Η Μάρτα Χάρνεκερ στην Ελλάδα

Standard

 

 

Το κείμενο που ακολουθεί είναι η εισαγωγική ομιλία του Ν. Θεοτοκά στη διάλεξη της Μάρτα Χάρνεκερ με θέμα «Οι προκλήσεις της Αριστεράς τον 21ο αιώνα: Η περίπτωση της Λατινικής Αμερικής» (Πάντειο Πανεπιστήμιο, 9.12.2010), που οργάνωσαν το Ινστιτούτο «Νίκος Πουλαντζάς», η Αυτόνομη κίνηση Μεταπτυχιακών «Manifesto» και το  δίκτυο transform!europe, με την υποστήριξη του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου. Σχετικά, βλ. και  τη συνέντευξη της Μ. Χάρνεκερ, που δημοσιεύεται σήμερα, σε άλλη σελίδα του κυριακάτικου φύλλου.

του Νικου Θεοτοκα

 

 

Χαρακτικό του Καρλ Σμιτ-Ρότλουφ

Ευχαριστώ θερμά, εκ μέρους του Τμήματος και του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου, για την παρουσία σας εδώ σήμερα. Επιτρέψτε μου να πω δυο αμήχανα λόγια για την ομιλήτρια, που η παρουσία της είναι τιμή και έμπνευση για το Πάντειο Πανεπιστήμιο. Ομολογώ ότι βλέποντάς την ανάμεσά μας, ακαταπόνητη και μαχητική, εκπληρώνεται μια ανομολόγητη επιθυμία: ν’ αντικρίσω τη μορφή της πολύτιμης δασκάλας που δεν συναντήθηκε ποτέ με την ευγνωμοσύνη των ανώνυμων μαθητών της. Συγνώμη για τον ανεπίτρεπτο, σε τέτοιες εκδηλώσεις, προσωπικό τόνο. Διακρίνω εδώ στο ακροατήριο αρκετές και αρκετούς τέτοιους μαθητές.

***

Η Μάρτα Χάρνεκερ είναι μια σημαντική διανοούμενη της Ευρώπης και του τόπου της. Ή, καλύτερα, των τόπων της. Των τόπων της Νότιας Αμερικής όπου, πριν διακόσια χρόνια, απλώθηκε η δυναμική των επαναστάσεων. Μια δυναμική η οποία, παράγοντας πρωτόγνωρες πυκνώσεις και επιταχύνσεις, απλώθηκε σ’ ολόκληρο τον κόσμο: Από τις Ενωμένες Επαρχίες της Νοτίου Αμερικής ως την Ιβηρική και τα Βαλκάνια. Αυτό το ρεύμα για την ισότητα, την ελευθερία, την κοινή ευτυχία –για να θυμηθούμε τον Σαιν Ζυστ– και την ανεξαρτησία έκανε τον Τζέρεμυ Μπένθαμ να γράφει, το 1821, στον Σιμόν Μπολίβαρ πως οι πιο πιστοί σύμμαχοί του είναι η ελευθερωμένη Αϊτή και η επαναστατημένη Ελλάδα.

***

Να μου επιτρέψετε να επαναλάβω κάποια πράγματα που θα έπρεπε να ανήκουν στα γνωστά και τα κοινόλεκτα.

Η Μάρτα Χάρνεκερ γεννήθηκε στη Χιλή. Μαθήτρια του Λουί Αλτουσέρ, στις αρχές της δεκαετίας του ’60, συνέβαλε σημαντικά στην ανανέωση αλλά και στη διάχυση του μαρξισμού. Το βιβλίο της, ας πούμε, Βασικές έννοιες του ιστορικού υλισμού πούλησε ένα εκατομμύριο αντίτυπα στο Μεξικό και την Αργεντινή.

Στην πατρίδα της, τη Χιλή, έζησε το πείραμα του Σαλβαδόρ Αλλιέντε για τον δημοκρατικό δρόμο για προς τον σοσιαλισμό. Έζησε και τη βίαιη ακύρωσή του. Μετά το αιματηρό πραξικόπημα του 1973, κυνηγημένη από τη Χούντα του Πινοτσέτ, κατέφυγε στην Κούβα, όπου ανέλαβε τη διεύθυνση του «Ινστιτούτου για τη Λαϊκή Μνήμη της Λατινικής Αμερικής».

