Πώς πρέπει να υπερασπιζόμαστε τις ανθρωπιστικές σπουδές

Standard

της Βάσως Κιντή

 

Στα Ενθέματα της 21ης Νοεμβρίου, το μέλος της Συντακτικής Ομάδας Κώστας Σπαθαράκης τιτλοφορεί την παρουσίαση που κάνει της εκδήλωσης του Ιστορείν για τις ανθρωπιστικές σπουδές με μια φράση μου («είμαστε το άλας της γης;») που χρησιμοποίησα σε μια σύντομη παρέμβασή μου από το ακροατήριο. Στο σώμα του κειμένου, χωρίς να με κατονομάζει, μου καταλογίζει, για την ίδια φράση, ειρωνεία και ψευδή μετριοφροσύνη, ενώ με μέμφεται ότι δεν συνηγορώ στην καλλιέργεια φιλοσοφικού ήθους. Είναι απορίας άξιο πώς από μια παρέμβαση ενός λεπτού μπόρεσε ο συνεργάτης σας να συναγάγει τόσα συμπεράσματα. Θα ήθελα, ωστόσο, να διευκρινίσω τα παρακάτω:

Η παρέμβασή μου αφορούσε το πώς πρέπει να υπερασπιζόμαστε τις ανθρωπιστικές σπουδές γενικά και δεν είχε σχέση, ούτε καν έθιξε, τα σχέδια μεταρρύθμισης που εισηγείται το υπουργείο για τα πανεπιστήμια, όπως αυθαιρέτως υποθέτει ο Κ.Σ. Ισχυρίστηκα ότι όσοι ενδιαφερόμαστε για τις ανθρωπιστικές σπουδές και δουλεύουμε σ’ αυτόν το χώρο δεν πρέπει να τις υποστηρίζουμε λέγοντας αυτάρεσκα ότι είμαστε το άλας της γης, ότι κάνουμε κάτι πολύ σπουδαίο, χωρίς να ενδιαφερόμαστε να εξηγήσουμε τη χρησιμότητά τους. Δεν είμαστε στο μεσαιωνικό πανεπιστήμιο, όπου θρησκευόμενοι και μοναχοί έδιναν λογαριασμό μόνο στο Θεό, ούτε στο πανεπιστήμιο του 19ου αιώνα, όπου η ελίτ που σπούδαζε δεν ενδιαφερόταν να δώσει λογαριασμό σε κανένα. Είναι ευθύνη μας και δημοκρατικό μας καθήκον να δείξουμε στην κοινωνία που μας χρηματοδοτεί από το υστέρημά της γιατί οι ανθρωπιστικές σπουδές είναι σημαντικές. Η κατάδειξη της σημασίας τους δεν σημαίνει, βεβαίως, ότι πρέπει να δείξουμε ότι προσφέρουν άμεσα χρηματικά οφέλη. Αυτό θα ακύρωνε το τι είναι οι ίδιες οι ανθρωπιστικές σπουδές. Δεν πρέπει να ταυτίζουμε, υποστήριξα, τη χρησιμότητα με την εμπορευματοποίηση της γνώσης. Το να εξηγήσουμε τη χρησιμότητα σημαίνει, μεταξύ άλλων, να εξηγήσουμε την ιδιοτυπία των ανθρωπιστικών σπουδών, ότι δηλαδή ακόμη και πράγματα που μπορεί να φαίνονται εντελώς άχρηστα σε μια εποχή μπορεί να αποδειχθούν πολύ χρήσιμα σε άλλη. Έφερα μάλιστα το παράδειγμα της μελέτης δογματικών ζητημάτων του ισλάμ που αποδείχτηκαν να έχουν καίρια γεωπολιτική σημασία, αφού θρησκευτικές διαφορές ανάμεσα σε σιίτες, σουνίτες, ουαχαμπίτες κρίνουν σήμερα ζωτικά θέματα στο Ιράν, στο Ιράκ ή στη Σαουδική Αραβία. Το κατά πόσον η παρέμβασή μου ήταν ειρωνική, μετριόφρων ή όχι, αν υποβίβαζε το πανεπιστήμιο σε ερευνητικό κέντρο ή αν το αποσυνέδεε από το Διαφωτισμό εγκαταλείποντας το φιλοσοφικό ήθος, όπως διαπιστώνει ο συνεργάτης σας, το αφήνω στην κρίση των αναγνωστών.

Ασφαλώς, αυτές οι υπομνήσεις χρησιμότητας που ανέφερα δεν εξαντλούν το πώς μπορεί να υποστηρίξει κανείς τις ανθρωπιστικές σπουδές. Σίγουρα, πάντως, θα έπρεπε να προσθέσω και μια άλλη: ότι μας μαθαίνουν να καταλαβαίνουμε τι λέγεται και τι γράφεται και μας απαλλάσσουν από προκαταλήψεις και εμμονές.

