Πέραν του Τρίτου Δρόμου. Τι συμβαίνει με τη σοσιαλδημοκρατία;

Standard

των Ματ Μπράουν, Ράι Τεϊξέιρα και Τζον Χάλπιν

Μαξ Μπέκμαν, "Η Κάθυ, ντυμένη στα γαλάζια, μέσα σε μια βάρκα", 1926

Η γερμανική σοσιαλδημοκρατία βρίσκονται σε κρίση∙ και δεν είναι η μόνη. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα αγωνίζονται να συνδεθούν με τη νέα γενιά ψηφοφόρων. Ποιο είναι όμως το πρόβλημα;

Η επανεκλογή της γερμανίδας καγκελαρίου Άγγελα Μέρκελ επιβεβαίωσε ό,τι ήδη γνώριζαν πολλοί: τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα της Ευρώπης έχουν αποτύχει να αντλήσουν οποιοδήποτε πολιτικό όφελος από τη συσχέτιση του δεξιόστροφου σεβασμού απέναντι  στην ελεύθερη αγορά με τις οικονομικές κρίσεις που ταλανίζουν την ήπειρο.

Παραδοσιακά, οι Ευρωπαίοι σε περιόδους κρίσης στρέφονται στον συντηρητισμό. Σήμερα όμως η κατάσταση είναι πιο σύνθετη. Στη Γερμανία, οι χριστιανοδημοκράτες της Μέρκελ τα πήγαν χειρότερα στις εκλογές του 2009 απ’ ό,τι στις προηγούμενες. Αντίθετα, οι ψηφοφόροι επέλεξαν το αριστερό κόμμα Die Linke, τους φιλελεύθερους Ελεύθερους Δημοκράτες και τους Πράσινους. Αυτά τα κόμματα αντλούν από τις τάσεις δημογραφικού εκσυγχρονισμού: την ανάδυση μιας προοδευτικής νεότερης γενιάς, τη συνεχή άνοδο του εκπαιδευτικού επιπέδου, τη διεύρυνση της τάξης των ελεύθερων επαγγελματιών, τη συνεχή αύξηση του κοινωνικού βάρους των εργένικων ή εναλλακτικών νοικοκυριών, την αυξανόμενη θρησκευτική διαφοροποίηση και την εκκοσμίκευση. Παρά την ήττα των σοσιαλδημοκρατών, λοιπόν, μπορεί κανείς να διακρίνει την εμφάνιση νέων εκλογικών ακροατηρίων που ευνοούν τους προοδευτικούς. Αυτές οι τάσεις επαναλαμβάνονται σε ολόκληρη σχεδόν την Ευρώπη.

Γιατί όμως οι ομάδες αυτές δεν ψηφίζουν τους σοσιαλδημοκράτες;

Συνέχεια ανάγνωσης

Φαντίνα

Standard

του Απόστολου Δεδουσόπουλου

Πάμπλο Πικάσο, "Αρλεκίνος"

Διαβάζοντας ένα μυθιστόρημα, ο αναγνώστης διακρίνει, επισημαίνει και επικεντρώνεται σε πτυχές, καταστάσεις, συναισθήματα και χαρακτήρες που ένας άλλος αναγνώστης απλώς θα τα παρατηρούσε και θα προσπερνούσε αδιάφορα. Όπως στην καθημερινή μας ζωή, η πρόσληψη ενός λογοτεχνικού έργου μεσολαβείται από τον ίδιο τον αναγνώστη: τις γνώσεις, τις εμπειρίες, τις ευαισθησίες και τα συναισθήματά του. Αυτό που ο Αλτουσέρ ονόμασε «η προβληματική της ανάγνωσης», τα ερωτήματα που θέτουμε ως αναγνώστες στο κείμενο, ενυπάρχει «σε πρακτική μορφή», έστω και μη πλήρως συνειδητή, και μέσα από αυτή την προκατειλημμένη ανάγνωση συλλέγουμε τις αναγνωρίσιμες ψηφίδες και ανα-δημιουργούμε τη δική μας εκδοχή.

Διαβάζοντας τους Άθλιους του Ουγκώ, όταν ήμουν παιδί, σε μορφή Κλασσικών Εικονογραφημένων, παρασύρθηκα από την πλοκή και το αίσθημα αδικίας. Αναπόφευκτο να υπερισχύσει η περιπέτεια και τα ηθικοπλαστικά στοιχεία, άφθονα, άλλωστε, στον Ουγκώ. Μεγαλώνοντας και διαβάζοντας το πλήρες κείμενο αρκετές φορές, σε διάφορες φάσεις της ζωής μου, «διάβασα» τα ηθικά διλήμματα των ηρώων, την ιστορία μέσα στο μυθιστόρημα, ίσως και μερικές πτυχές που δεν αφορούν παρά μόνο εμένα. Σήμερα, θα επιχειρήσω ένα διαφορετικό «διάβασμα»: την ανάγνωση των Αθλίων από την οπτική ενός οικονομολόγου που ασχολείται με την αγορά εργασίας.

Στους Άθλιους υπάρχει ένας χαρακτήρας που λειτουργεί ως ιδεατός τύπος του προλεταρίου, της μισθωτής εργασίας. Η Φαντίνα δίνει το όνομά της στο πρώτο μέρος του έργου, αλλά η παρουσία της είναι περιορισμένη. Η ιστορία της είναι ένα μικρό ρυάκι που προετοιμάζει, μαζί με άλλες μικρές, προσωπικές ιστορίες, τη δημιουργία του χειμάρρου που ακολουθεί. Η δράση της εξιστορείται σε λίγα κεφάλαια και ο θάνατός της έρχεται πριν ολοκληρωθεί το πρώτο μέρος.

Συνέχεια ανάγνωσης

ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΕΡΜΟΥΠΟΛΗΣ 2010

Standard

Ερμούπολη Σύρου, 4 Ιουλίου – 11 Ιουλίου 2010

Τα «Σεμινάρια της Ερμούπολης», που διοργανώνονται από το Επιστημονικό και Μορφωτικό Ίδρυμα Κυκλάδων, με την επιστημονική εποπτεία του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, κλείνουν φέτος το καλοκαίρι τον 26ο χρόνο συνεχούς παρουσίας στην Ερμούπολη της Σύρου.

Τα «Σεμινάρια» από την έναρξή τους προσπάθησαν να αποτελέσουν ένα βήμα ανταλλαγής απόψεων, ένα ζωντανό χώρο προβληματισμού πάνω σε ζητήματα που απασχολούν σήμερα τις ανθρωπιστικές επιστήμες. Σταθερή επιδίωξή τους υπήρξε η ενίσχυση της επικοινωνίας μεταξύ συγγενών κλάδων των επιστημών του ανθρώπου, σε ένα περιβάλλον οικείο και ευχάριστο, διατηρώντας τον ακαδημαϊκό χαρακτήρα χωρίς τις δεσμεύσεις και τους τύπους που επιβάλλουν οι επιστημονικές ημερίδες που διενεργούνται στα μεγάλα αστικά κέντρα. Η Σύρος και ιδιαίτερα η πόλη της Ερμούπολης με το ιστορικό της βάρος και την πνευματική της παράδοση αποτέλεσαν τον κατάλληλο, φιλόξενο χώρο δεξίωσης των Σεμιναρίων αλλά και ευκαιρία επαφής πολλών επιστημόνων με την πρωτεύουσα των Κυκλάδων. Συνέχεια ανάγνωσης

Τα μέτρα για τις εργασιακές σχέσεις υπό το φως θεμελιωδών ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων

Standard

της Ειρήνης Βλάχου

Τα μέτρα που ανακοίνωσε ο υπουργός Εργασίας για την αλλαγή βασικών ρυθμίσεων της ισχύουσας εργατικής νομοθεσίας, δεν οδηγούν μόνο σε μερική αποδόμηση του κοινωνικού μοντέλου που έχει οικοδομηθεί στη χώρα μας τις τελευταίες δεκαετίες, αλλά και παραβιάζουν κατεστημένα δικαιώματα και ελευθερίες, που εγγυώνται το Σύνταγμα και οι Διεθνείς Συμβάσεις. Στις γραμμές που ακολουθούν και με τη σκέψη ότι σε ένα κράτος δικαίου κανείς και κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες δεν νομιμοποιείται να εισαγάγει νομικές ρυθμίσεις που δεν είναι συμβατές με θεμελιώδη ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα, επιχειρώ να παρουσιάσω τις προτεινόμενες αλλαγές ακριβώς υπό το πρίσμα της προστασίας που απολαμβάνουν τα δικαιώματα αυτά.

