Εισαγωγικά ερωτήματα για την κρίση στην Ελλάδα και την Ευρώπη

Standard

Σχέδιο του Γιώργου Ιωάννου (περ. "η λέξη", τχ. 14, Μάης 1982)

του Ετιέν Μπαλιμπάρ

Θα ήθελα να ευχαριστήσω ειλικρινά τα «Ενθέματα» της Αυγής για τη δημοσίευση του κειμένου μου  «Κρίση της Ευρώπης, τέλος της Ευρώπης;»  ενόψει της συζήτησης που θα πραγματοποιηθεί τη Δευτέρα 14 Ιουνίου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Η συζήτηση αυτή λαμβάνει χώρα μέσα σε εξαιρετικά δυσμενείς συγκυρίες, που πλήττουν ιδιαίτερα την Ελλάδα, αλλά όχι μόνον. Στην πραγματικότητα, πλήττεται ολόκληρη η Ευρώπη και  τα περιθώρια αισιοδοξίας είναι μικρά. Μπορεί λοιπόν η συζήτηση αυτή να είναι τεταμένη, καθώς δεν υπάρχει a priori κανένας λόγος να συμφωνούμε όλοι στην ανάλυση  της κατάστασης και στις καταλληλότερες λύσεις.  Αλλά είμαι βέβαιος ότι θα είναι μια συζήτηση εγκάρδια και παραγωγική. Η θέληση να δημιουργήσουμε νέες προοπτικές και να σκεφτούμε από κοινού διαφαίνεται από το ίδιο  το αντικείμενο της συζήτησης, καθώς και από τους συμμετέχοντες.

Στο κείμενο που κατέθεσα την 21η Μαΐου [και δημοσιεύεται σήμερα μεταφρασμένο στην Αυγή], με σκοπό ν’ ανοίξουμε αυτή τη συζήτηση, πήρα ηθελημένα το ρίσκο της απλούστευσης: επέμεινα ιδιαίτερα στην άποψη ότι η κρίση της ελληνικής οικονομίας εγγράφεται σε μια συγκυρία βίαιης απορρύθμισης (αλλά όχι και κατάρρευσης) του παγκόσμιου καπιταλισμού· στο γεγονός ότι η ελληνική κρίση, ως συνέπεια των εγγενών αδυναμιών που σηματοδοτεί,  θέτει το ερώτημα  της ίδιας της ύπαρξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως πολιτικού μορφώματος και προγράμματος.Είτε η Ευρωπαϊκή Ένωση θα βρει το δρόμο μιας επανίδρυσης που αφορά την αλληλεγγύη μεταξύ των μελών της, το στίγμα των θεσμών της, τη θέση της μέσα στον κόσμο· είτε θα γίνει το παιχνίδι δυνάμεων που την ξεπερνούν και όμηρος των ίδιων των εσωτερικών της συγκρούσεων που θα την οδηγήσουν  στη διάλυση. Όμως, το πρώτο ενδεχόμενο είναι εξαιρετικά αμφίβολο: πηγαίνει κόντρα σε ιστορικές τάσεις με μεγάλη βαρύτητα (χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι και αναπόφευκτες), προϋποθέτοντας μια αναθεώρηση των «δογμάτων» και των «σιωπηλών συμβιβασμών» στη βάση των οποίων λειτουργεί σήμερα το ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Θα προϋπέθετε επίσης μια σπάνια σύζευξη διαύγειας, θέλησης, θάρρους και συλλογικής στράτευσης στην υπηρεσία των δημοκρατικών αξιών. Όμως, είναι το μόνο ενδεχόμενο, νομίζω, που μπορεί να νοηματοδοτήσει τη συνεισφορά μας στη δημόσια συζήτηση.

