Για τα ΑΣΚΙ

Standard

ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ ΤΩΝ ΤΡΑΓΟΥΔΙΩΝ


του Βαγγέλη Καραμανωλάκη

Ευχετήρια κάρτα, Γυναικείες Φυλακές Αβέρωφ, χ.χ. Έργο της Ζιζή Μακρή.

Δύσκολα μιλάς για το σπίτι σου σε ώρες κρίσιμες. Όταν οι ένοικοί του λιγοστεύουν, όταν τα πράγματα στα δωμάτιά του μένουν στοιβαγμένα. Ένα σπίτι που χρόνια τώρα χτίστηκε από πολλούς ανθρώπους που μοιράστηκαν όνειρα, επιδιώξεις, καλές και κακές στιγμές. Δύσκολα. Κι ακόμη πιο πολύ όταν αυτό που θες να υπερασπιστείς μοιάζει σχεδόν πολυτέλεια: Πώς να μιλήσεις για τα ΑΣΚΙ και τη δύσκολη οικονομική τους κατάσταση μπροστά στο φάσμα της ανεργίας, τις περικοπές των μισθών, την κατάργηση των συλλογικών συμβάσεων; Πώς να εξηγήσεις ότι και τα Αρχεία πλήττονται από όλα αυτά, πως ό,τι χτίστηκε κινδυνεύει να συρρικνωθεί, απειλώντας ανθρώπους και έργα; Γιατί και αυτές οι πενιχρές επιχορηγήσεις, με τις οποίες ξεκίνησαν, συρρικνώθηκαν σταδιακά, αντικαταστάθηκαν από τα περίφημα ευρωπαϊκά προγράμματα,  για να φτάσουμε στην ουσιαστική  διακοπή τους. Ωσάν η δημόσια χρηματοδότηση να είναι ελεημοσύνη ή ρουσφέτι, και όχι υποχρέωση ενός κράτους που θα έπρεπε να σέβεται το αναφαίρετο δικαίωμα του πολίτη να γνωρίζει, όπως τόνιζε ο Φίλιππος Ηλιού, την ιστορία του. Στον «πολιτιστικό δαρβινισμό», που επιβάλλεται σήμερα, μπορεί να επιβιώσει ο ισχυρότερος φορέας∙ είτε ο πιο εφεκτικός προς κάθε εξουσία είτε ο πιο εύπορος. Και τα ΑΣΚΙ δεν είναι τίποτε από τα δυο.

Τα Αρχεία ξεκίνησαν με δυο σκοπούς παράλληλους, με τη σύνδεση ενός πολιτικού προτάγματος με ένα επιστημονικό. Τα «ανοιχτά αρχεία» δεν ήταν κεκτημένο, ήταν ζητούμενο, το οποίο έπρεπε να το κατακτήσουμε από κοινού, υπερβαίνοντας νοοτροπίες και αντιλήψεις.  Προς την κατεύθυνση αυτή έγιναν πολλά, σωστά και λάθη. Νέες συλλογές αποκτήθηκαν, οι δραστηριότητες διευρύνθηκαν με συνέδρια, εκδόσεις, μεταπτυχιακά σεμινάρια, διαδικτυακά προγράμματα,  καινούργια μέλη προστεθήκαμε στο εγχείρημα. Συλλέκτες μαρτυριών και τεκμηρίων, τις απλώσαμε στο δημόσιο ενδιαφέρον για να τις δούμε με ικανοποίηση και χαρά, κάποτε όμως και με προβληματισμό, να ταξιδεύουν σε άρθρα, βιβλία, ντοκιμαντέρ, τηλεοπτικές εκπομπές. Συλλέκτες μαρτυριών και συναισθήματων ενός κόσμου που ήθελε να σώσει το παρελθόν αλλά και να σταθεί κριτικά απέναντί του, με άλλους όρους από εκείνους που οι διαδρομές της Αριστεράς στην Ελλάδα είχαν οικοδομήσει.

