«Ανατολισμός» για κάθε χρήση

Standard

του Παναγιώτη Νούτσου

Ευγένιος Ντελακρουά, "Γυναίκες του Αλγερίου", 1832

Το δίπολο «Ανατολή»-«Δύση», με καθορισμένες κοινωνικές και πολιτικές λειτουργίες, μορφοποιείται κατά τη σύγκρουση, δύο περίπου αιώνες πριν από την Άλωση, των «ανθενωτικών» με τους «ενωτικούς». Με διαδοχικές μεταπλάσεις σχημα­τίστηκε ο σκληρός πυρήνας ενός ρεύματος «πολιτικής θεολογίας», ως συνθέματος με­ταφυσικής και πολιτικής. Τούτο βρίσκεται σχεδόν στο κέντρο της εκκλησιαστικής πρα­κτικής και της θεολογικής σκέψης, με την προβολή της υπεροχής των βιωμάτων της ανατολικής Ορθοδοξίας απέναντι στην «εκκοσμίκευση» της δυτικής Εκκλησίας. Οι θιασώτες αυτού του ρεύματος, στο πεδίο της ιστοριογραφίας, συλλαμβάνουν την «Ανατολή» και τη «Δύση» σαν ένα αντιθετικό ζεύγος οπτασιών που υπερβαίνουν την ιστορία, και επομένως δεν υπόκεινται στην ιστορική έρευνα των συγκεκριμένων συν­θη­κών γένεσής τους.

Ειδικότερα, στο θέμα των προσφύγων Βυζαντινών διανοουμένων παρακάμπτεται η παρουσία της «Δύσης» στην «Ανατολή», από την εποχή τουλάχιστον των Σταυρο­φο­ριών. Όταν δηλαδή η πρώτη επιχειρεί να επεκταθεί στη δεύτερη, αναδιατάσσοντας τις μορφές ηγεμόνευσης στην Ανατολική Μεσόγειο και κατατέμνοντας την πολιτική ισχύ της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας που και από τα ανατολικότερα, άλλωστε, υφί­στα­ται ανάλογες πιέσεις. Ο κατακερματισμός, για παράδειγμα, σε Μυστρά, Δεσποτάτο του Μωρέως, Νίκαια και σε ό,τι απέμεινε στη Βασιλεύουσα υπονοεί ότι πια το Βυ­ζά­ντιο γειτνιάζει περισσότερο με τη Δύση και νιώθει εγγύτερα με ό,τι στηλιτεύθηκε ως «λατινισμός». Δηλαδή η προϊούσα διαφοροποίηση στους κόλπους του ηγετικού πολιτι­κού στρώματος, με τη συγκρότηση αντιτιθέμενων πολιτικών στρατηγικών και ιδε­ο­λογικών στάσεων, συναρτάται –με όλες τις αναγκαίες διαμεσολαβήσεις στην απο­τύ­πωσή της– με σχηματιζόμενα ετερογενή κοινωνικά ερείσματα. Ο ενωτικός Δούκας κατονομάζει όσους αντιτίθενται στην αύξουσα εμπορική δραστηριότητα που στρέ­φε­ται προς τη Δύση. Πρόκειται για τους μοναχούς και τους κληρικούς καθώς και τον «χυδαίον» και «αγοραίον λαόν», το «γένος της κάτω τύχης και μιξοβάρβαρον», που συ­νιστά την «τρυγίαν του γένους των Ελλήνων».

Ουδέποτε εξέλιπε η εκτύλιξη ενός γνώριμου πολιτισμικού «λαϊκισμού», αντιπαραθέτοντας μανιχαϊκά «εχθρούς» και «φίλους», «αλλογενείς» και «χθόνιους», «τετριμμένους» και «γνήσιους». Η μετατροπή μάλιστα της αφαίρεσης σε ιδεολογικό σχή­μα υποβάλλει συχνά μια πρακτική ξενηλασίας και, σε κάθε περίπτωση, πα­ρω­θεί στον ρατσισμό, δηλαδή στη λειτουργία μηχανισμών μετασχηματισμού της «διαφορετικότητας» σε «εχθρότητα». Ακριβέστερα, ο επιχώριος (νεο)ρατσισμός τρέφε­ται από το δίπολο «Ανατολή» – «Δύση», είτε επικαλείται τα «χρωμοσώματα» του ελ­ληνικού «Γένους» είτε ιδίως τα «αρχέτυπα» του «πολιτισμού» του. Στον αντίποδα αυ­τής της στάσης δεν καλλιεργείται η ιδεολογική σκευή ενός μονοδιάστατου παγκοσμι­οποιημένου λόγου. Δηλαδή αυτού που στρέφεται προς την ομοιομορφία και την εξα­γωγή ενός κατώτατου κοινού παρονομαστή που υποβάλλουν διεθνοποιημένοι μη­χα­νισμοί «πνευματικής τεχνολογίας» και συναφούς χειραγώγησης. Ίσα ίσα οι δύο αυ­τές μορφές πρόσκτησης της σημερινής πραγματικότητας έχουν συμπληρωματική λειτουρ­γία. Όμως απέναντί τους έχουν, ως κοινή αντίθεση, ένα πνεύμα συγκεκριμένης ανά­δειξης των ετεροτήτων. Χωρίς δηλαδή τη διολίσθηση σε σκοπιμότητες ενός αφε­λούς ηγεμονισμού στην αποτύπωση πολιτισμικών φαινομένων.