Συνέχεια ανάγνωσης

Κρίση της Ευρώπης, τέλος της Ευρώπης; Έξι θέσεις

Standard

του Ετιέν Μπαλιμπάρ

Πωλ Ντελβώ, "Η κόκκινη κουρτίνα ανάμεσα στις δύο φίλες", π. 1939

I. Αυτή είναι μόνο η αρχή της κρίσης

Μέσα σε ένα μόνο μήνα, είδαμε τον πρωθυπουργό της Ελλάδας Γ. Παπανδρέου να δηλώνει την αδυναμία του δημόσιου ταμείου να αντιμετωπίσει τα δάνεια και τα τοκοχρεολύσια της χώρας του· την επιβολή ενός σχεδίου άγριας δημοσιονομικής λιτότητας, ως τίμημα για ένα ευρωπαϊκό δάνειο διάσωσης· τις «υποβαθμίσεις» της πιστοληπτικής ικανότητας της Πορτογαλίας και της Ισπανίας· να απειλείται η αξία, αλλά και η ίδια η ύπαρξη του ευρώ· τη δημιουργία (υπό την έντονη πίεση των ΗΠΑ) ενός ευρωπαϊκού ταμείου στήριξης αξίας 750 δισ. ευρώ· την απόφαση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ενάντια στους κανονισμούς της) να εξαγοράσει τα χρέη των κυβερνήσεων· και, τέλος, την ανακοίνωση μέτρων λιτότητας σε αρκετά κράτη-μέλη της Ευρώπης.

Είναι ξεκάθαρο πως πρόκειται μόνο για την αρχή, καθώς αυτά τα τελευταία επεισόδια μιας κρίσης, που ξεκίνησε πριν από δύο χρόνια με την κατάρρευση της αγοράς ακινήτων στις ΗΠΑ, θα έχουν συνέχεια. Δείχνουν ότι ο κίνδυνος μιας οικονομικής κατάρρευσης είναι υπαρκτός περισσότερο από ποτέ και εντείνεται, καθώς προκαλείται από την τεράστια ποσότητα τοξικών ομολόγων, τα οποία συσσωρεύονταν κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών μέσω του συνδυασμού μη εγγυημένων δανείων και της μετατροπής των Credit Default Swaps σε επενδυτικά προϊόντα από τις τράπεζες. Ο «Black Peter», το συνολικό ποσό των μη καλύψιμων χρεών, καλπάζει με ρυθμούς που τα κράτη δεν μπορούν να παρακολουθήσουν. Η κερδοσκοπία, τώρα πια, θέτει στο στόχαστρό της τις ισοτιμίες και τα δημόσια χρέη. Αλλά το ευρώ είναι ο αδύναμος κρίκος, και μαζί του η ίδια η Ευρώπη. Δεν θα έπρεπε να έχουμε καμιά αμφιβολία για την καταστροφή που επέρχεται.

II. Οι Έλληνες διαμαρτύρονται: καλά κάνουν!

Μια πρώτη άμεση συνέπεια της «θεραπείας» που εφαρμόστηκε στην ελληνική κρίση ήταν η οργή του ελληνικού πληθυσμού. Υπάρχει μια μεγάλη δημόσια συζήτηση επ’ αυτού: Έχουν άδικο οι Έλληνες που αρνούνται τις «ευθύνες » τους; Έχουν δίκιο που καταγγέλλουν τη «συλλογική τιμωρία»; Αφήνοντας κατά μέρος τα εγκληματικά επεισόδια που τις στιγμάτισαν, θεωρώ πως οι διαμαρτυρίες των Ελλήνων ήταν εντελώς δικαιολογημένες, για τρεις τουλάχιστον λόγους. Πρώτον, γίναμε μάρτυρες ενός ολοκληρωτικού στιγματισμού του ελληνικού λαού: η διαφθορά και τα ψεύδη των πολιτικών (οι ωφελούμενοι από τα οποία, όπως και παντού, είναι κυρίως οι πιο πλούσιοι, οι οποίοι επιδόθηκαν σε μεγάλης έκτασης φοροδιαφυγή), αποδόθηκαν συλλήβδην στον λαό, αδιακρίτως. Συνέχεια ανάγνωσης

Η παγκόσμια αταξία στις αρχές του 21ου αιώνα

Standard

Συνέντευξη του Έρικ Χομπσμπάουμ

Πάμπλο Πικάσο, "Σκηνές ταυρομαχίας", 1960

Το βιβλίο σας Εποχή των άκρων τελειώνει το 1991 με ένα πανόραμα των σαρωτικών αλλαγών σε όλο τον πλανήτη  – η κατάρρευση των ελπίδων της Χρυσής Εποχής για παγκόσμια κοινωνική πρόοδο. Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι σημαντικότερες  εξελίξεις στη διεθνή ιστορία από τότε;