Σε αυτό τον κόσμο απευθυνόμαστε με αυτό το διήμερο εκδηλώσεων. Ζητώντας το δικό του μικρό χάδι, τη δική του ανάσα. Ζητώντας ξανά τη βοήθειά του. Για να μπορούμε να συνεχίσουμε να μαζεύουμε στάλα στάλα το λάδι που χρειάζεται για να ανάβει το καντήλι κυρίως όσων δεν μπόρεσαν να μιλήσουν: φευγαλέα απεικάσματα, όπως έγραφε ο Σπύρος Ασδραχάς, μιας ιστορίας που όλοι είμαστε τα υποκείμενά της.

Το ημερολόγιο των ΑΣΚΙ, 2011: Ευχετήριες κάρτες πολιτικών κρατουμένων τα μετεμφυλιακά χρόνια

Standard

της Ιωάννας Παπαθανασίου

Ευχετήρια κάρτα, Γυναικείες Φυλακές Αβέρωφ, χ.χ.

Ευχετήρια δελτάρια: ένας καθιερωμένος, τυπικός τρόπος επικοινωνίας, η ανταλλαγή ευχών το Πάσχα, τα Χριστούγεννα, «επί τη ονομαστική εορτή» αλλά και με πολλές άλλες ευκαιρίες, διέρρηξε, ήδη από τα χρόνια του Eμφυλίου, τα όρια της συμβατικής αλληλογραφίας μέσα από τις φυλακές και τις εξορίες. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1940 και για είκοσι πέντε περίπου χρόνια, άνοιξε ένα παράθυρο επικοινωνίας ανάμεσα στις μικροκοινωνίες των εγκλείστων και στους «έξω», μετέφερε συναισθήματα, κοινώνησε την άσβεστη ελπίδα για το τέλος των διώξεων, καθώς και τη φλόγα της εσωτερικής αντίστασης.

Φιλοτεχνημένες από τους ίδιους τους πολιτικούς κρατούμενους, οι ευχετήριες κάρτες νοηματοδοτούνται ως οι συμβολικές παραστάσεις μιας εποχής και μιας ιδιαίτερης συνθήκης ζωής που επιστράτευσε την εικόνα για να υπερβεί τις απαγορεύσεις της αναγκαστικής λογοκρισίας. Χρώματα και λουλούδια, στάμπα και γκομπλέν, κολλάζ και άλλα χειροτεχνήματα με μέσα πενιχρά, ανεξάρτητα από το  αισθητικό αποτέλεσμα, κρύβουν μέσα τους ώρες δουλειάς, αξίες, εφευρετικότητα και φαντασία.

Το μικρό δείγμα που κοσμεί αυτό το ημερολόγιο αντλήθηκε από τις συλλογές της Ζωής Αρσένη, της Φώφης Λαζάρου, του Κυριάκου Τσακίρη και από το αρχείο της προδικτατορικής ΕΔΑ, που απόκεινται στα ΑΣΚΙ.


(Από το εισαγωγικό σημείωμα του επιτοίχιου ημερολογίου των ΑΣΚΙ για το 2011, που μόλις κυκλοφόρησε, με κάρτες πολιτικών κρατουμένων από τα μετεμφυλιακά χρόνια)

Χριστουγεννιάτικες εκδηλώσεις των ΑΣΚΙ

Standard

Βιβλιοπαρουσιάσεις, Προβολές ντοκιμαντέρ, Συζητήσεις, Παζάρι βιβλίων, Εκπλήξεις και Δώρα

27 και 28 Δεκεμβρίου στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων

Βιβλία και ιδέες, χριστουγεννιάτικη ατμόσφαιρα, μελομακάρονα, λαχνοί και εκδηλώσεις! Τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ) γιορτάζουν τα 18 τους χρόνια και, μαζί με τους Φίλους των ΑΣΚΙ, οργανώνουν στις 27 και 28 Δεκεμβρίου παζάρι βιβλίων σε ένα διήμερο γεμάτο εκδηλώσεις στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων. Από τις 11 το πρωί έως τις 9  το βράδυ θα είμαστε εκεί για να κουβεντιάσουμε, να αγοράσουμε παλιά και νέα βιβλία και περιοδικά (λογοτεχνικά, πολιτικά, ιστορικά) και, ιδίως, σπάνιες και εξαντλημένες εκδόσεις για τη σύγχρονη ιστορία και την ιστορία της Αριστεράς στην Ελλάδα. Παράλληλα, θα φυλλομετρήσουμε τα νέα βιβλία που θα παρουσιαστούν, θα δούμε ντοκιμαντέρ, θα συζητήσουμε, συνδέοντας τη μνήμη με τον σύγχρονο στοχασμό. Θα γιορτάσουμε δηλαδή, θα ανταλλάξουμε ιδέες και θα συναντηθούμε, σε μια συγκυρία μοιάζει να μην αφήνει τίποτα ανεπηρέαστο και πλήττει τις συλλογικότητες  — ανάμεσά τους και  τα ΑΣΚΙ, που χρειάζονται περισσότερο από ποτέ τη στήριξή μας.

