Φονταμενταλισμός εναντίον επιστήμης

Standard

του Κώστα Σταμάτη

 

Πωλ Κλέε, "Τυμπανιστής", 1933

Θεοκρατικός φονταμενταλισμός. Το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν απαγόρευσε πρόσφατα την καλλιέργεια των κοινωνικών και πολιτικών επιστημών, της ψυχολογίας και της ψυχανάλυσης, καθώς και της φιλοσοφίας. Αιτιολογικό ήταν ότι τέτοιοι κλάδοι γνώσης προέρχονται από την «υλιστική» και ελευθερόφρονα Δύση. Διακονούν την επιστήμη με την ανίερη ιδέα ότι μπορεί και να μην υπάρχει Θεός. Και το κάνουν επικαλούμενοι τα θεμελιώδη δικαιώματα, η ενάσκηση των οποίων αφήνεται «αυθαίρετα» στον φορέα τους.

Ματαιοπονία είναι να προσπαθήσει κανείς να ανασκευάσει μια δογματική τοποθέτηση, με σκοπό να μεταπείσει τους πιστούς της. Ας αρκεστούμε αντ’ αυτού σε μια τετριμμένη αντιδιαστολή. Σε δημοκρατική κοσμική χώρα ελεύθερων και ίσων πολιτών ουδείς νομιμοποιείται να επιβάλλει νόημα ζωής στους άλλους ή να αμφισβητήσει το απαράγραπτο δικαίωμα καθενός να δώσει στον εαυτό του τέτοιο νόημα με τρόπο αυτόνομο. Το κράτος δεν είναι απλώς ανεξίθρησκο, αλλά αναγνωρίζει ελευθερία θρησκευτικής συνείδησης για όλους. Οποιοσδήποτε είναι ελεύθερος να έχει ή να μην έχει θρησκευτικές πεποιθήσεις, να τις εκφράζει και να τις διαδίδει ελεύθερα. Η επιστήμη και η έρευνα ασκούνται ελεύθερα επί παντός του επιστητού. Αντίστοιχα, το εκπαιδευτικό σύστημα δέον να είναι ανοιχτό σε ολόκληρο τον πλούτο των επιδόσεων ανθρώπινης σκέψης, επιστήμης και πολιτισμού, όπως διαμορφώνονται ιστορικά. Με ζητούμενο να διαπλάσει τους νέους ανθρώπους σε ελεύθερους και υπεύθυνους πολίτες, όπως εξαγγέλλει το άρθρο 16 του ελληνικού Συντάγματος.

Τα παραπάνω θα άρμοζε να είναι αυτονόητα για οποιονδήποτε πολιτισμένο άνθρωπο στον πλανήτη, μέσα ή έξω από τη λεγόμενη Δύση. Τα θεμελιώδη δικαιώματα για όλους συνέχονται με την ελεύθερη δημόσια κριτική των πάντων. Ακριβώς αυτό είναι που βδελύσσεται οποιοδήποτε θεοκρατικό καθεστώς. Παρά ταύτα, εάν μείνει κανείς σ’ αυτή την εκτίμηση, τότε επαναπαύεται σε μια στάση καθησυχαστική, αποστρέφοντας το βλέμμα από αντίστοιχες παθογενείς και αυταρχικές αντιλήψεις στην ίδια τη Δύση. Φωνές ή νοοτροπίες θρησκευτικού σκοταδισμού ή κοσμοθεωρητικής μισαλλοδοξίας εκδηλώνονται ακόμη και σε καθεστώτα φιλελεύθερα και δημοκρατικά (όπως στις ΗΠΑ ή την Ελλάδα).

Πυρήνας μιας φονταμενταλιστικής ιδεολογίας είναι η ακεραιοφροσύνη γύρω από ένα βασικό δόγμα, η αμφισβήτηση του οποίου απαγορεύεται ή αποθαρρύνεται. Σε καθεστώς θεοκρατικό, το δόγμα αυτό αντλεί από θεολογικά κείμενα, θεωρούμενα ως ιερά. Και κατηχεί υποχρεωτικά τις συνειδήσεις με οργανωμένη συνδρομή της κρατικής εξουσίας. Εδώ μια ορισμένη θρησκευτική αντίληψη περί αγαθού επιβάλλεται ανελεύθερα διά νόμου ως «ορθή» για ολόκληρη την κοινωνία. Υποβάλλει μάλιστα ποικίλους τύπους συμπεριφορών, μέχρι και πρότυπα ως προς την εξωτερική εμφάνιση ή την ενδυμασία των ανθρώπων.

