Η δίκη της Δίκης των Εξ

Standard

της Κατερίνας Δέδε

 

Σκίτσα του Νίκου Καστανάκη, από την εφημερίδα «Πρωία», 2.11.1922

«Ένα κεφάλαιο της Ιστορίας διέγραψε οριστικά ο Άρειος Πάγος» (Τα Νέα, 21/10). «Στην πλήρη ανατροπή της Ιστορίας οδηγεί η απόφαση του Αρείου Πάγου» (Ελευθεροτυπία, 21/10). Με αυτούς τους τίτλους, μεταξύ πολλών άλλων, περιγράφηκε η πρόσφατη απόφαση του Αρείου Πάγου σχετικά με τη Δίκη των Εξ. Είναι όμως έτσι τα πράγματα ή υπάρχει εδώ μια στρέβλωση, στην οποία αξίζει να σταθούμε λίγο περισσότερο; Είναι δηλαδή δυνατόν μια απόφαση δικαστηρίου (του Αρείου Πάγου συμπεριλαμβανομένου) να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο γράφεται η Ιστορία; Με άλλα λόγια, υπάρχει ένα σημείο όπου η σημερινή απόφαση τέμνεται με την Ιστορία ή έχουμε δύο παράλληλες δράσεις, οι οποίες, ως παράλληλες, δεν συναντιούνται πουθενά;

Δύο λόγια μόνο για την ίδια την υπόθεση: ο Μιχαήλ Πρωτοπαπαδάκης, εγγονός του Πέτρου Πρωτοπαπαδάκη, πρωθυπουργού από τον Μάιο έως τον Αύγουστο του 1922, προσέφυγε το 2008 στον Άρειο Πάγο ζητώντας την αποκατάσταση του ονόματός του και την ακύρωση της απόφασης του έκτακτου στρατοδικείου του 1922. Τα νέα στοιχεία που προσκόμισε ήταν ένα τηλεγράφημα του Ελευθέριου Βενιζέλου, μια ομιλία του στη Βουλή και μια επιστολή του με τα οποία εκφράζει την πεποίθησή του ότι οι έξι δεν ήταν προδότες. Τα παραπάνω έπρεπε, προκειμένου να γίνει δεκτή η αναψηλάφηση, να αντιμετωπιστούν από το δικαστήριο (όπως προφανώς συνέβη) όχι ως απόψεις του Βενιζέλου αλλά ως ισοδύναμα γεγονότων. Δεν μπορούμε να μην σημειώσουμε εδώ το πώς, μέσω αυτής της «ακροβασίας», ο κατεξοχήν πολιτικός αντίπαλος μετατρέπεται σε μάρτυρα υπεράσπισης. Οι αντιβενιζελικοί κατηγορούμενοι του 1922 δικαιώνονται 88 χρόνια μετά στον Άρειο Πάγο μέσω του Ελευθέριου Βενιζέλου.

Σκίτσα του Νίκου Καστανάκη, από την εφημερίδα «Πρωία», 3.11.1922

Μια όμως καθαρά προσωπική υπόθεση, η οποία κανονικά δεν θα έπρεπε να μας απασχολεί, τείνει να λάβει ευρύτερες διαστάσεις που δεν μπορούν να μείνουν ασχολίαστες. Ας δούμε το λόγο που οδήγησε τον Μ. Πρωτοπαπαδάκη σε αυτή του την απόφαση: «Δεν μου άρεσε όταν ήρθε ο γιος μου από το σχολείο ρωτώντας με αν ο παππούς μου και προπάππους του ήταν προδότης. Αυτό αναφέρει, βλέπετε, το βιβλίο Ιστορίας της Γ΄ Γυμνασίου» (Ελευθεροτυπία, 28/9/2008). Ας δούμε όμως τι ακριβώς έγραφε το βιβλίο αυτό του Βασ. Σφυρόερα: «Στις 14 Σεπτεμβρίου διατάχθηκε η σύλληψη των πολιτικών και των στρατιωτικών που θεωρήθηκαν υπεύθυνοι για την καταστροφή. Ύστερα από ολιγοήμερη δίκη (31 Οκτωβρίου–14 Νοεμβρίου) καταδικάστηκαν σε θάνατο έξι […] και εκτελέστηκαν». Και σε αυτό το σημείο αρχίζουν να περιπλέκονται τα πράγματα και να μας αφορά αυτή η υπόθεση. Διότι ο κ. Πρωτοπαπαδάκης επικαλείται ως αιτία της προσφυγής του ένα σχολικό εγχειρίδιο (το οποίο, όπως είδαμε, δεν αναφέρει πουθενά τίποτε περί προδοσίας — ούτε καν το κατηγορητήριο) και η επίκλησή του αυτή δεν φαίνεται να είναι τυχαία. Ο κ. Πρωτοπαπαδάκης, εμμέσως πλην σαφώς, δεν ζητά με την προσφυγή του μόνο να αποκαθάρει το όνομά του, αλλά και να «διορθωθούν» τα βιβλία Ιστορίας προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση που θα λαμβάνει υπόψη της την απόφαση του Αρείου Πάγου. Δεν μπορεί κανείς να αποφύγει εδώ δύο αυθόρμητα ερωτήματα: Είναι αρμόδια τα δικαστήρια να αποφαίνονται για ιστορικά ζητήματα; Το ερώτημα αυτό έχει απαντηθεί ήδη αρνητικά σε προηγούμενη αρθρογραφία σχετική με την υπόθεση. Εκείνο που κυρίως μας απασχολεί εδώ είναι το δεύτερο ερώτημα: Τα βιβλία Ιστορίας θα πρέπει να «ενσωματώνουν» τις δικαστικές αποφάσεις;