ΔΕΥΤΕΡΑ 27 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ

ΠΡΩΙ: Οι εκδηλώσεις ξεκινάν στις 12.00 το πρωί, με τους χαιρετισμούς του Σπύρου Ι. Ασδραχά και του Νίκου Πετραλιά. Θα ακολουθήσει η παρουσίαση του νέου βιβλίου των ΑΣΚΙ και του Ινστιτούτου «Ν. Πουλαντζάς»  σε συνεργασία με τις εκδόσεις το Θεμέλιο: Η ελληνική νεολαία στον 20ό αιώνα. Πολιτικές διαδρομές, κοινωνικές πρακτικές και πολιτιστικές εκφράσεις. Θα μιλήσουν η Έφη Αβδελά, ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης και ο Ηλίας Νικολακόπουλος. Την εκδήλωση θα συντονίσει ο Γιάνης Γιανουλόπουλος.

ΑΠΟΓΕΥΜΑ: 17.30: Προβολή του ντοκιμαντέρ του Ηλία Γιαννακάκη και της Εύης Καραμπάτσου Μακρόνησος. Μετά την προβολή, η οποία είναι αφιερωμένη στη μνήμη του Ηλία Στάβερη, θα ακολουθήσει συζήτηση, στις 19.30. Θα μιλήσουν ο Βαρδής Βαρδινογιάννης, ο Ηλίας Γιαννακάκης, o Στρατής Μπουρνάζος και ο Τάσος Σακελλαρόπουλος.

ΤΡΙΤΗ 28 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ

ΠΡΩΙ: Στις 12.00, εκδήλωση Αρχείο Μπέικου: Μνήμες και ιστορία. Μια εκδήλωση μνήμης και τιμής, με αφορμή την πρόσφατη έκδοση του βιβλίου της Μαρίας Μπέικου Αφού με ρωτάτε, να θυμηθώ… (Καστανιώτης). Ομιλητές: Τασούλα Βερβενιώτη, Μαρία Μπέικου, Ιωάννα Παπαθανασίου, Ανταίος Χρυσοστομίδης. Αποσπάσματα διαβάζει ο Στάθης Γράμψας. Συντονιστής: Φώτης Προβατάς.

ΑΠΟΓΕΥΜΑ: Στις 17.30 θα γίνει η προβολή του ντοκιμαντέρ του Φώτου Λαμπρινού Καπετάν Κεμάλ, ο σύντροφος. Μετά την προβολή θα ακολουθήσει συζήτηση, στις 19.00, με τον Μάνο Ζαχαρία, τον Φώτο Λαμπρινό και την Άννα Φραγκουδάκη.

Στις 20.00 η βραδιά θα κλείσει με την κλήρωση της λαχειοφόρου αγοράς και με πολλές εκπλήξεις.

***

Σας περιμένουμε λοιπόν για να συναντηθούμε ξανά, να συζητήσουμε και να ενισχύσουμε οικονομικά τα ΑΣΚΙ που χρειάζονται τη βοήθειά μας σ’ αυτή τη δύσκολη συγκυρία. Πληροφορίες,  ΑΣΚΙ,  210-3223062.