Διακρίνω πέντε βασικές αλλαγές. Πρώτον, η μετατόπιση του οικονομικού κέντρου του πλανήτη από τον Βόρειο Ατλαντικό προς τη Νότια και Ανατολική Ασία. Αυτή η διαδικασία ξεκίνησε στην Ιαπωνία τις δεκαετίες του 1970 και 1980, αλλά η άνοδος της Κίνας, από τη δεκαετία του 1990 και μετά, είναι αυτή που κάνει την πραγματική διαφορά. Δεύτερον, ασφαλώς, η παγκόσμια κρίση του καπιταλισμού, την οποία είχαμε προβλέψει, αλλά ωστόσο χρειάστηκε πολύ καιρό για να εκδηλωθεί. Τρίτον, η παταγώδης αποτυχία της προσπάθειας των ΗΠΑ να κατακτήσουν τον ρόλο της αποκλειστικής ηγέτιδας δύναμης μετά το 2001  – η αποτυχία είναι ολοφάνερη. Τέταρτον, η ανάδυση μιας νέας ομάδας αναπτυσσόμενων χωρών  –«των brics» (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα) – ως πολιτικής οντότητας, που δεν είχε συντελεστεί όταν έγραφα την Εποχή των άκρων. Και, πέμπτον, η αποσάθρωση και η συστηματική αποδυνάμωση της εξουσίας των κρατών: της εξουσίας των εθνικών κρατών στις επικράτειές τους, αλλά και, σε μεγάλες περιοχές του πλανήτη, κάθε είδους αποτελεσματικής κρατικής εξουσίας. Είναι κάτι που ίσως ήταν προβλέψιμο, αλλά συνέβη με ταχύτητα που δεν την περίμενα ποτέ.

Χέρμαν Μαξ Πεχστάιν, "Ουράνια και γήινη αγάπη", 1922

Τι άλλο σας έχει προξενήσει έκπληξη έκτοτε;

Δεν έχει πάψει να με εκπλήσσει η πλήρης παραφροσύνη του νεοσυντηρητικού πολιτικού σχεδίου, οι οπαδοί του οποίου όχι μόνο διατείνονταν πως η Αμερική ήταν το μέλλον, αλλά επιπλέον πίστευαν ότι είχαν διαμορφώσει μια στρατηγική για την επίτευξη του στόχου αυτού. Αν καταλαβαίνω καλά, με ορθολογικούς όρους, δεν διαθέτουν κάποια συνεκτική στρατηγική. Δεύτερον  –κάτι μικρότερης σημασίας, που δεν παύει ωστόσο να είναι σημαντικό – η αναβίωση της πειρατείας, την οποία είχαμε εν πολλοίς ξεχάσει· αυτό είναι κάτι καινούργιο. Τρίτον, μια εξέλιξη σε τοπικό επίπεδο: η κατάρρευση του μαοϊκού Κομμουνιστικού Κόμματος στη Δυτική Βεγγάλη, την  οποία αληθινά δεν περίμενα.

Μπορείτε να οραματιστείτε κάποια πολιτική ανασυγκρότηση αυτού που κάποτε ήταν  η εργατική τάξη;

Όχι με την παραδοσιακή της μορφή. Ο Μαρξ είχε αναμφισβήτητα δίκιο όταν προέβλεπε τον σχηματισμό μεγάλων ταξικών κομμάτων σε ένα συγκεκριμένο στάδιο της εκβιομηχάνισης. Αλλά αυτά τα κόμματα, αν ήταν επιτυχημένα, δεν λειτουργούσαν αυστηρά ως κόμματα της εργατικής τάξης: αν ήθελαν να επεκταθούν πέρα από τα αυστηρά όρια μιας περιορισμένης τάξης, αυτό το κατάφερναν ως  λαϊκά κόμματα, που δομούνταν με βάση μια οργάνωση που επινοήθηκε από και για τους σκοπούς της εργατικής τάξης. Ακόμα κι έτσι, η ταξική συνείδηση έθετε όρια. Στη Βρετανία, το Εργατικό Κόμμα δεν πήρε ποτέ πάνω από το 50% των ψήφων.  Το ίδιο ισχύει και στην Ιταλία, όπου το ΚΚΙ ήταν πολύ περισσότερο ένα λαϊκό κόμμα. Στη Γαλλία, η Αριστερά βασίστηκε σε μια σχετικά αδύναμη εργατική τάξη, η οποία όμως ενδυναμωνόταν πολιτικά χάρη σε μια λαμπρή επαναστατική παράδοση, της οποίας κατάφερε να γίνει ο βασικός κληρονόμος  – γεγονός που έκανε και την ίδια και την Αριστερά  να αποκτήσουν πολύ μεγάλη επίδραση.