 

Κοσμικός φονταμενταλισμός. Καθόλου δεν αποκλείεται να υπάρχει κάποιας μορφής εκκοσμικευμένος φονταμενταλισμός γύρω από ένα βασικό δόγμα, μη θεολογικό. Ας υποθέσουμε ότι σταδιακά επικρατεί στη «Δύση» παρόμοιος αστερισμός ιδεών. Με κίνδυνο να φανεί απλουστευτική η παράθεσή του, το περιεχόμενό του θα μπορούσε να αποδοθεί ως εξής. Τι είναι ο άνθρωπος; Είναι ον υπολογιστικό και εγωκεντρικό. Πορεύεται επιζητώντας τη δική του ευτυχία, με ιδιοτελή συμφέροντα, σε γενικό οικονομικό ανταγωνισμό με άλλα άτομα. Κριτήριο ορθολογικής συμπεριφοράς είναι η μεγιστοποίηση της προσωπικής ωφέλειας. Άλλα κίνητρα δράσης, όπως η συμπάθεια προς τους άλλους (κεντρική αξία ηθικότητας ήδη στον Άνταμ Σμιθ), η αλληλεγγύη, η στράτευση για κάποιο κοινό καλό είναι μεν κίνητρα ανεκτά, αλλά συναισθηματικά και πάντως μη ορθολογικά.

Κοντολογίς, υπαινισσόμαστε εδώ την ιδεολογία του «οικονομικού υποκειμένου». Οι δικοί της ιδαλγοί μπορεί να είναι από άθεοι μέχρι και θρησκόληπτοι ακόμη. Το ότι ενέχει έναν κοσμικό πυρήνα ιδεών διόλου δεν αποκλείει να συνδυάζεται με στοιχεία ανορθολογικά, ακόμη και θεολογικά. Ήδη ο Μαξ Βέμπερ έχει εστιάσει την προσοχή της κοινωνικής θεωρίας στην έμφαση που αποδίδει ο προτεσταντισμός στην οικονομική επιτυχία των ατόμων, μέσα στο γενικό πνεύμα του καπιταλισμού.

Εάν η ιδεολογία του «οικονομικού ανθρώπου» παρέμενε σ’ αυτό που είναι, δηλαδή μια φιλοσοφικά ασυγκρότητη ανθρωπολογική θεώρηση, πιθανότατα θα διασκεδάζαμε με τις χοντράδες των αφιλοσόφητων υποστηρικτών της. Ας φανταστούμε, λόγου χάρη, μια Σάρα Πέυλιν ως πανεπιστημιακή δασκάλα οποιουδήποτε γνωστικού αντικειμένου. Ωστόσο, ιδεολογικά σχήματα που κατορθώνουν να διαπλεχθούν με αξιώσεις κυριαρχίας, υλικά συμφέροντα και εξωτερική αναγνώριση μπορεί να αποκτήσουν τεράστια συμβολική δύναμη. Ασύγκριτα μεγαλύτερη σε σχέση με τα ευτελή συστατικά τους.

 

Ειδικότερα: νεοφιλελεύθερος φονταμενταλισμός. Η «επιτυχία» της νεοφιλελεύθερης ιδεοληψίας εξωτερικά είναι καταλυτική. Πληθώρα οργανικών διανοουμένων της τιμάται με Νόμπελ Οικονομίας, με συχνή παρουσία στις ναυαρχίδες του τύπου και των ιδιωτικών ΜΜΕ, με ανάληψη θέσεων ευθύνης οπουδήποτε κ.λπ. Ακόμη περισσότερο, με ηγετικές ή επιτελικές θέσεις σε δημόσιους ή ημιδημόσιους θεσμούς και φυσικά σε ιδιωτικούς οικονομικούς ομίλους, σε θέσεις πολιτικής εξουσίας ή εξωθεσμικών κέντρων εξουσίας. Το πολιτικό προσωπικό κομμάτων εξουσίας διαποτίζεται ευρύτατα από νεοφιλελεύθερα ψιμύθια. Και κυβερνά με οδηγό αυτά, όπως π.χ. ότι καμία άλλη εναλλακτική πολιτική λύση δεν υπάρχει στη «σύγχρονη» κοινωνία.