Τέλος, με την ευκαιρία, θα ήθελα να θέσω το ζήτημα και κάπως πιο φιλοσοφικά. Πολλοί υποστηρίζουν το λεγόμενο απροϋπόθετο των πανεπιστημίων. Πράγματι, στην τρέχουσα συζήτηση στην Ελλάδα και διεθνώς, λόγω των ειδικών προβλημάτων, πρέπει να τονίζουμε ότι δεν πρέπει να τίθενται εξωτερικές προϋποθέσεις και όροι ανταπόδοσης για την αυτόνομη λειτουργία του πανεπιστημίου και για την ελεύθερη καλλιέργεια της έρευνας από τους πανεπιστημιακούς. Ωστόσο, η εν γένει εμμονή σε ένα αφηρημένο απροϋπόθετο παρουσιάζει το πανεπιστήμιο ως θεσμό που λογοδοτεί αποκλειστικά σε κάποιες αφηρημένες ιδέες τις οποίες διακονούν τα ελεύθερα πνεύματα που βρίσκονται σε αυτό. Σαν να θέλουμε να ατενίζουν οι πανεπιστημιακοί και να συνομιλούν αποκλειστικά με τις ιδέες του Πλάτωνα και σαν να ξεχνάμε ότι οι επιστήμονες δεν είναι αυτό που μας παρουσιάζει η ιδεολογία του επιστημονισμού. Όταν διαγράφουμε τους δεσμούς τόσο των θεσμών όσο και των εννοιών από τις ανθρώπινες πρακτικές εντός των οποίων δημιουργούνται και αναπτύσσονται, τότε ή καθηλωνόμαστε σε μια προ-νεωτερική εποχή ή ενισχύουμε ένα αφηρημένο και απόλυτο ιδεώδες του Διαφωτισμού που έχει υποστεί κριτική ήδη από τον 19ο αιώνα. Όταν δεχόμαστε σήμερα ότι ακόμη και το νόημα των λέξεων δεν δίδεται αφηρημένα, αλλά συνδέεται με τη χρήση τους στο εκάστοτε πλαίσιο που συνθέτουν οι ανθρώπινες δραστηριότητες (οι οποίες ασφαλώς συγκροτούνται διότι έχουν μια ορισμένη χρησιμότητα, έστω τη χρησιμότητα της σχόλης), τότε δεν μπορούμε να αποκόπτουμε την έννοια της χρησιμότητας από τη συζήτηση για τη γνώση, το πανεπιστήμιο και τις ανθρωπιστικές σπουδές. Ως αριστεροί, δεν πρέπει βεβαίως να ξεχνάμε ότι ούτε η χρησιμότητα έχει αφηρημένο νόημα αλλά είναι κι αυτή μια έννοια με περιεχόμενο που αποτελεί αντικείμενο σύγκρουσης και διαπάλης. Αποτελεί οπωσδήποτε συστατικό στοιχείο του πανεπιστημίου ότι δεν πρέπει να υποτάσσεται σε προτεραιότητες εξωτερικές. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να λογοδοτεί για τη χρησιμότητά του και τη χρησιμότητα των σχολών του και μάλιστα σε αυτούς που του παρέχουν τους όρους για να υπάρχει με την αυτοτέλεια και την αυτονομία του. Είναι απλουστευτικό και, εν τέλει, λανθασμένο να αντιπαραβάλλουμε τους πανεπιστημιακούς στην κοινωνία και να θεωρούμε τους πανεπιστημιακούς θεράποντες μιας υψηλής απροϋπόθετης επιστημονικότητας και την κοινωνία εκφραστή μιας, ταπεινών κινήτρων, αγοραίας χρησιμότητας.

 

Η Βάσω Κιντή διδάσκει φιλοσοφία στο Τμήμα ΜΙΘΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών.

 

Απάντηση του Κώστα Σπαθαράκη

Μου προκαλεί έκπληξη η απάντηση της Βάσως Κιντή. Μια ματιά σε όσα έγραψα την προηγούμενη Κυριακή αρκεί για να διαπιστώσει κανείς πως τα διαστρεβλώνει εντελώς. Τιτλοφόρησα το κείμενό μου με τη φράση «είμαστε το άλας της γης;» ακριβώς γιατί θεωρώ πως εύστοχα συμπυκνώνει μια λογική και μια επιχειρηματολογία που εκφράστηκε στη συζήτηση, και όχι αποκλειστικά από τη Βάσω Κιντή. Η «ψευδής μετριοφροσύνη», η απομάκρυνση από το φιλοσοφικό ήθος και ο υποβιβασμός του πανεπιστημίου σε ερευνητικό κέντρο δεν είναι βέβαια κατηγορίες ad hominem και δεν αφορούσαν προσωπικά τη Β.Κ. Δεν αναφερόμουν εξάλλου στο σχέδιο διαβούλευσης και τη θέση των ομιλητών και των συζητητών επ’ αυτού. Η κατακλείδα του κειμένου μου επισημαίνει πως μια «ψευδής μετριοφροσύνη» από τη μεριά των ίδιων των ανθρωπιστικών επιστημών (η άρνηση δηλαδή μιας εγγενούς αξίας των ανθρωπιστικών σπουδών που συνοδεύεται από έναν υπερτονισμό της χρησιμότητάς τους) στερεί το πανεπιστήμιο από ένα θεμελιώδες έρεισμα και κίνητρο που δεν μπορεί να υποκατασταθεί από την όποια περιστασιακή κοινωνική αποτελεσματικότητά του. Τέλος, πιστεύω πως πρέπει να σταματήσουμε να θεωρούμε πως πίσω από οτιδήποτε γράφεται κρύβεται κάποια προσωπική εμπάθεια ή σκοπιμότητα, γιατί αυτό μας εμποδίζει να συζητήσουμε.

 

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s