Συνέχεια ανάγνωσης

Χρήσεις του φύλου στις κοινωνικές επιστήμες: ένας συγκριτικός ελληνικός απολογισμός

Standard

της Βενετίας  Καντσά και του Ευθύμιου Παπαταξιάρχη

Ο συλλογικός τόμος Φύλο και κοινωνικές επιστήμες στη σύγχρονη Ελλάδα (επιμ.: Βενετία Καντσά, Βασιλική Μουτάφη, Ευθύμιος Παπαταξιάρχης, κείμενα: Έφη Αβδελά,  Χρυσή Ιγγλέση, Εύη Κλαδούχου, Αναστασία-Σάσα Λαδά, Μαριάνθη Μακρή-Τσιπλάκου, Αλεξάνδρα Μπακαλάκη, Μάρω Παντελίδου Μαλούτα, Ξανθή Πετρονώτη), που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια, επιχειρεί έναν συνολικό απολογισμό της επίδρασης της φεμινιστικής σκέψης στις κοινωνικές επιστήμες στην Ελλάδα την περίοδο της μεταπολίτευσης, σε σχέση και με τις αντίστοιχες διεργασίες διεθνώς. Όπως σημειώνεται στον Πρόλογο, «η φεμινιστική σκέψη δεν περιορίζεται στην κριτική για την υποτελή θέση των γυναικών στις σύγχρονες κοινωνίες και την ιδεολογική της νομιμοποίηση», αλλά  «εκτείνεται στους τρόπους με τους οποίους γνωρίζουμε συστηματικά τους κόσμους που μας περιβάλλουν», ακουμπώντας έτσι «τον πυρήνα των επιστημών του ανθρώπου και της κοινωνίας».  Δημοσιεύουμε σήμερα αποσπάσματα από την Εισαγωγής, που μας δίνουν το στίγμα της σημαντικής αυτής συλλογικής προσπάθειας. Για τις ανάγκες της παρούσας δημοσίευσης, έχουν απαλειφθεί οι υποσημειώσεις.

«Ε»

Φρανσουά Γκρομαίρ, "Γυμνό με κολιέ", 1962

Πέρα από τις κανονιστικές εξαρτήσεις, οι εργασίες του τόμου καταγράφουν μια πληθώρα άλλων παραγόντων που φαίνεται να επηρεάζουν τη διαφοροποιημένη επίδραση του φύλου στους κλάδους των κοινωνι­κών επιστημών στην Ελλάδα. Από τους παράγοντες αυτούς –λόγου χά­ρη, τις ποικίλες μορφές ριζοσπαστικοποίησης των κοινωνικών επιστη­μόνων και τις αντίστοιχες ρήξεις με τα μετεμφυλιακά σχήματα σκέψης που αυτή επέφερε κατά κλάδο ή τους ποικίλους βαθμούς θεσμοθέτησης των διαφορετικών κλάδων– θα ξεχωρίζαμε έναν: τη διάθλαση κλάδων που διεθνώς πρωτοστατούν στην ανάπτυξη της προβληματικής του φύ­λου από την ειδική «θέση» που λαμβάνουν στο ελληνικό πλαίσιο. Έτσι, ενώ στη Βρετανία, τη Γαλλία ή τις ΗΠΑ τόσο η ιστορία όσο και ανθρω­πολογία πρωτοστατούν στην αξιοποίηση του φύλου ως αναλυτικού ερ­γαλείου, στην Ελλάδα δεν παρατηρείται κάτι ανάλογο. Στην ελληνική ιστοριογραφία, με τις βαριές θεσμικές και ιδεολογικές παρακαταθήκες, παρόμοιες ανανεωτικές προσπάθειες εμφανίζονται περισσότερο «μου­διασμένες», ανίκανες να κλονίσουν τις κυρίαρχες επιστημολογικές θέ­σεις και μεθοδολογίες του κλάδου, με αποτέλεσμα ο πρωταγωνιστικός ρόλος στο πεδίο του φύλου να αποδίδεται στην ανθρωπολογία, που ως «νέα» επιστήμη μπορεί να τον αναλάβει.