Οι σεισμοί, ο Πικιώνης και οι κοπάνες του 25ου

Standard

της Πατρίτσιας Καλαφατά

1954. Ναξιώτες μαρμαράδες, πελεκάνοι, παραδοσιακοί τεχνίτες και ένας οραματιστής αρχιτέκτονας-ζωγράφος-γλύπτης-στοχαστής χτίζουν ψηφίδα ψηφίδα έναν από τους πιο ιδιαίτερους και υποβλητικούς χώρους της Αθήνας. Το έργο είναι «καλλιτεχνικόν, εμπεριέχον πολλήν χειρωναξίαν» λέει ο Πικιώνης στην εισηγητική του έκθεση για τη διαμόρφωση των χώρων γύρω από την Ακρόπολη και τον λόφο Φιλοπάππου, την οποία απευθύνει στον τότε υπουργό Δημοσίων Έργων Κων/νο Καραμανλή. Οι τεχνίτες του υπηρετούν το όραμά του και κεντούν λιθόστρωτα μυστικιστικής ομορφιάς, ενσωματώνουν θραύσματα και σπαράγματα ερειπίων, συνθέτουν με λίθους ειδικής υφής, σχήματος και χρώματος αναπαυτήρια-καφενεία, αφηγούνται ιστορίες. Ιστορίες που άλλοι τις κατανοούν και άλλοι όχι. Οι μεν τον κατηγορούν για ελληνοκεντρισμό, οι δε για μοντερνισμό. Τα γνωστά.

Φωτογραφία του Χάρη Σαββίδη, από το μπλογκ "αντίδωρος τέχνη" (antidorostechne.blogspot.com)

1981. Οι πρώτοι μεγάλοι σεισμοί στην Αθήνα. Οι πρώτες ρωγμές, τα πρώτα ακατάλληλα κτίρια. Το 25ο Γυμνάσιο-Λύκειο Αθήνας στην Πλάκα, όπου και φοιτώ, δεν τη γλιτώνει. Κρίνεται ακατάλληλο και, μέχρι να επισκευαστούν οι ζημιές, τα μαθήματα φιλοξενούνται σε ένα σχολείο κάτω από το Αστεροσκοπείο με θέα πιάτο όλη την Αθήνα. Το επιστέγασμα σε όλη αυτήν την αναπάντεχη αλλαγή στη σχολική ρουτίνα είναι η γειτνίαση με του Φιλοπάππου. Σχεδόν κάθε μέρα μετά το σχόλασμα σκαρφαλώνουμε την πλαγιά του λόφου για να κόψουμε δρόμο από το Αστεροσκοπείο και να βρεθούμε λίγο μετά Στου Λουμπαρδιάρη για καφέ και σεράνο.

Αν είναι αλήθεια ότι τυχαία γεγονότα σε ευαίσθητες ηλικίες σηματοδοτούν την κατοπινή οπτική μας, άνετα θα έβαζα την εικόνα αυτή ανάμεσα στις πιο επιδραστικές της εφηβείας μου. Εκείνο το ξύλινο περίπτερο-«αναπαυτήριο» (όπως το αποκαλούσε ο Πικιώνης), που θύμιζε κάτι από απωανατολίτικο σκηνικό, αλλά με σαφείς αναφορές στην ελληνική παράδοση, που καμία σχέση δεν είχε με τις καφετέριες της εποχής και σου υπέβαλλε την αίσθηση ότι ήσουν προνομιούχος που μπορούσες να πιεις εκεί τον καφέ σου ή να κάνεις εκεί τις κοπάνες σου. Ή εκείνο το πλακόστρωτο που απλωνόταν μπροστά μας, μια γραμμή που ένωνε τα βήματά μας με την Ακρόπολη απέναντι. Α, αυτό το πλακόστρωτο! Ένα ποίημα. Χαζεύαμε τα θραύσματα, τις πέτρες που αντανακλούσαν απόκοσμα το φως, τα σχήματα, τις ψηφίδες που το συνθέτανε – το ένιωθες πως τίποτα δεν ήτανε τυχαίο σε εκείνο το λίθινο κολάζ.

Κάποιος από την παρέα μάς είχε πει ότι όλα αυτά γύρω μας ήταν του Πικιώνη. Έκτοτε o Πικιώνης ταυτίστηκε στο μυαλό μου όχι ακριβώς με τον αρχιτέκτονα αλλά με τον καλλιτέχνη  που κατάφερε να φτιάξει με τρόπο μαγικό έναν χώρο που με γαλήνευε και επέβαλλε ψιθυριστά την αισθητική του. Το όνομά του το συνέδεσα με την καθησυχαστική αίσθηση που μου δημιουργούσε εκείνη η διαδρομή σαν διάλειμμα στη δίνη των εφηβικών υπερβολών.