  1. Η διχοτόμηση των αποζημιώσεων απόλυσης

Στο πλαίσιο της λεγόμενης «απελευθέρωσης» ή άλλως «φιλελευθεροποίησης» των απολύσεων, τα προτεινόμενα μέτρα του υπουργού Εργασίας αποπειρώνται δραστική περικοπή των αποζημιώσεων που μέχρι σήμερα οφείλει να καταβάλει ο εργοδότης σε περίπτωση απόλυσης υπαλλήλου, οι οποίες πλέον κρίνονται πολύ υψηλές. Ανατρέπεται έτσι ένα καθεστώς το οποίο ισχύει εδώ και 90 χρόνια (θεμελιώθηκε το 1920 με τον νόμο 2112 που ψηφίστηκε επί Ελ. Βενιζέλου). Βεβαίως ο υπουργός Εργασίας ισχυρίζεται ότι δεν θίγεται το ύψος της αποζημίωσης για τον εργαζόμενο που απολύεται χωρίς προειδοποίηση, δηλαδή με άμεση αποχώρηση από την επιχείρηση και ότι η μείωση της αποζημίωσης επέρχεται μόνο αν ο εργοδότης αποφασίσει να προειδοποιήσει τον υπό απόλυση μισθωτό. Αυτό είναι η μισή αλήθεια. Η άλλη μισή είναι όμως ότι ο προβλεπόμενος στον ισχύοντα Ν. 2112/20 χρόνος προειδοποίησης είναι τόσο μεγάλος (1-24 μήνες ανάλογα με την προϋπηρεσία) ώστε, στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, ο εργοδότης δεν τον τηρεί, με συνέπεια να είναι υποχρεωμένος να καταβάλει στον απολυόμενο ολόκληρη την προβλεπόμενη «υψηλή» αποζημίωση. Συνέχεια ανάγνωσης

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: Το ρωμαϊκό καλοκαίρι των ναυαγίων

Standard

του Δημήτρη Καραχάλιου

Την επόμενη εβδομάδα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Βιβλιόραμα» σε συνεργασία με τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας ένα ακόμη βιβλίο της σειράς «Μαρτυρίες», που ξεκίνησε ο Άγγελος Ελεφάντης και συνεχίζει ο Στρατής Μπουρνάζος. Πρόκειται για το Ρωμαϊκό καλοκαίρι των ναυαγίων του Δημήτρη Καραχάλιου, μέλους του γραφείου της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη, που έχοντας γλυτώσει τη σύλληψη τις πρώτες φοβερές ημέρες της δικτατορίας των συνταγματαρχών, καταφεύγει, τον Ιούνιο του 1967, στη Ρώμη. Εκεί, στην «Pensione San Michele», μαζί με άλλους Έλληνες αριστερούς, φοιτητές αλλά και παλαιότερους  αγωνιστές, θα έρθει σε επαφή με τις πολιτικές και πνευματικές αναζητήσεις της ιταλικής αριστεράς, αλλά και θα αντιμετωπίσει το αμιγώς κομματικό πνεύμα που βλέπει με καχυποψία τους Λαμπράκηδες και την ΕΔΑ. Στο Ρωμαϊκό καλοκαίρι των ναυαγίων αποτυπώνεται όλη η ατμόσφαιρα των πρώτων μηνών της ελληνικής δικτατορίας στη Ρώμη των Ελλήνων εξορίστων, αλλά και οι πολιτικές αντιθέσεις και αποκλίσεις που θα οδηγήσουν, λίγο μετά, στη διάσπαση του 1968. Πρόκειται άλλωστε για την πρώτη από τις «Μαρτυρίες» που δεν αφορά τα βιώματα του Αλβανικού, της Αντίστασης και του Εμφυλίου. Ο Δημήτρης Καραχάλιος αφηγείται με διεισδυτικότητα, χιούμορ και χαμηλούς τόνους, αποτυπώνοντας με ενάργεια τους ανθρώπινους τύπους και το κλίμα εκείνων των παράξενων και μετέωρων ημερών.

Κ. Σπαθαράκης

Ο Δημήτρης Καραχάλιος (δεξιά) με τον δημοσιογράφο Θόδωρο Μαργαρίτη, στη Ρώμη, στα χρόνια της Χούντας

Η απογευματινή μελέτη στο «σπουδαστήριο» μου είναι πια μια συνήθεια. Τα περιοδικά που διαβάζω πληθαίνουν, καθώς η γνώση της γλώσσας προχωρεί. Πρώτ’ απ’ όλα παίρνω κάθε δεκαπέντε μέρες τη Rinascita, το θεωρητικό περιοδικό του κόμματος. Και καθώς προχωρώ σιγά σιγά όλο και πιο πολύ, από δεκαπενθήμερο σε δεκαπενθήμερο στην κατανόηση των άρθρων και των κειμένων, μένω κατάπληκτος. Πλούτος ιδεών, ελευθερία σκέψης, ελευθερία γνώμης, ελευθερία έκφρασης. Πράγματα άγνωστα σε μας. Χωρίς να το θέλω μου ’ρχονται στο νου τα φτωχά, μονότονα, πληκτικά άρθρα των «παρόμοιων» δικών μας περιοδικών. Εδώ που είμαστε, παίρνουμε τακτικά τον Νέο Κόσμο, το αντίστοιχο, υποτίθεται, περιοδικό τού ΚΚΕ. Τραγωδία. Σου ’ρχεται να κλαις από απόγνωση. Δέκα- δεκαπέντε άρθρα από ισάριθμους «θεωρητικούς», λες κι είναι γραμμένα με καρμπόν. Απλώς, ο αγγλικός ιμπεριαλισμός έχει γίνει ιμπεριαλισμός των ΕΠΑ. Ο μοναρχοφασισμός, ελληνική ολιγαρχία. Μόνο ο όρος «αντίδραση» ζει και βασιλεύει. Κατά τα άλλα σε πνίγει η πλήξη και η έλλειψη μιας δροσερής σκέψης, μιας πρωτότυπης φράσης.

Συνέχεια ανάγνωσης

Η ιστορία στη χαμένη άνοιξη του 1960. Μια προσωπική κατάθεση εκ των υστέρων

Standard

του Σπύρου I. Ασδραχά

Βάσω Κατράκη, "Ψαράδες με καπέλα"

Με τίτλο «Στοιχεία για τη δεκαετία 1957-1967» κυκλοφορεί τις επόμενες μέρες το 12ο τεύχος του Αρχειοτάξιου επικεντρωμένο στη ματαιωμένη άνοιξη της δεκαετίας του ’60.  Με μεγάλη χαρά φιλοξενούμε στα «Ενθέματα» ένα απόσπασμα από το κείμενο του Σπύρου Ασδραχά από τον σχετικό τόμο με θέμα την ιστοριογραφία της περιόδου.