Η ευρεία διάδοση της νεοφιλελεύθερης ιδεοληψίας δεν οφείλεται στο ότι κατέστη τάχα αυθόρμητη ιδεολογία των μαζών. Πρόκειται για ιδεολόγημα των ιθυνουσών τάξεων (ελίτ), σε αντιστοιχία με τον σύγχρονο αρπακτικό καπιταλισμό. Εμπεριέχει την αξίωση για αδιαμεσολάβητη ταξική κυριαρχία των συμφερόντων του κεφαλαίου σε ολόκληρη την υφήλιο. Η νεοφιλελεύθερη στρατηγική επιζητεί να κατεδαφίσει ολίγον κατ’ ολίγον τα μεταπολεμικά κοινωνικά και πολιτικά συγκροτήματα. Με την πρόθεση να φτιάξει έναν κόσμο πλουτοκρατικής ασυδοσίας, με ελάχιστο κράτος, καθυποταγμένη κοινωνία και ρημαγμένη φύση. Η κρατική εξουσία θα επιφορτίζεται περίπου με ό,τι ο Μαρξ κατήγγειλε ήδη το 1848. Ότι δηλαδή η εκτελεστική εξουσία του κράτους αποτελεί πολιτική επιτροπή για διαχείριση των μακροπρόθεσμων συμφερόντων της αστικής τάξης και για κοινωνική πειθάρχηση των εξουσιαζομένων, με συνδυασμό επιτήρησης, καταναγκασμού ή και άμεσης βίας. Ή και, κάπως πιο διακριτικά, με σύνδεση της εκπαίδευσης με τις «ανάγκες της αγοράς», τελικά με πνεύμα προάσπισης του υπαρκτού καπιταλισμού.

 

Ακόμη πιο ειδικά: νεοφιλελεύθερος οδοστρωτήρας στα Πανεπιστήμια. Τι σόι πανεπιστήμιο αντιστοιχεί στο νεοφιλελεύθερο φαντασιακό; Ένας θολός μηχανισμός πιστοποίησης διάσπαρτων γνώσεων, χωρίς βασική έρευνα, με την κριτική σκέψη υπό διωγμό ή ως άλλοθι ακαδημαϊκής ελευθερίας. Λειτουργεί υπό τη θεότητα της «αγοράς» και των μοναδικών κριτηρίων που αυτή αναγνωρίζει: υψηλά ιδιωτικά κέρδη για ελάχιστους και διογκούμενα δημόσια χρέη για τους λαούς.

Τέτοιο «πανεπιστήμιο» διοικείται με κριτήρια ιδιωτικής επιχείρησης από μάνατζερς και εκπροσώπους της επιχειρηματικής τάξης. Αυτοί ορίζονται, δεν εκλέγονται πια από την πανεπιστημιακή κοινότητα. Στους κόλπους του η όποια καλλιέργεια επιστήμης ρυμουλκείται από το συμφέρον κερδοφορίας του κεφαλαίου. Αλίμονο, επομένως, στις επιστήμες εκείνες που εκ των πραγμάτων θα αδυνατούν να υπηρετήσουν τέτοιον «υψηλό» σκοπό. Ποιες είναι αυτές οι επιστήμες; Περίπου οι ίδιες που εξοβελίζονται, για εντελώς άλλους λόγους, βεβαίως, από την ανώτατη εκπαίδευση του Ιράν!

Παραείναι έκδηλο, εξυπακούεται, ότι ανάμεσα στους δύο τύπους κοινωνίας οι πραγματικότητες είναι πολύ διαφορετικές, από κάθε δυνατή άποψη. Οι πραγματώσεις πολιτισμού και οι θεσμικές κρυσταλλώσεις είναι εξαιρετικά αποκλίνουσες σε ένα θεοκρατικό καθεστώς σε σύγκριση με ένα κοσμικό κράτος, έστω και νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Ευτυχώς.

