αγαθό της προσφοράς στον άλλο άνθρωπο –ηθική της προσφοράς που δείχνει να έχει χάσει η Αριστερά– και διευρύνει τον ορίζοντα της ελπίδας και του ονείρου σε μια απελπισμένη και ασφυκτιώσα κοινωνία.

Τζαίημς Ένσορ, «Η είσοδος του Χριστού  στις Βρυξέλλες το 1889 (λεπτομέρεια)

Ράλλης Κοψίδης, «Μακεδονομάχος»


Σημειώσεις

Ευχαριστώ θερμά τον φίλο Γιάννη Δημητρακάκη για τις, όπως πάντα, εύστοχες και διεισδυτικές παρατηρήσεις και επισημάνσεις του.

[1] Στη μεγάλη αυτή ιουδαιοχριστιανική παράδοση της Ευρώπης ανήκει, κατά τη γνώμη μου, και ο ίδιος ο Διαφωτισμός, ως μάχη κατά των μεγάλων και των δυνατών, της μαγείας και της δεισιδαιμονίας. Για τις βιβλικές ρίζες του κοσμικού, ουδετερόθρησκου κράτους, βλ. Anne Herla, Hobbes ou le déclin du Royaume des ténèbres. Politique et théologie dans le Léviathan, Kimé, Παρίσι 2006.

[2] Ας μας επιτραπεί εδώ να παραπέμψουμε στο κείμενό μας «Οι ηθικές πηγές του ορθολογισμού και του πολιτικού ρεαλισμού», Κυριακάτικη Αυγή, 10.2.2008.

[3] Για την πλούσια θεολογική σκέψη που παρήχθη στον 20ο αιώνα βλέπε στα ελληνικά το βιβλίο του Rosino Gibellini Η θεολογία του εικοστού αιώνα, μτφρ. Παναγιώτης Υφαντής, Άρτος Ζωής, 2009.

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Χριστιανοί και Αριστεροί στον δημόσιο χώρο

  1. Πίνγκμπακ: To δημόσιο σχολείο απαντά στην έξαρση του ρατσισμού και του αντισημιτισμού « Against anti-semitism – Ενάντια στον αντισημιτισμό

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s