[…] Κοντολογής, ποιες ήταν οι μαρξιστικές ιστορικές αναγνώσεις τη δεκαετία του 1960; Κυριαρχούνται από τις μεταφράσεις γενικών σοβιετικών συνθέσεων, στις οποίες ο ελληνοκεντρισμός μας (φυσικά ο νεώτερος ελληνοκεντρισμός) δύσκολα ανάπνεε: από την ημιτελή Διπλωματική Ιστορία του Ποτέμκιν ως την Παγκόσμια Ιστορία και της Ιστορία των Νεώτερων Χρόνων της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ. Βεβαίως ο κλήρος της Αρχαιότητας, και λιγότερο του Βυζαντίου, ήταν ο πιο μεγάλος και ριζοτομικός προς την κατεύθυνση μιας ιστορίας που διαλογιζόταν με τις πηγές, δίνοντας έτσι μια πρακτική εισαγωγή στη μεθοδολογία της ιστοριογραφίας και της ιστορικής έρευνας: αναφέρομαι στο μεταθανάτια εκδομένο έργο του Ρανόβιτς για τους ελληνιστικούς χρόνους που μεταφράστηκε από τις ΠΛΕ και κυκλοφόρησε και στην Ελλάδα. Αλλά η μεθοδολογία της ιστοριογραφίας και της ιστορικής έρευνας ήταν μάλλον απούσα. Συνέχεια ανάγνωσης

Φάκα dei Greci

Standard

του Γιώργου Μ. Χατζηστεργίου

«Ο κόσμος υποφέρει από μια δικτατορία απουσίας εναλλακτικών. Οι ιδέες από μόνες τους δεν είναι σε θέση να ανατρέψουν αυτή τη δικτατορία, αλλά χωρίς ιδέες δεν είναι εφικτή η ανατροπή.»

Ρομπέρτο Ούνγκερ

Φωτογραφία του Αλεξάντερ Ροτσένκο, 1922

Είναι γνωστό ότι το κύριο χαρακτηριστικό του τρόπου με τον οποίο έχει οικοδομηθεί η μεταπολεμική Ελλάδα δεν είναι η «επιστημονική προσέγγιση» (δηλαδή, η συστηματική ανάλυση με όλα τα δεδομένα καθαρά πάνω στο τραπέζι), αλλά η «καπατσωσύνη» (με άλλα λόγια, η ικανότητα για ψάρεμα στα θολά νερά). Εννοείται ότι η γενικευμένη απαξίωση της μελέτης ως εργαλείου για τη διαχείριση της κατάστασης δεν αφορά μόνο το πεδίο των κατασκευών, αλλά συνολικά τον τρόπο με τον οποίο γίνονται οι δουλειές και οπωσδήποτε τον τρόπο με τον οποίο συναρθρώνεται η πολιτική εξουσία με τις εξελίξεις στην Ελλάδα.

Συνέχεια ανάγνωσης

Αναζητώντας την πολιτική μέσα στην κρίση. Μια συζήτηση με τον Κωνσταντίνο Τσουκαλά

Standard

Πώς θα χαρακτηρίζατε, με δυο λόγια, την κατάσταση που ζούμε το τελευταίο διάστημα στην Ελλάδα.

Πάμπλο Πικάσσο, "Το τέλος του δρόμου"

Εντελώς επιγραμματικά, θα έλεγα ότι συνιστά μια μετάβαση στον άγριο, αρχετυπικό, δίχως όρια και περιορισμούς καπιταλισμό. Προφανώς και πριν καπιταλισμό είχαμε. Ωστόσο μια ιδιότυπη ιστορική συγκυρία είχε καταστήσει δυνατή την αναστολή ή άμβλυνση ορισμένων χαρακτηριστικών του. Έτσι στην Ελλάδα η διαδικασία της μισθωτοποίησης, της ευθείας δηλαδή υπαγωγής των δυνάμεων της εργασίας στο κεφάλαιο, υπήρξε εξαιρετικά αργόσυρτη. Το μεγαλύτερο ποσοστό του εργατικού δυναμικού ήταν αυτοαπασχολούμενοι στο πλαίσιο οικογενειακών επιχειρήσεων είτε στην ύπαιθρο είτε στη δευτερογενή παραγωγή είτε στις υπηρεσίες. Μέχρι πρόσφατα ήταν μια χώρα καπιταλιστική βέβαια, η οποία ωστόσο δεν στηριζόταν, παρά μόνο δευτερευόντως στη μισθωτή εργασία. Και καθώς το μεγαλύτερο κομμάτι των μισθωτών είναι δημόσιοι υπάλληλοι, μόνο το ένα τέταρτο του πληθυσμού, ίσως λίγο παραπάνω, εμφανίζονταν ως μισθωτοί του ιδιωτικού τομέα. Σε άλλες ανεπτυγμένες χώρες, στις ΗΠΑ, στην Αγγλία και στη Γερμανία το ποσοστό αυτό αγγίζει το 80-90%. Συνέχεια ανάγνωσης

Σύνταγμα, μνημόνιο, εργασιακές σχέσεις και «σωτηρία της πατρίδας»

Standard

του Δημήτρη Α. Τραυλού-Τζανετάτου

Στη φάση πλήρους και καθολικής αποσύνθεσης και σήψης που διανύει η χώρα, η οποία, ύστερα από την εναπόθεση των ελπίδων ανόρθωσης στους εκπροσώπους της διεθνούς «χρηματοπιστωτικής τρομοκρατίας», βρίσκεται αντιμέτωπη με εφιαλτικές εξελίξεις, η επισήμανση περιπτώσεων πολιτικής και όχι μόνο υποκρισίας και φαρισαϊσμού, ανακατεμένων συχνά με στοιχεία ευήθειας και αλαζονείας, φαντάζει προκλητική πολυτέλεια. Ωστόσο τα πράγματα πέραν της γελοιογραφικής ή απλώς απωθητικής και απαξιωτικής τους πλευράς εμφανίζουν συχνά μια τραγική διάσταση. Αυτό συμβαίνει όταν παραβιάζεται κατάφωρα το Σύνταγμα και η Δημοκρατία κινδυνεύει να χάσει κάθε ίχνος αξιοπιστίας.

Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, "Ο διαμερισμός των ιματίων του Ιησού (Espolio)", Καθεδρικός ναός του Τολέδου (λεπτομέρεια)

Πρόσφατα απασχόλησε Κυβέρνηση και Τύπο η δήθεν έλλειψη σεβασμού του ΚΚΕ προς το Σύνταγμα. Και τούτο όταν είναι ευδιάκριτη, αν όχι αυτονόητη, η κρίσιμη διαφορά ανάμεσα στην έμπρακτη υπονόμευση και παραβίαση του Συντάγματος και στην πολιτικοϊδεολογική αμφισβήτησή του μέσω του χαρακτηρισμού του ως ταξικού. Ποιος άλλωστε σοβαρός συνταγματολόγος θα αμφισβητούσε ότι το Σύνταγμα, εκφράζοντας τον συσχετισμό των κοινωνικοπολιτικών δυνάμεων και των αντικειμενικών οικονομικών συνθηκών της συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου, εντός της οποίας γεννιέται και τίθεται σε λειτουργία, παραμένει ανοικτό στις κοινωνικές εξελίξεις; Αρκεί γι’ αυτό η ενδεικτική αναφορά στον πρύτανη των Ελλήνων συνταγματολόγων, τον αείμνηστο Αριστόβουλο Μάνεση. Είναι άλλωστε τουλάχιστο αφελές να πιστεύει κάποιος, ότι το ΚΚΕ, που υπέστη τα πάνδεινα στις συνθήκες διώξεων και παρανομίας, δεν αναγνωρίζει την πολιτική αλλά και τη θεσμική σημασία της νομιμοποίησής του και μέσω αυτής την αξία και χρησιμότητα του «αστικοδημοκρατικού Συντάγματος».

Οι αιτιάσεις, ωστόσο αυτές, πέραν του αστήρικτου και πολιτικά απαράδεκτου έως επικίνδυνου για τη δημοκρατία χαρακτήρα τους, εμπεριέχουν απύθμενη δόση υποκρισίας, η οποία προφανώς στοχεύει στη συγκάλυψη και στον αποπροσανατολισμό κραυγαλέων αντισυνταγματικοτή- των και ακραίων αντιδημοκρατικών και αντικοινωνικών συμπεριφορών και πρακτικών της πολιτικής εξουσίας. Αλήθεια τι να πρωτοϋπογραμμίσει κανείς, όταν η άκριτη και χωρίς όρια υιοθέτηση της λαίλαπας των γνωστών και δοκιμασμένων για την κοινωνική μονομέρεια και αναλγησία αλλά και απροσφορότητά τους «μέτρων διάσωσης» της ελληνικής οικονομίας του περιβόητου μνημονίου, παρασέρνει στη δίνη της ακόμη και στοιχειώδεις προστατευτικές εργατοδικαιϊκές ρυθμίσεις των αρχών του 20ού αιώνα, όπως είναι εκείνες του Ν. 2112/20 για την προστασία των απολύσεων! (απορρύθμιση μέχρι ουσιαστικής κατάργησης των αποζημιώσεων καταγγελίας). Συνέχεια ανάγνωσης

Ελλάς, Ευρώπη, Παναθηναϊκός!