Μήπως όμως απρόσμενα λανθάνει κατ’ ελάχιστον ένα κοινό στοιχείο στον γενικό προσανατολισμό εκπαιδευτικής πολιτικής; Τέτοιο στοιχείο φαίνεται πως είναι μια σκληρή αντι-διαφωτιστική στάση. Πρόκειται για αντίθεση στην ελεύθερη πνευματική και πολιτική ανάπτυξη των ανθρώπων, στην αυτονομία τους, προσωπική και συλλογική, χάριν των ιδίων και ενός κοινού καλού, το οποίο οι ίδιοι θα συναποφάσιζαν, αυτοκυβερνώμενοι. Αυτό εξηγεί, σε τελική ανάλυση, την καταφορά των κρατούντων εναντίον των θεμελιωδών ελευθεριών των ανθρώπων και των θεσμών που θα προσέδιδαν σ’ αυτές κάποια απτή υπόσταση, όπως: λαϊκή κυριαρχία, κράτος δικαίου, ελεύθερη δημόσια σφαίρα επικοινωνίας, ελεύθερη και αυτοδιοικούμενη πανεπιστημιακή εκπαίδευση, με ικανή κρατική επιχορήγηση.

Μήπως λοιπόν πίσω από εξόφθαλμες διαφορές, που ευτυχώς εξακολουθούν να υπάρχουν, διαφαίνεται κάποια απόμακρη, αλλά εκλεκτική και μάλιστα οδυνηρή, συνάφεια ανάμεσα στην απαγόρευση των επιστημών του ανθρώπου στο Ιράν και σε ό,τι συντελείται στην ανώτατη εκπαίδευση της «Δύσης»; Πολύ ενδεικτικό για τα μελλούμενα είναι το πρόσφατο παράδειγμα του βρετανικού Πανεπιστημίου του Μίντλσεξ, στο οποίο κρίθηκε ως οικονομικά ασύμφορη η περαιτέρω λειτουργία του Τμήματος Φιλοσοφίας!

Δεν νομίζω ότι ο βαθύτερος λόγος αυτής της βάναυσης πολιτικής στην καθ’ ημάς Δύση είναι απλώς η περιβόητη εξοικονόμηση πόρων, μεταξύ άλλων, εις βάρος της δημόσιας παιδείας του λαού. Πιστεύω ότι είναι μάλλον ο φόβος των κρατούντων μήπως η φιλοσοφία και οι επιστήμες του ανθρώπου ανταποκρίνονται σε αυτό που οραματιζόταν ο Διαφωτισμός. Δηλαδή τη δυνατότητα να καλλιεργούνται ως «η αριστερή πτέρυγα του κοινοβουλίου της γνώσης» (Καντ), να στέκουν κριτικά έναντι του δογματισμού και της αυθαιρεσίας της εξουσίας σε όλες τις μορφές τους.

Ωστόσο, ο μέγας κίνδυνος που ελλοχεύει είναι να πληγεί η επιστήμη εν συνόλω και όχι μόνον οι επιστήμες του ανθρώπου. Διότι σε όλες τις επιστήμες, ακόμη και τις φυσικομαθηματικές, τα έσχατα επιστημολογικά προβλήματα είναι φιλοσοφικά. Εάν επιβληθεί έστω και έμμεσα ορισμένο καθεστώς αλήθειας ως προς την καλλιέργεια της επιστήμης και της φιλοσοφίας, τότε θίγεται στη ρίζα της η ίδια η ανθρώπινη γνώση. Η αντίστασή μας απέναντι σ’ αυτή τη ζοφερή προοπτική αξιώνει συνεπώς μια πρωταρχική διερώτηση, φιλοσοφική κι αυτή. Τι είδους μορφωτικό ιδεώδες, ποιο νόημα μόρφωσης και παιδείας αντιτάσσουμε άραγε απέναντι στους πολιτικούς και ιδεολογικούς διαχειριστές της κοινωνικής αθλιότητας και συνάμα της διανοητικής πενίας;

 

Ο Κώστας Σταμάτης διδάσκει στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ.

Πωλ Κλέε, «Τυμπανιστής», 1933

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Φονταμενταλισμός εναντίον επιστήμης

  1. Πίνγκμπακ: Φονταμενταλισμός εναντίον επιστήμης « Vanessa111's Weblog

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s