Στην Ελλάδα γνωρίσαμε το έργο και τη ρηξικέλευθη προβληματική της, λίγο μετά την κατάρρευση της δικής μας δικτατορίας.

Οι Βασικές έννοιες του ιστορικού υλισμού κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Παπαζήση το 1976 και, ως σήμερα, συνιστούν μια στοχαστική εισαγωγή στις βασικές έννοιες της μαρξικής θεωρίας, χειραφετημένη από τους παραδοσιακούς τελεολογικούς αυτοματισμούς και εμπνευσμένη από την αγωνία του δασκάλου της για την επαναθεμελίωση, με βάση τα έργα του Μαρξ, ενός «υλισμού του αστάθμητου». Έχουν ίσως εδώ σημασία κάποιες μικρές λεπτομέρειες.

Από τις πρώτες μέρες της μεταπολίτευσης, ο αμνηστευμένος λίγους μήνες πρωτύτερα ισοβίτης Σάκης Καράγιωργας, το όνομα του οποίου έχει η αίθουσα όπου βρισκόμαστε σήμερα, επανήλθε στη θέση του καθηγητή στην Πάντειο Ανωτάτη Σχολή Πολιτικών Επιστημών. Μέριμνά του ήταν η δημιουργία ενός εισαγωγικού μαθήματος πολιτικής οικονομίας. Η αναζήτηση του συγγράμματος ανατέθηκε στην Κάτια Φωτεινοπούλου, η οποία απευθύνθηκε στον Άγγελο Ελεφάντη, τον εκδότη του περιοδικού Ο Πολίτης. Κι ο Άγγελος, μετά λόγου γνώσεως, πρότεινε το βιβλίο της Μάρτα Χάρνεκερ. Τη μετάφραση ανέλαβαν και πραγματοποίησαν υποδειγματικά ο Χρήστος Χατζηιωσήφ και η Νανά Δημάκου. Οι πρώτοι που δίδαξαν πολιτική οικονομία με αναφορά στο βιβλίο αυτό είναι οι παριστάμενοι εδώ Κάτια Φωτεινοπούλου και ο σημερινός πρόεδρος του Ινστιτούτου «Νίκος Πουλαν­τζάς» Νίκος Πετραλιάς.

Το βιβλίο αυτό συνέβαλε όσο λίγα στη μεταδικτατορική διαμόρφωση της ανανεωτικής και κριτικής μαρξιστικής σκέψης στον τόπο μας. Το χρωστάμε αυτό στη Μάρτα Χάρνεκερ και είναι σήμερα μια ευκαιρία να της εκφράσουμε, έστω και τόσο καθυστερημένα, την ευγνωμοσύνη μας.

 

***

 

Το θέμα της σημερινής ομιλίας είναι «Οι προκλήσεις της Αριστεράς τον 21ο αιώνα: Η περίπτωση της Λατινικής Αμερικής». Δεν πρόκειται για μια πρόκληση να στοχαστούμε την ιστορία, τις επαναστατικές παραδόσεις, τις διαψεύσεις ή τις νέες ουτοπίες. Είναι και αυτό. Κυρίως, όμως, πρόκειται, για ένα κάλεσμα να σκεφτούμε τις πραγματικές ανατροπές που συντελούνται σήμερα στη Λατινική Αμερική, να αναλογιστούμε τους περιορισμούς, να εγγράψουμε στις ερμηνείες και τις δράσεις μας το αστάθμητο και το απρόβλεπτο. Να ανανεώσουμε, δηλαδή, τα διανοητικά μας εργαλεία, να δοκιμάσουμε νέες μορφές δράσης, να αναδείξουμε και να επεξεργαστούμε τις αντιφάσεις και τις αντιθέσεις του δικού μας κόσμου, να αναμετρηθούμε με τα διακυβεύματα της ηγεμονίας.

Να δώσουμε, θέλω να πω σάρκα και οστά στα φαντάσματα που άφησαν πίσω τους οι διαψεύσεις του σοσιαλισμού, να δώσουμε περιεχόμενο στα απεικάσματα, ως χθες ακόμη, του δημοκρατικού δρόμου κι ενός σοσιαλισμού που θα βαθαίνει τη δημοκρατία, την αδελφότητα, την ισότητα και την ελευθερία.