Standard

Λίγες βδομάδες μετά την κατάκτηση του νταμπλ από τον Παναθηναϊκό και εν τω μέσω του Μουντιάλ κυκλοφορεί η μελέτη Ελλάς, Ευρώπη, Παναθηναϊκός! 100 χρόνια ελληνικής ιστορίας, 1908-2008 του Αλέξανδρου Κιτροέφ (εκδόσεις greekworks.com).  To βιβλίο παρακολουθεί την πορεία του Παναθηναϊκού από την ίδρυσή του μέχρι σήμερα, σε σχέση με τις ευρύτερες εξελίξεις στην ελληνική κοινωνία. Ο συγγραφέας (καθηγητής ιστορίας στο Havercroft College της Πενσυλβάνια και συγγραφέας μελετών, μεταξύ άλλων, για τη μετανάστευση, τη νεοελληνική ταυτότητα και τον αθλητισμό), στην ανάπτυξη του θέματος, παρακολουθεί τρία επίπεδα: Πρώτον, τον συνεχή μετασχηματισμό, στη διάρκεια του 20ού αιώνα, του κοινωνικού χαρακτήρα του ελληνικού ποδοσφαίρου, δεύτερον, την παράλληλη διαμόρφωση εθνικής ταυτότητας και συνείδησης και, τρίτον, τη συγκρότηση μιας ευρωπαϊκής προοπτικής. Έτσι, μέσα από τις σελίδες του βιβλίου, ξετυλίγονται οι μεγάλοι σταθμοί της ιστορίας του ΠΑΟ (τα πρώτα βήματα και η άνδρωση της ομάδας με ηγέτη τον Απόστολο Νικολαΐδη, η εποχή του Άγγελου Μεσσάρη, ο καθοριστικός ρόλος της ομάδας στο ξεκίνημα του πρωταθλήματος της Α΄ Εθνικής, η εποχή Δομάζου και ο τελικός του Γουέμπλεϋ,  τα χρόνια του επαγγελματισμού και των ευρωπαϊκών επιτυχιών), σε μια ευρύτερη πραγμάτευση που αγκαλιάζει το αθλητικό φαινόμενο στην Ελλάδα, εξετάζοντας το ποδόσφαιρο ως κοινωνικό φαινόμενο. Ο Α. Κιτροέφ (οπαδός του Παναθηναϊκού, με θητεία μάλιστα στη Θύρα 13 στα νιάτα του, ενώ ο παππούς του, Γεώργιος Γιαννουλάτος, είχε διατελέσει πρόεδρος του συλλόγου το 1934),  καταφέρνει να συνδυάσει την αγάπη του για το ποδόσφαιρο και την ομάδα του με την κριτική σκέψη και τα εργαλεία του ιστορικού, προσφέροντας μας ένα έργο που συμβάλλει ουσιαστικά στην κοινωνική ιστορία του ελληνικού αθλητισμού. Δημοσιεύουμε αποσπάσματα από  την εισαγωγή του βιβλίου, το οποίο μόλις έφτασε και στα ελληνικά βιβλιοπωλεία.

Στρ. Μπ.

Μελέτες με αντικείμενο τον αθλητισμό περιλαμβάνουν πολλές προσεγγίσεις ανάλογα με το θέμα –όπως, π.χ., την οικονομική διάσταση του αθλήματος, το φαινόμενο του οπαδισμού και του χουλιγκανισμού, τον ρόλο των μέσων ενημέρωσης– και χρησιμοποιούν αντιστοίχως τα κατάλληλα μεθοδολογικά εργαλεία: της οικονομολογίας, της κοινωνιολογίας ή άλλων επιστημονικών κλάδων. Εφόσον το αντικείμενό μας είναι η διαχρονική εξέλιξη του τι σημαίνει και τι αντιπροσωπεύει η ταυτότητα «Παναθηναϊκός» μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της ελληνικής κοινωνίας, εξυπακούεται πως χρειάζεται μια προσέγγιση που χρησιμοποιεί τα εργαλεία της κοινωνικής ιστορίας. […]

Μπορούμε να προσδιορίσομε μια τέτοια θεώρηση με βάση τα ακόλουθα δεδομένα: κατά πρώτο λόγο, αναφερόμαστε στις αγωνιστικές δραστηριότητες του Παναθηναϊκού. Διότι εφόσον πρόκειται για έναν αθλητικό σύλλογο που κάνει πρωταθλητισμό, πρέπει να λάβουμε υπ’ όψιν την καθαυτό διαδικασία του αγωνίζεσθαι και όλα όσα αυτή εμπεριέχει, δηλαδή την αγωνιστική πορεία, τις επιδόσεις απέναντι στους εγχώριους ανταγωνιστές, τις συμμετοχές σε ευρωπαϊκές οργανώσεις, καθώς και τα πρόσωπα που εμπλέκονται: τους παίκτες (όχι μόνο τις δηλώσεις αλλά και τη συμπεριφορά τους, ακόμα και τον τρόπο που παίζουν), τους προπονητές, τις διοικήσεις, τους οργανωμένους και μη οπαδούς της ομάδας. Αναφερόμαστε βέβαια στο παράγωγο της αθλητικής απόδοσης, και στην εικόνα, την ταυτότητα του συλλόγου, κι όχι σε τεχνικά θέματα προπονητικής, ή την κοινωνιολογία του οπαδισμού, για παράδειγμα. […]

Κατά δεύτερο λόγο, πέρα από την καθαυτήν αγωνιστική απόδοση του Παναθηναϊκού, μας ενδιαφέρει ο χαρακτήρας του σωματείου και οι τρόποι που αυτοπροσδιορίζεται μέσα από μια σειρά γραπτών και προφορικών στοιχείων. Αυτά μπορεί να είναι είτε δημόσια, είτε να ανήκουν  στην εσωτερική, αθέατη λειτουργία του συλλόγου — αρκεί  βέβαια να υπάρχουν αρχειοθετημένα κάπου. Προφανώς, εδώ μιλάμε για τις ιδρυτικές διατάξεις, το καταστατικό και τις μετατροπές του, τις λογοδοσίες των διοικητικών συμβουλίων, τις εσωτερικές αναφορές προς τον πρόεδρο ή το διοικητικό συμβούλιο, την αλληλογραφία του συλλόγου, τους λόγους των προέδρων και άλλων εκπροσώπων του συλλόγου, συμπεριλαμβανομένων των αθλητών. Εφόσον ενδιαφερόμαστε κυρίως για την ταυτότητα του συγκεκριμένου συλλόγου, όλα αυτά τα στοιχεία μας δίνουν μια εικόνα του πώς ο ίδιος ο σύλλογος αυτοπαρουσιάζεται και αυτοπροσδιορίζεται. Συνέχεια ανάγνωσης

Να σταματήσουμε άμεσα να κατασκευάζουμε στάδια στην Ευρώπη!

Standard

Το παρακάτω κείμενο, που δημοσιεύθηκε στις αθλητικές σελίδες της εφημερίδας Liberation στις 21 Μαΐου, υπογράφουν οι:  Gérard Briche, φιλόσοφος, Eduarda Dionisio, συγγραφέας, Jean-Pierre Garnier, κοινωνιολόγος, Claude Javeau, κοινωνιολόγος, Antonin Kosik, φιλόσοφος, Véronique Nahoum-Grappe, ανθρωπολόγος, Marc Perelman, κοινωνιολόγος, Richard Sennett, κοινωνιολόγος, Patrick Vassort, κοινωνιολόγος.