Συνέχεια ανάγνωσης

«Ανατολισμός» για κάθε χρήση

Standard

του Παναγιώτη Νούτσου

Ευγένιος Ντελακρουά, "Γυναίκες του Αλγερίου", 1832

Το δίπολο «Ανατολή»-«Δύση», με καθορισμένες κοινωνικές και πολιτικές λειτουργίες, μορφοποιείται κατά τη σύγκρουση, δύο περίπου αιώνες πριν από την Άλωση, των «ανθενωτικών» με τους «ενωτικούς». Με διαδοχικές μεταπλάσεις σχημα­τίστηκε ο σκληρός πυρήνας ενός ρεύματος «πολιτικής θεολογίας», ως συνθέματος με­ταφυσικής και πολιτικής. Τούτο βρίσκεται σχεδόν στο κέντρο της εκκλησιαστικής πρα­κτικής και της θεολογικής σκέψης, με την προβολή της υπεροχής των βιωμάτων της ανατολικής Ορθοδοξίας απέναντι στην «εκκοσμίκευση» της δυτικής Εκκλησίας. Οι θιασώτες αυτού του ρεύματος, στο πεδίο της ιστοριογραφίας, συλλαμβάνουν την «Ανατολή» και τη «Δύση» σαν ένα αντιθετικό ζεύγος οπτασιών που υπερβαίνουν την ιστορία, και επομένως δεν υπόκεινται στην ιστορική έρευνα των συγκεκριμένων συν­θη­κών γένεσής τους.

Συνέχεια ανάγνωσης

Η τρόικα, το μνημόνιο, οι κόκκινες γραμμές

Standard

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ

του Νίκου Σαραντάκου

Πάμπλο Πικάσο, «Τρεις καθισμένες γυμνές», 1933

Κάποιες φορές η λέξη του μηνός είναι μία και επιβάλλει αμέσως την παρουσία της, κάποτε οι υποψήφιες λέξεις είναι πολλές και δυσκολεύομαι να διαλέξω, όπως τούτο το μήνα. Και η αναβολή της μιας εβδομάδας, που έγινε για το αφιέρωμα στη μνήμη του Άγγελου Ελεφάντη, αντί να βοηθήσει να κατασταλάξω μάλλον περιέπλεξε τα πράγματα, αφού μπήκαν στη μέση κι άλλες λέξεις που έγιναν κομμάτι της επικαιρότητας. Θα μπορούσα να μιλήσω για την πειρατεία, ας πούμε, αλλά προτιμώ να μείνω στα δικά μας.

Οπότε, στην εσωτερική επικαιρότητα, μία από τις λέξεις που κυριαρχούν είναι κι αυτή η τρόικα, που έχει αφηνιάσει και ζητάει όλο και σκληρότερα μέτρα — κι αμέσως μόλις έντρομοι οι υπουργοί μας συμμορφωθούν, η τρόικα κάνει ρελάνς στον εαυτό της, κατά παράβαση κάθε χαρτοπαιχτικής δεοντολογίας, και ζητάει τρίδιπλα. Αλλά παρασύρομαι, εμείς εδώ λεξιλογούμε. Η λέξη τρόικα λοιπόν είναι δάνειο από τα ρώσικα, μάλλον μέσω των γαλλικών. Στα ρώσικα, τρόικα είναι το αμάξι ή το έλκηθρο που το σέρνουν τρία άλογα, είναι όμως και το τριάρι στα χαρτιά. Μεταφορικά, πήρε τη σημασία της ομάδας τριών ατόμων που ασκούν από κοινού κάποια εξουσία.

Οι πρώτες εφαρμογές της λέξης με τη μεταφορική σημασία στις ευρωπαϊκές γλώσσες φαίνεται να είναι σε ρωσικά συμφραζόμενα: στη δεκαετία του 1920 στα γαλλικά, για τους Στάλιν-Ζηνόβιεφ-Κάμενεφ που είχαν κάνει μέτωπο κατά του Τρότσκι, αλλά και μεταπολεμικά, στα αγγλικά, για την τριανδρία που άσκησε την εξουσία στη μεταβατική περίοδο μετά τον θάνατο του Στάλιν. Τότε πρέπει να πέρασε και στα ελληνικά σε μεταφορική χρήση, στη δεκαετία του 1950 δηλαδή. Με τον καιρό, η λέξη εφαρμόστηκε σε κάθε λογής περιπτώσεις τριών προσώπων στην εξουσία: διάσημη τρόικα ήταν της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που αντιπροσώπευε την Ε.Ε. σε θέματα εξωτερικής πολιτικής. Αλλά αυτή που μας νοιάζει και μας καίει είναι η τωρινή τρόικα, που λέγεται έτσι διότι περιλαμβάνει τρεις εκπροσώπους, έναν από την Ε.Ε., έναν από το ΔΝΤ κι έναν από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.

Συνέχεια ανάγνωσης