Τη Μάρτα Χάρνεκερ μπορούμε να τη γνωρίσουμε όχι μόνο ως μια σημαντική φυσιογνωμία του διεθνούς ακαδημαϊκού χώρου αλλά και, κυρίως εν τέλει, ως μια επαναστάτρια που στρατεύτηκε στη δύσκολη υπόθεση ενός νέου διαφωτιστικού προτάγματος, έναν πεπαιδευμένο παιδαγωγό που μεταπλάθει τις ατομικές μαρτυρίες σε συλλογική παρακαταθήκη. Να ανασύρουμε, θέλω να πω, από τον στοχασμό και τη δράση της μια πολύ σύγχρονη, ριζοσπαστική, ρηξικέλευθη και πολύ βαθιά μέριμνα εκπολιτισμού. Η παιδαγωγός που έχει πρώτη της έγνοια να παιδαγωγείται. Η επαναστάτρια διανοούμενη, που ερμηνεύει τον κόσμο μετέχοντας στην αλλαγή του. Και που μετέχοντας στην αλλαγή του κόσμου, προβληματικοποιεί, πλουτίζει και ανασυγκροτεί τα διανοητικά μας εργαλεία.

Ο σοσιαλισμός του 21ου αιώνα δεν είναι ένα δέον που πρέπει να υλοποιηθεί. Δεν αναφέρεται σε στάδια μια προδιαγεγραμμένης κατάστασης. Δεν είναι καν ένα status. Είναι μια σύνθετη κοινωνική πρόβαση, μια αστάθμητη εν πολλοίς διαδικασία που παράγει νέες πραγματικότητες τι οποίες δεν θα βρούμε, όπως το έγραφε ο Μαρξ, σε καμιά συνταγή για το μαγειρείο της Ιστορίας.

Εδώ, λοιπόν, το εργαστήριο για έναν σοσιαλισμό του 21ου αιώνα μάς βγάζει από τις παλιές θεολογίες που καταβρόχθισαν τις αναρχικές και τις κομμουνιστικές ουτοπίες. Και μάς φέρνει μπροστά στο ερώτημα για το πώς, απέναντι στο ζωντανό που μας βασανίζει και στο νεκρό που μας προσδιορίζει ακόμη, ένας καινούριος κόσμος μπορεί να είναι εφικτός.

Δεν έχουμε, μας λέει, την πολυτέλεια να αντιγράψουμε κάτι που αλλού μοιάζει να δημιουργεί τους όρους των μεγάλων ανατροπών. Δεν υπάρχει ένας σοσιαλισμός, ένας οικουμενικά παραδειγματικός δρόμος. Το παρελθόν και η ιστορία είναι, τελικά, το έδαφος στο οποίο θα αναπτυχθούν και θα πυκνώσουν οι ρίζες των ανατροπών και της κοινωνικής μεταβολής. Η απροϋπόθετη υπεράσπιση του πλουραλισμού και της δημοκρατίας δεν είναι μια αόριστη ηθικολογία αλλά μια ιστορικά θεμελιωμένη και ορθολογικά ηθική προϋπόθεση της κοινωνικής απελευθέρωσης.

Η Μάρτα Χάρνεκερ μας καλεί να ξανασκεφτούμε τις βεβαιότητες που κληρονομήσαμε και να μην αφήνουμε τις ιδεολογικές μας προδιαθέσεις να προκαταλαμβάνουν τις εικόνες ενός κόσμου που αλλάζει. Μας υποδεικνύει, με απίθανη σεμνότητα και σεβασμό στις διανοητικές μας ευκολίες, ότι η μαρξική σκέψη, από τις Θέσεις για τον Φόυερμπαχ ως το Κεφάλαιο και τις Θέσεις για τον Άντολφ Βάγκνερ είναι ακόμη ένα πολύτιμο και ανοικτό στις αλλαγές επιστημονικό εργαλείο που, οι ιδεολογικές μας σκληρύνσεις το μετατρέπουν στο αντίθετό του. Σε θεολογία. Δεν ξέρω αν διαβάζω τη Χάρνεκερ μέσα από τις δικές μου, σημερινές, ιδεολογικές αγωνίες. Βλέπω, ωστόσο, στην προβληματική της για τα εργοστασιακά ή τα κοινοτικά συμβούλια, τους ιδεολογικούς μηχανισμούς τους κράτους ή τη γραφειοκρατία και τους μηχανισμούς καταστολής, τη γόνιμη, την έμπρακτα αντιδογματική κληρονομιά του Μαρξ της 18ης Μπρυμαίρ και της Παρισινής Κομμούνας ή του Αντόνιο Γκράμσι.

 

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s