Οι χώρες που είναι πλέον βυθισμένες σε μια διαρκή και δομική οικονομική κρίση, όπως η Πορτογαλία και η Ελλάδα, δείχνουν άραγε το δρόμο; Δεν πρόκειται εδώ για μια κίνηση αντίστασης ενάντια στους κινδύνους που διατρέχει η ίδια τους η οικονομία –εξαιτίας μιας επισφαλούς διαχείρισης και ενός πλαισίου χρηματοπιστωτικής κερδοσκοπίας σε πλανητικό επίπεδο– αλλά για την πρωτότυπη πολιτική πρωτοβουλία του Αουγκούστο Ματέους, πρώην υπουργού οικονομικών της Πορτογαλίας, ο οποίος καλεί να προχωρήσει η κατεδάφιση των σταδίων που οικοδομήθηκαν για το Ευρωπαϊκό Κύπελλο ποδοσφαίρου του 2004. Πρόταση η οποία συμβάλλει στο να φωτιστεί εναργώς η ξέφρενη δημόσια σπατάλη για τα σπορ και το ποδόσφαιρο, ιδίως τη στιγμή ακριβώς που η Ευρώπη διανύει μια καταστροφική κρίση. Συνέχεια ανάγνωσης

Παντελής Βαηνάς: τραγική μορφή ή επαναστάτης διεθνιστής;

Standard

του Κωστα Αλεξίου

Ο Παντελής Βαηνάς, με τη στολή του ΔΣΕ

Στις 12 Ιουνίου συμπληρώθηκαν δύο χρόνια από τον θάνατο του αντιστράτηγου του ΔΣΕ Παντελή Βαηνά. Η ιστορία του φαντάζει τραγική, ο ίδιος την αντιλαμβανόταν ως διεθνιστικό και πατριωτικό χρέος. Γεννήθηκε το 1924 στο χωριό Ασπρόγεια Φλώρινας, πολέμησε με αυταπάρνηση και ενθουσιασμό τον κατακτητή ,έφυγε από την Ελλάδα με τη λήξη του Εμφυλίου ως αντιστράτηγος του ΔΣΕ και πέθανε στη Σόφια ως αντιστράτηγος του Βουλγαρικού στρατού.

Τον Παντελή Βαηνά δεν τον μνημονεύει κανένας ιστορικός, τον «στολίζουν» με μίσος τα εθνικιστικά sites, δεν τον θυμήθηκαν ούτε οι σύντροφοί του στο ΚΚΕ. Τον θυμούνται όμως στις μαρτυρίες τους οι μαχητές του ΔΣΕ που επέζησαν και συνήθως διαβίωσαν στην «υπερωρία», τον θυμούνται οι συγγενείς, οι φίλοι και οι συγχωριανοί του. Κανένας απ’ όσους τον γνώρισαν δεν τον κατηγόρησε ως Βούλγαρο, κανένας δεν μιλάει άσχημα γι’ αυτόν. Ο Βαηνάς είχε βαθειά πατριωτική συνείδηση και αγάπη για την Ελλάδα, είχε βαθειά γνώση και πίστη στις κομμουνιστικές ιδέες τις οποίες υποστήριζε μέχρι τον θάνατό του. Παρά την πικρία του και την αποστασιοποίησή του το 1958 από τα κομματικά πόστα, παρέμεινε πιστός στο ΚΚΕ. Στην 6η ολομέλεια της ΚΠΕ του ΚΚΕ το 1956 που καθαίρεσε τον Ζαχαριάδη, βρέθηκε στο μεγαλύτερο δίλημμα της ζωής του, όπως και χιλιάδες άλλοι κομμουνιστές. Με τον αρχηγό του ή με το κόμμα; Πώς να σταθεί απέναντι σε συμπολεμιστές του όπως ο Χαρίλαος Φλωράκης, ο Κώστας Κολιγιάννης και άλλοι; Προτίμησε τη σιωπή αλλά δεν προτίμησε την αποστράτευση, συνέχισε την ενεργό δράση ως μέλος της ΚΕ. Συνέχεια ανάγνωσης

Εισαγωγικά ερωτήματα για την κρίση στην Ελλάδα και την Ευρώπη

Standard

Σχέδιο του Γιώργου Ιωάννου (περ. "η λέξη", τχ. 14, Μάης 1982)

του Ετιέν Μπαλιμπάρ

Θα ήθελα να ευχαριστήσω ειλικρινά τα «Ενθέματα» της Αυγής για τη δημοσίευση του κειμένου μου  «Κρίση της Ευρώπης, τέλος της Ευρώπης;»  ενόψει της συζήτησης που θα πραγματοποιηθεί τη Δευτέρα 14 Ιουνίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Η συζήτηση αυτή λαμβάνει χώρα μέσα σε εξαιρετικά δυσμενείς συγκυρίες, που πλήττουν ιδιαίτερα την Ελλάδα, αλλά όχι μόνον. Στην πραγματικότητα, πλήττεται ολόκληρη η Ευρώπη και  τα περιθώρια αισιοδοξίας είναι μικρά. Μπορεί λοιπόν η συζήτηση αυτή να είναι τεταμένη, καθώς δεν υπάρχει a priori κανένας λόγος να συμφωνούμε όλοι στην ανάλυση  της κατάστασης και στις καταλληλότερες λύσεις.  Αλλά είμαι βέβαιος ότι θα είναι μια συζήτηση εγκάρδια και παραγωγική. Η θέληση να δημιουργήσουμε νέες προοπτικές και να σκεφτούμε από κοινού διαφαίνεται από το ίδιο  το αντικείμενο της συζήτησης, καθώς και από τους συμμετέχοντες.

Στο κείμενο που κατέθεσα την 21η Μαΐου [και δημοσιεύεται σήμερα μεταφρασμένο στην Αυγή], με σκοπό ν’ ανοίξουμε αυτή τη συζήτηση, πήρα ηθελημένα το ρίσκο της απλούστευσης: επέμεινα ιδιαίτερα στην άποψη ότι η κρίση της ελληνικής οικονομίας εγγράφεται σε μια συγκυρία βίαιης απορρύθμισης (αλλά όχι και κατάρρευσης) του παγκόσμιου καπιταλισμού· στο γεγονός ότι η ελληνική κρίση, ως συνέπεια των εγγενών αδυναμιών που σηματοδοτεί,  θέτει το ερώτημα  της ίδιας της ύπαρξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως πολιτικού μορφώματος και προγράμματος.Είτε η Ευρωπαϊκή Ένωση θα βρει το δρόμο μιας επανίδρυσης που αφορά την αλληλεγγύη μεταξύ των μελών της, το στίγμα των θεσμών της, τη θέση της μέσα στον κόσμο· είτε θα γίνει το παιχνίδι δυνάμεων που την ξεπερνούν και όμηρος των ίδιων των εσωτερικών της συγκρούσεων που θα την οδηγήσουν  στη διάλυση. Όμως, το πρώτο ενδεχόμενο είναι εξαιρετικά αμφίβολο: πηγαίνει κόντρα σε ιστορικές τάσεις με μεγάλη βαρύτητα (χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι και αναπόφευκτες), προϋποθέτοντας μια αναθεώρηση των «δογμάτων» και των «σιωπηλών συμβιβασμών» στη βάση των οποίων λειτουργεί σήμερα το ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Θα προϋπέθετε επίσης μια σπάνια σύζευξη διαύγειας, θέλησης, θάρρους και συλλογικής στράτευσης στην υπηρεσία των δημοκρατικών αξιών. Όμως, είναι το μόνο ενδεχόμενο, νομίζω, που μπορεί να νοηματοδοτήσει τη συνεισφορά μας στη δημόσια συζήτηση.

Συνέχεια ανάγνωσης

Κρίση της Ευρώπης, τέλος της Ευρώπης; Έξι θέσεις

Standard

του Ετιέν Μπαλιμπάρ

Πωλ Ντελβώ, "Η κόκκινη κουρτίνα ανάμεσα στις δύο φίλες", π. 1939

I. Αυτή είναι μόνο η αρχή της κρίσης

Μέσα σε ένα μόνο μήνα, είδαμε τον πρωθυπουργό της Ελλάδας Γ. Παπανδρέου να δηλώνει την αδυναμία του δημόσιου ταμείου να αντιμετωπίσει τα δάνεια και τα τοκοχρεολύσια της χώρας του· την επιβολή ενός σχεδίου άγριας δημοσιονομικής λιτότητας, ως τίμημα για ένα ευρωπαϊκό δάνειο διάσωσης· τις «υποβαθμίσεις» της πιστοληπτικής ικανότητας της Πορτογαλίας και της Ισπανίας· να απειλείται η αξία, αλλά και η ίδια η ύπαρξη του ευρώ· τη δημιουργία (υπό την έντονη πίεση των ΗΠΑ) ενός ευρωπαϊκού ταμείου στήριξης αξίας 750 δισ. ευρώ· την απόφαση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ενάντια στους κανονισμούς της) να εξαγοράσει τα χρέη των κυβερνήσεων· και, τέλος, την ανακοίνωση μέτρων λιτότητας σε αρκετά κράτη-μέλη της Ευρώπης.