Σε μια απλουστευτική αντιμετώπιση, η Ιστορία αποφαίνεται, δίκην κριτή, για πρόσωπα και καταδικάζει ή επικροτεί συμπεριφορές και πράξεις. Συνεπώς η απόφαση αυτή μοιάζει πλήρης νοήματος, καθώς έρχεται να αναιρέσει μια «καταδικαστική» απόφαση της Ιστορίας. Η Ιστορία όμως είναι αυτό; Η (δημοσιογραφικής κοπής) φράση που ακούμε συχνά «η Ιστορία θα τον κρίνει» ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα; Η Ιστορία, στην προσωποποιημένη και συμβολική της μορφή, ούτε έχει δεμένα τα μάτια ούτε κρατά τη ζυγαριά στα χέρια. Αυτή είναι, όπως όλοι γνωρίζουμε, η απεικόνιση της Δικαιοσύνης. Η Ιστορία και αυτοί που την υπηρετούν έχουν (ή τουλάχιστον οφείλουν να έχουν) τα μάτια τους ανοιχτά και τη γραφίδα στο χέρι. Καλό είναι λοιπόν να μη συγχέουμε αυτές τις δύο μορφές. Η Ιστορία δεν δικάζει. Προσπαθεί να ανιχνεύσει τις συνθήκες και τις αιτίες που οδήγησαν κάθε φορά σε συγκεκριμένα αποτελέσματα. Οι επιστήμονες ιστορικοί είδαν τη Δίκη των Εξ υπό αυτό το πρίσμα· δεν υιοθέτησαν την εκδοχή ότι εκτελέστηκαν επειδή ήταν προδότες. Η όλη διαδικασία καταγράφηκε κυρίως ως μια δίκη σκοπιμότητας, στηριγμένη στη σαθρή κατηγορία της εσχάτης προδοσίας, η οποία οδήγησε στην προαποφασισμένη εκτέλεση των Έξι ως αποδιοπομπαίων τράγων προκειμένου να εκτονωθεί η αναταραχή στο στρατό και η αγανάκτηση των χιλιάδων προσφύγων για την απώλεια της Μικράς Ασίας.

Σκίτσα του Νίκου Καστανάκη, από την εφημερίδα «Πρωία», 8.11.1922

Η δικαίωση του κ. Πρωτοπαπαδάκη είναι σαφές ότι δεν πρόκειται να επηρεάσει τον επιστημονικό τρόπο με τον οποίο γράφονται τα βιβλία. Δεν θα σημειώνεται στα ιστορικά βιβλία η σημερινή αθωωτική απόφαση, διότι αυτή δεν προσφέρει τίποτε στην κατανόηση των αιτιών που οδήγησαν στην εκτέλεση των Έξι. Η δίκη του 2010 δεν αφορά την Ιστορία του 1922. Αφορά προσωπικά τους απογόνους των εκτελεσθέντων. Με άλλα λόγια, αυτή η δίκη δεν έχει αναδρομική ισχύ στη συγγραφή της Ιστορίας. Η Ιστορία (ευτυχώς) δεν γράφεται με δικαστικές αποφάσεις.

Υ.Γ.: Πριν από περίπου μία δεκαετία οι τότε δήμαρχοι Αθήνας και Σπάρτης, σε μια κωμική τελετή, υπέγραψαν τη λήξη του Πελοποννησιακού πολέμου. Μπορεί να φανταστεί κανείς σε ένα βιβλίο αρχαίας Ιστορίας μια υποσημείωση, η οποία θα γράφει ότι «ο πόλεμος αυτός έληξε δυόμισι χιλιάδες χρόνια σχεδόν αργότερα επί δημαρχίας Δημήτρη Αβραμόπουλου»;

 

Η Κατερίνα Δέδε είναι ιστορικός (Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών/Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών)

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s