Πέρα από τη ρητορεία της «ταυτότητας», των μικρόκοσμων ή των μεγάκοσμων, κατατίθενται και διεκδικούνται τα δικαιώματα των πολιτιστικών μειονοτήτων και πρώτιστα της ίδιας της πολιτιστικής δημιουργίας. Η τελευταία μάλιστα δεν εκλαμ­βά­νεται ως αγωγός μεταβίβασης συναφών «αγαθών» που αποκλείει τους αυτοσχε­δι­α­σμούς, την ενεργό πρόσληψη και διάχυση καθώς και την ποικιλία μορφών «συγκρη­τι­σμού» ή «υβριδιακών» πλαισιώσεων.

Και στο θέμα που προσεγγίζω εδώ, συχνά η λογιοσύνη των πολιτικών εκλαμβάνεται ως η ίδια η πολιτική τους. Αλλά και η πολιτική σκέψη διανοουμένων αναγορεύεται σε κινητήρα της πολιτικής. Ιδίως όταν συμβαίνει να παραβλέπουν τη διαπίστωση «ότι μόνον διανοούμενοι ισχυρίζονται ότι οι διανοούμενοι καταλαβαίνουν τον κόσμο καλύτερα από τους άλλους». Έτσι, με μια μόνιμη στήλη κυριακάτικης συνήθως εφημερίδας σχεδιάζουν απερίσπαστοι στο γραφείο τους και εξυπαρχής το περίγραμμα των σχέσεων «Ανατολής»-«Δύσης», θέτοντας χαντάκια αδιαπέραστα όπως ο Χάντιγκτον που διαθέτει θιασώτες και στους κόλπους των «αντιπάλων» του (βλ. «Ο Χάντιγκτον και τα “χαντάκια” του, Το Βήμα, 3.8.2008).

Ένα παράδειγμα από τα καθ’ ημάς παρασχολήματα. Με αφορμή βιβλίο πολιτικού της Τουρκίας για τον τρόπο παρουσίας της χώρας του στην εγγύς Ανατολή και στην Ευρώπη, υποδεικνύεται σε χώρα της Ευρωπαϊκής ΄Ενωσης από την κατάσταση του πλήρους μέλους να οδηγηθεί στην ομπρέλα της «ειδικής σχέσης» και υπό τη «νεο-οσμανική ηγεσία». Πιο χειροπιαστά, ο Έλληνας μπορεί να «παζαρέψει τη συμπερίληψη και της Ελλάδας στην πολιτική συνύπαρξη» που αναδύεται στα ανατολικά μας σύνορα. Κι αν η ίδια η Τουρκία εκτιμάται ότι δεν ανέπτυξε «πολιτισμό», εφόσον το Ισλάμ αποτελεί τάχα «θρησκεία χωρίς μεταφυσική» (η «μεταφυσική μπορεί να παραγάγει πολιτισμό, άρα και πολιτική»), η Ελλάδα καλείται να «λειτουργήσει ως πολιτιστικός (άρα και πολιτικός) καταλύτης δημιουργικής συμπόρευσης αυτής της μετα-βυζαντινής Ανατολής (υπό τη νεο-οσμανική ηγεσία) με τη μετα-ρωμαϊκή Δύση (υπό την ηγεσία των Βρυξελλών)».

Ευτυχώς που ο συντάκτης αυτών των σχεδιασμών υπήρξε καθηγητής όχι μόνο της φιλοσοφίας αλλά και της «πολιτιστικής διπλωματίας». Ήταν άλλωστε ο ίδιος που αντιμετώπισε τον Διαφωτισμό με το «σύνδρομο της στάνης»: οι Μήτσοι «λυσσάνε» για «εξευρωπαϊσμό», δηλαδή για «μυτερό σκαρπίνι και θηριώδες τρανζίστορ». Μόνο που η κενολογία ως καινολογία βρίσκει ανταπόκριση σε εκπροσώπους όλου του σκηνικού της εγχώριας πολιτικής ζωής. Για τούτο δεν δυσκολεύονται να βρεθούν υποψήφιοι για υποψήφιοι βουλευτές επικρατείας και όχι μόνον, υποσχόμενοι να εγκαταλείψουν τον «κόσμον της ψυχαπωλείας», γιατί τάχα το «πολίτευμά» τους βρίσκεται «εν ουρανοίς»…

Ο Παναγιώτης Νούτσος διδάσκει κοινωνική και πολιτική φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.

Ευγένιος Ντελακρουά, «Γυναίκες του Αλγερίου», 1832

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s