Είναι ξεκάθαρο πως πρόκειται μόνο για την αρχή, καθώς αυτά τα τελευταία επεισόδια μιας κρίσης, που ξεκίνησε πριν από δύο χρόνια με την κατάρρευση της αγοράς ακινήτων στις ΗΠΑ, θα έχουν συνέχεια. Δείχνουν ότι ο κίνδυνος μιας οικονομικής κατάρρευσης είναι υπαρκτός περισσότερο από ποτέ και εντείνεται, καθώς προκαλείται από την τεράστια ποσότητα τοξικών ομολόγων, τα οποία συσσωρεύονταν κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών μέσω του συνδυασμού μη εγγυημένων δανείων και της μετατροπής των Credit Default Swaps σε επενδυτικά προϊόντα από τις τράπεζες. Ο «Black Peter», το συνολικό ποσό των μη καλύψιμων χρεών, καλπάζει με ρυθμούς που τα κράτη δεν μπορούν να παρακολουθήσουν. Η κερδοσκοπία, τώρα πια, θέτει στο στόχαστρό της τις ισοτιμίες και τα δημόσια χρέη. Αλλά το ευρώ είναι ο αδύναμος κρίκος, και μαζί του η ίδια η Ευρώπη. Δεν θα έπρεπε να έχουμε καμιά αμφιβολία για την καταστροφή που επέρχεται.

II. Οι Έλληνες διαμαρτύρονται: καλά κάνουν!

Μια πρώτη άμεση συνέπεια της «θεραπείας» που εφαρμόστηκε στην ελληνική κρίση ήταν η οργή του ελληνικού πληθυσμού. Υπάρχει μια μεγάλη δημόσια συζήτηση επ’ αυτού: Έχουν άδικο οι Έλληνες που αρνούνται τις «ευθύνες » τους; Έχουν δίκιο που καταγγέλλουν τη «συλλογική τιμωρία»; Αφήνοντας κατά μέρος τα εγκληματικά επεισόδια που τις στιγμάτισαν, θεωρώ πως οι διαμαρτυρίες των Ελλήνων ήταν εντελώς δικαιολογημένες, για τρεις τουλάχιστον λόγους. Πρώτον, γίναμε μάρτυρες ενός ολοκληρωτικού στιγματισμού του ελληνικού λαού: η διαφθορά και τα ψεύδη των πολιτικών (οι ωφελούμενοι από τα οποία, όπως και παντού, είναι κυρίως οι πιο πλούσιοι, οι οποίοι επιδόθηκαν σε μεγάλης έκτασης φοροδιαφυγή), αποδόθηκαν συλλήβδην στον λαό, αδιακρίτως. Συνέχεια ανάγνωσης

Η παγκόσμια αταξία στις αρχές του 21ου αιώνα

Standard

Συνέντευξη του Έρικ Χομπσμπάουμ

Πάμπλο Πικάσο, "Σκηνές ταυρομαχίας", 1960

Το βιβλίο σας Εποχή των άκρων τελειώνει το 1991 με ένα πανόραμα των σαρωτικών αλλαγών σε όλο τον πλανήτη  – η κατάρρευση των ελπίδων της Χρυσής Εποχής για παγκόσμια κοινωνική πρόοδο. Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι σημαντικότερες  εξελίξεις στη διεθνή ιστορία από τότε;

Διακρίνω πέντε βασικές αλλαγές. Πρώτον, η μετατόπιση του οικονομικού κέντρου του πλανήτη από τον Βόρειο Ατλαντικό προς τη Νότια και Ανατολική Ασία. Αυτή η διαδικασία ξεκίνησε στην Ιαπωνία τις δεκαετίες του 1970 και 1980, αλλά η άνοδος της Κίνας, από τη δεκαετία του 1990 και μετά, είναι αυτή που κάνει την πραγματική διαφορά. Δεύτερον, ασφαλώς, η παγκόσμια κρίση του καπιταλισμού, την οποία είχαμε προβλέψει, αλλά ωστόσο χρειάστηκε πολύ καιρό για να εκδηλωθεί. Τρίτον, η παταγώδης αποτυχία της προσπάθειας των ΗΠΑ να κατακτήσουν τον ρόλο της αποκλειστικής ηγέτιδας δύναμης μετά το 2001  – η αποτυχία είναι ολοφάνερη. Τέταρτον, η ανάδυση μιας νέας ομάδας αναπτυσσόμενων χωρών  –«των brics» (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα) – ως πολιτικής οντότητας, που δεν είχε συντελεστεί όταν έγραφα την Εποχή των άκρων. Και, πέμπτον, η αποσάθρωση και η συστηματική αποδυνάμωση της εξουσίας των κρατών: της εξουσίας των εθνικών κρατών στις επικράτειές τους, αλλά και, σε μεγάλες περιοχές του πλανήτη, κάθε είδους αποτελεσματικής κρατικής εξουσίας. Είναι κάτι που ίσως ήταν προβλέψιμο, αλλά συνέβη με ταχύτητα που δεν την περίμενα ποτέ.

Χέρμαν Μαξ Πεχστάιν, "Ουράνια και γήινη αγάπη", 1922

Τι άλλο σας έχει προξενήσει έκπληξη έκτοτε;

Δεν έχει πάψει να με εκπλήσσει η πλήρης παραφροσύνη του νεοσυντηρητικού πολιτικού σχεδίου, οι οπαδοί του οποίου όχι μόνο διατείνονταν πως η Αμερική ήταν το μέλλον, αλλά επιπλέον πίστευαν ότι είχαν διαμορφώσει μια στρατηγική για την επίτευξη του στόχου αυτού. Αν καταλαβαίνω καλά, με ορθολογικούς όρους, δεν διαθέτουν κάποια συνεκτική στρατηγική. Δεύτερον  –κάτι μικρότερης σημασίας, που δεν παύει ωστόσο να είναι σημαντικό – η αναβίωση της πειρατείας, την οποία είχαμε εν πολλοίς ξεχάσει· αυτό είναι κάτι καινούργιο. Τρίτον, μια εξέλιξη σε τοπικό επίπεδο: η κατάρρευση του μαοϊκού Κομμουνιστικού Κόμματος στη Δυτική Βεγγάλη, την  οποία αληθινά δεν περίμενα.

Μπορείτε να οραματιστείτε κάποια πολιτική ανασυγκρότηση αυτού που κάποτε ήταν  η εργατική τάξη;

Όχι με την παραδοσιακή της μορφή. Ο Μαρξ είχε αναμφισβήτητα δίκιο όταν προέβλεπε τον σχηματισμό μεγάλων ταξικών κομμάτων σε ένα συγκεκριμένο στάδιο της εκβιομηχάνισης. Αλλά αυτά τα κόμματα, αν ήταν επιτυχημένα, δεν λειτουργούσαν αυστηρά ως κόμματα της εργατικής τάξης: αν ήθελαν να επεκταθούν πέρα από τα αυστηρά όρια μιας περιορισμένης τάξης, αυτό το κατάφερναν ως  λαϊκά κόμματα, που δομούνταν με βάση μια οργάνωση που επινοήθηκε από και για τους σκοπούς της εργατικής τάξης. Ακόμα κι έτσι, η ταξική συνείδηση έθετε όρια. Στη Βρετανία, το Εργατικό Κόμμα δεν πήρε ποτέ πάνω από το 50% των ψήφων.  Το ίδιο ισχύει και στην Ιταλία, όπου το ΚΚΙ ήταν πολύ περισσότερο ένα λαϊκό κόμμα. Στη Γαλλία, η Αριστερά βασίστηκε σε μια σχετικά αδύναμη εργατική τάξη, η οποία όμως ενδυναμωνόταν πολιτικά χάρη σε μια λαμπρή επαναστατική παράδοση, της οποίας κατάφερε να γίνει ο βασικός κληρονόμος  – γεγονός που έκανε και την ίδια και την Αριστερά  να αποκτήσουν πολύ μεγάλη επίδραση.

Συνέχεια ανάγνωσης

Χρήσεις του φύλου στις κοινωνικές επιστήμες: ένας συγκριτικός ελληνικός απολογισμός

Standard

της Βενετίας  Καντσά και του Ευθύμιου Παπαταξιάρχη

Ο συλλογικός τόμος Φύλο και κοινωνικές επιστήμες στη σύγχρονη Ελλάδα (επιμ.: Βενετία Καντσά, Βασιλική Μουτάφη, Ευθύμιος Παπαταξιάρχης, κείμενα: Έφη Αβδελά,  Χρυσή Ιγγλέση, Εύη Κλαδούχου, Αναστασία-Σάσα Λαδά, Μαριάνθη Μακρή-Τσιπλάκου, Αλεξάνδρα Μπακαλάκη, Μάρω Παντελίδου Μαλούτα, Ξανθή Πετρονώτη), που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια, επιχειρεί έναν συνολικό απολογισμό της επίδρασης της φεμινιστικής σκέψης στις κοινωνικές επιστήμες στην Ελλάδα την περίοδο της μεταπολίτευσης, σε σχέση και με τις αντίστοιχες διεργασίες διεθνώς. Όπως σημειώνεται στον Πρόλογο, «η φεμινιστική σκέψη δεν περιορίζεται στην κριτική για την υποτελή θέση των γυναικών στις σύγχρονες κοινωνίες και την ιδεολογική της νομιμοποίηση», αλλά  «εκτείνεται στους τρόπους με τους οποίους γνωρίζουμε συστηματικά τους κόσμους που μας περιβάλλουν», ακουμπώντας έτσι «τον πυρήνα των επιστημών του ανθρώπου και της κοινωνίας».  Δημοσιεύουμε σήμερα αποσπάσματα από την Εισαγωγής, που μας δίνουν το στίγμα της σημαντικής αυτής συλλογικής προσπάθειας. Για τις ανάγκες της παρούσας δημοσίευσης, έχουν απαλειφθεί οι υποσημειώσεις.

«Ε»

Φρανσουά Γκρομαίρ, "Γυμνό με κολιέ", 1962

Πέρα από τις κανονιστικές εξαρτήσεις, οι εργασίες του τόμου καταγράφουν μια πληθώρα άλλων παραγόντων που φαίνεται να επηρεάζουν τη διαφοροποιημένη επίδραση του φύλου στους κλάδους των κοινωνι­κών επιστημών στην Ελλάδα. Από τους παράγοντες αυτούς –λόγου χά­ρη, τις ποικίλες μορφές ριζοσπαστικοποίησης των κοινωνικών επιστη­μόνων και τις αντίστοιχες ρήξεις με τα μετεμφυλιακά σχήματα σκέψης που αυτή επέφερε κατά κλάδο ή τους ποικίλους βαθμούς θεσμοθέτησης των διαφορετικών κλάδων– θα ξεχωρίζαμε έναν: τη διάθλαση κλάδων που διεθνώς πρωτοστατούν στην ανάπτυξη της προβληματικής του φύ­λου από την ειδική «θέση» που λαμβάνουν στο ελληνικό πλαίσιο. Έτσι, ενώ στη Βρετανία, τη Γαλλία ή τις ΗΠΑ τόσο η ιστορία όσο και ανθρω­πολογία πρωτοστατούν στην αξιοποίηση του φύλου ως αναλυτικού ερ­γαλείου, στην Ελλάδα δεν παρατηρείται κάτι ανάλογο. Στην ελληνική ιστοριογραφία, με τις βαριές θεσμικές και ιδεολογικές παρακαταθήκες, παρόμοιες ανανεωτικές προσπάθειες εμφανίζονται περισσότερο «μου­διασμένες», ανίκανες να κλονίσουν τις κυρίαρχες επιστημολογικές θέ­σεις και μεθοδολογίες του κλάδου, με αποτέλεσμα ο πρωταγωνιστικός ρόλος στο πεδίο του φύλου να αποδίδεται στην ανθρωπολογία, που ως «νέα» επιστήμη μπορεί να τον αναλάβει.

Συνέχεια ανάγνωσης

«Ανατολισμός» για κάθε χρήση

Standard

του Παναγιώτη Νούτσου

Ευγένιος Ντελακρουά, "Γυναίκες του Αλγερίου", 1832

Το δίπολο «Ανατολή»-«Δύση», με καθορισμένες κοινωνικές και πολιτικές λειτουργίες, μορφοποιείται κατά τη σύγκρουση, δύο περίπου αιώνες πριν από την Άλωση, των «ανθενωτικών» με τους «ενωτικούς». Με διαδοχικές μεταπλάσεις σχημα­τίστηκε ο σκληρός πυρήνας ενός ρεύματος «πολιτικής θεολογίας», ως συνθέματος με­ταφυσικής και πολιτικής. Τούτο βρίσκεται σχεδόν στο κέντρο της εκκλησιαστικής πρα­κτικής και της θεολογικής σκέψης, με την προβολή της υπεροχής των βιωμάτων της ανατολικής Ορθοδοξίας απέναντι στην «εκκοσμίκευση» της δυτικής Εκκλησίας. Οι θιασώτες αυτού του ρεύματος, στο πεδίο της ιστοριογραφίας, συλλαμβάνουν την «Ανατολή» και τη «Δύση» σαν ένα αντιθετικό ζεύγος οπτασιών που υπερβαίνουν την ιστορία, και επομένως δεν υπόκεινται στην ιστορική έρευνα των συγκεκριμένων συν­θη­κών γένεσής τους.

Συνέχεια ανάγνωσης

Η τρόικα, το μνημόνιο, οι κόκκινες γραμμές

Standard

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ

του Νίκου Σαραντάκου

Πάμπλο Πικάσο, «Τρεις καθισμένες γυμνές», 1933

Κάποιες φορές η λέξη του μηνός είναι μία και επιβάλλει αμέσως την παρουσία της, κάποτε οι υποψήφιες λέξεις είναι πολλές και δυσκολεύομαι να διαλέξω, όπως τούτο το μήνα. Και η αναβολή της μιας εβδομάδας, που έγινε για το αφιέρωμα στη μνήμη του Άγγελου Ελεφάντη, αντί να βοηθήσει να κατασταλάξω μάλλον περιέπλεξε τα πράγματα, αφού μπήκαν στη μέση κι άλλες λέξεις που έγιναν κομμάτι της επικαιρότητας. Θα μπορούσα να μιλήσω για την πειρατεία, ας πούμε, αλλά προτιμώ να μείνω στα δικά μας.

Οπότε, στην εσωτερική επικαιρότητα, μία από τις λέξεις που κυριαρχούν είναι κι αυτή η τρόικα, που έχει αφηνιάσει και ζητάει όλο και σκληρότερα μέτρα — κι αμέσως μόλις έντρομοι οι υπουργοί μας συμμορφωθούν, η τρόικα κάνει ρελάνς στον εαυτό της, κατά παράβαση κάθε χαρτοπαιχτικής δεοντολογίας, και ζητάει τρίδιπλα. Αλλά παρασύρομαι, εμείς εδώ λεξιλογούμε. Η λέξη τρόικα λοιπόν είναι δάνειο από τα ρώσικα, μάλλον μέσω των γαλλικών. Στα ρώσικα, τρόικα είναι το αμάξι ή το έλκηθρο που το σέρνουν τρία άλογα, είναι όμως και το τριάρι στα χαρτιά. Μεταφορικά, πήρε τη σημασία της ομάδας τριών ατόμων που ασκούν από κοινού κάποια εξουσία.

Οι πρώτες εφαρμογές της λέξης με τη μεταφορική σημασία στις ευρωπαϊκές γλώσσες φαίνεται να είναι σε ρωσικά συμφραζόμενα: στη δεκαετία του 1920 στα γαλλικά, για τους Στάλιν-Ζηνόβιεφ-Κάμενεφ που είχαν κάνει μέτωπο κατά του Τρότσκι, αλλά και μεταπολεμικά, στα αγγλικά, για την τριανδρία που άσκησε την εξουσία στη μεταβατική περίοδο μετά τον θάνατο του Στάλιν. Τότε πρέπει να πέρασε και στα ελληνικά σε μεταφορική χρήση, στη δεκαετία του 1950 δηλαδή. Με τον καιρό, η λέξη εφαρμόστηκε σε κάθε λογής περιπτώσεις τριών προσώπων στην εξουσία: διάσημη τρόικα ήταν της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που αντιπροσώπευε την Ε.Ε. σε θέματα εξωτερικής πολιτικής. Αλλά αυτή που μας νοιάζει και μας καίει είναι η τωρινή τρόικα, που λέγεται έτσι διότι περιλαμβάνει τρεις εκπροσώπους, έναν από την Ε.Ε., έναν από το ΔΝΤ κι έναν από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.

Συνέχεια ανάγνωσης

To περιοδικό «Ο Πολίτης»: ένα εργαστήριο αριστερών ιδεών και αισθημάτων”

Standard

Συζητούν ο Διονύσης Καψάλης, ο Αριστείδης Μπαλτάς και ο Παντελής Μπουκάλας

Ο Άγγελος Ελεφάντης το 1976

Ο Πολίτης υπήρξε το επίκεντρο της διανοητικής και πολιτικής δραστηριότητας του Άγγελου Ελεφάντη, έργο ζωής, ταυτισμένο μαζί του, όλα τα χρόνια της μεταπολίτευσης, μέχρι και τον θάνατό του. Ταυτόχρονα, υπήρξε ένα περιοδικό με ιδιαίτερα ποιοτικά χαρακτηριστικά και καθοριστική επίδραση στο χώρο των αριστερών ιδεών. Τιμώντας τη μνήμη του Άγγελου Ελεφάντη, καθώς στις 29 Μαΐου συμπληρώθηκαν δύο χρόνια από τον θάνατό του, ζητήσαμε από τον Διονύση Καψάλη, τον Αριστείδη Μπαλτά και τον Παντελή Μπουκάλα, τρεις ξεχωριστούς συνεργάτες του περιοδικού και στενά συνδεδεμένους με τον Άγγελο Ελεφάντη, να καταθέσουν τις σκέψεις τους, σε μια πρώτη προσπάθεια να προσεγγίσουμε τη διαδρομή, τη σημασία, τα χαρακτηριστικά αυτού του τόσο ιδιαίτερου περιοδικού. Τους ευχαριστούμε θερμά για την πρόθυμη ανταπόκριση και τη συμβολή τους. Η συζήτηση έγινε στον πάντα φιλόξενο χώρο του αναγνωστηρίου των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ).

«Ε»

Παντελής Μπουκάλας: Είμαι σίγουρος ότι ο ίδιος ο Άγγελος Ελεφάντης δεν θα αποδεχόταν αυτό που έχει κατά κόρον γραφτεί και ακουστεί: «ο Πολίτης του Άγγελου». Θα προτιμούσε να πούμε «ο Άγγελος του Πολίτη». «Ο Πολίτης του Άγγελου» είναι σαν να θέτει εξαρχής τον Άγγελο σε ένα υπερεπίπεδο από το οποίο διαφεντεύει. Μπορεί να συνέβαινε στην πραγματικότητα αυτό, αλλά τουλάχιστον η εικόνα της συλλογικότητας υπήρχε. Μιλάμε λοιπόν για τον Άγγελο του Πολίτη, και το θέμα είναι ποιοι είμαστε εμείς που μιλάμε, πού μιλάμε, από ποια θέση μιλάμε. Θα πρέπει να ξεκαθαρίσω, εγώ τουλάχιστον, ότι δεν αισθάνομαι και δεν είμαι κληρονόμος των ιδεών του Ελεφάντη, γιατί ούτε ο ίδιος θα δεχόταν ότι απάρτισε ένα σύστημα ιδεών, το οποίο θα ήθελε να κληροδοτήσει. Περισσότερο θα ήθελε να πει ότι κληροδότησε ένα σύστημα αισθημάτων απέναντι στην Aριστερά, όχι ένα ολικό συγκεντρωτικό πράγμα που πρέπει εμείς ή ο οποιοσδήποτε να το συνεχίσουμε. Το λέω αυτό, για να μη δούμε πάλι γραμμένες τίποτα επιπολαιότητες για «τα ορφανά του Ελεφάντη». Ακόμη και αν εγώ αισθανόμουν τον Άγγελο σαν πνευματικό μου πατέρα, δεν θα μπορούσα να αυτοχαρακτηριστώ, και δεν θα δεχόταν να με χαρακτηρίσει οποιοσδήποτε άλλος, «ορφανό του Άγγελου». Είμαι ορφανός πολλών πατεράδων, όπως είμαστε όλοι μας ορφανοί πολλών πατεράδων, κι αυτό απορρέει και από τη συλλογικότητα του Πολίτη, από την ιδρυτική του συλλογικότητα, έστω και αν αυτή διασπάστηκε σχεδόν πριν εκδοθεί ο Πολίτης.

Αν θυμηθούμε ότι ήταν τρεις στην εκκίνησή του, η διάσπαση επήλθε πριν καν εκδοθεί το πρώτο τεύχος. Και επισημοποιήθηκε όταν εκδόθηκε το πρώτο τεύχος. Έμειναν οι δύο από τους «τρεις ιεράρχες», και σε πολύ λίγα τεύχη έφυγε και ο επόμενος. Οι «τρεις ιεράρχες» είναι ο Αντώνης Καρκαγιάννης, ο Δήμος Μαυρομμάτης και ο Άγγελος Ελεφάντης.

Η εκκίνηση του περιοδικού

Διονύσης Καψάλης: Θα προσπαθήσω να σας δώσω την ατμόσφαιρα της εποχής. Τον Αντώνη Καρκαγιάννη τον βλέπαμε σαν ένα γλυκύτατο αλλά λίγο απόμακρο προς εμάς κύριο της Αριστεράς. Ήταν ο εμπνευστής του Πολίτη — είχε βαφτίσει και είχε εμπνευστεί πολλά περιοδικά, το Αντί, τον Σύγχρονο Κινηματογράφο, το Τώρα. Ήταν ένας άνθρωπος που γεννούσε ιδέες και γοήτευσε ανθρώπους. Ο Καρκαγιάννης και ο Μαυρομμάτης ήταν ηγετικές προσωπικότητες του λεγόμενου «Χάους», ένα ρευστό πολιτικό μόρφωμα που εμείς το βλέπαμε λίγο αφ’ υψηλού και με κάποια δόση αλαζονείας· δεν μπορούσαμε τότε να καταλάβουμε τι βάρος εμπειρίας σήκωναν αυτοί οι άνθρωποι. Σας θυμίζω ότι ο Ελεφάντης, μέσα στη δικτατορία, είχε γράψει ένα καταπληκτικό κείμενο στον Αγώνα, τχ. 2, «Μερικές απόψεις για το Χάος ή Το χάος μερικών απόψεων», όπου κι ένα προσφυέστατο μότο από τον Ησίοδο «ἐκ Χάεος δ’ Ἔρεβός τε μέλαινά τε Νὺξ ἐγένοντο». Το κείμενο αυτό, όπως μάθαμε μετά, γεννήθηκε από μια συζήτηση του Άγγελου με τον Δήμο Μαυρομμάτη στο Παρίσι.

Συνέχεια ανάγνωσης

Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Standard

Λόγω του αφιερώματος των «Ενθεμάτων» στον Άγγελο Ελεφάντη και το περιοδικό «Πολίτης», η τακτική συνεργασία του Νίκου Σαραντάκου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία» θα δημοσιευθεί εκτάκτως την επόμενη Κυριακή.