Τα θυμήθηκα όλα αυτά λίγες ημέρες πριν με αφορμή τη μεγάλη αναδρομική έκθεση που οργανώνει το Μουσείο Μπενάκη για τον Πικιώνη. Αυτόν τον μυστήριο, ευγενή καλλιτέχνη (πώς αλλιώς να τον πω δεν ξέρω), που μου αποκάλυψε τότε εκείνο που πιστεύω ακράδαντα έκτοτε: ότι ο πολιτισμός δημιουργεί πολιτισμό, η αισθητική εμπνέει αισθητική, ότι όλα τα μεγάλα και ουσιαστικά έργα συγκινούν και αγγίζουν και «καλλιεργούν» ακόμα και τον πιο αδαή, ότι εντέλει η τέχνη δεν είναι εκ περισσού.

Στο καφενείο αυτό δεν ξαναπήγα έκτοτε, ούτε και ξαναπερπάτησα στα λιθόστρωτα του Φιλοπάππου.  Δεν έτυχε.  Ίσως ήταν και η ανάγκη να διαφυλάξω αλώβητη αυτήν την εικόνα στη μνήμη μου, δεν ήθελα να τη διαψεύσει ο χρόνος. Μπορεί και να με καταρράκωναν κι εκείνα τα ιλιγγιώδη γυαλιστερά τζιπ που έβλεπα περνώντας από εκεί, παρκαρισμένα πάνω στην αρχή του πλακόστρωτου, και δεν μου έκανε καρδιά να ανηφορίσω παραπέρα.

Δυστυχώς, το καφενείο-αναπαυτήριο που σχεδίασε ο Πικιώνης δίπλα στον ναό του Αγίου Δημητρίου του Λουμπαρδιάρη έχει δεινοπαθήσει έκτοτε. Μπορεί να κηρύχτηκε μνημείο το 1996, αλλά από το 2005 παραμένει κλειστό και ρημάζει από την εγκατάλειψη. Βέβαια και κατά τη λειτουργία του, για σαράντα περίπου χρόνια, από την οικογένεια Κανέλλου (στην οποία είχαν εκμισθώσει το περίπτερο ο ΕΟΤ και στη συνέχεια η ΕΤΑ ΑΕ) υπέστη ουκ ολίγα: αυθαίρετες αισθητικές επεμβάσεις και επεκτάσεις, καταπατήσεις του γύρω αρχαιολογικού χώρου κτλ. Λέγεται μάλιστα ότι όταν ο ίδιος ο Πικιώνης είχε παραπονεθεί, ήδη από τότε, για τις συρόμενες τζαμαρίες που είχαν προστεθεί στο κτίσμα, ο Κανέλλος τού παρουσίασε υπογραφές πελατών που υποστήριζαν ότι το μέρος ήταν πιο όμορφο έτσι…

Χρόνια τώρα η δραστήρια επιτροπή κατοίκων Φιλοπάππου καταγγέλλει τις αυθαιρεσίες και τις καταπατήσεις, διεκδικώντας τα αυτονόητα.  Σήμερα το αναπαυτήριο του Πικιώνη βρίσκεται υπό κατάρρευση. Αυτό που φοβόμουν και δεν περνούσα τόσα χρόνια από εκεί επαληθεύτηκε τελικά. Παρόλο που έχει εγκριθεί από το Κεντρικό Συμβούλιο Νεότερων Μνημείων η μελέτη για την επισκευή και αποκατάσταση του μνημείου στην αρχική του μορφή, δεν έχει γίνει τίποτα γιατί αναμένεται η ένταξη σε ΕΣΠΑ για χρηματοδότηση, χωρίς την οποία δεν μπορεί να ξεκινήσει καμία εργασία.

Δεν ξέρω αν σε περιόδους κρίσης είναι πολυτέλεια να μιλάει κανείς για χρηματοδοτήσεις με σκοπό την αποκατάσταση ιστορικών καφενείων. Μήπως όμως σε αυτές τις περιόδους ακριβώς είναι που χρειαζόμαστε όσο τίποτα άλλο τέτοια «αναπαυτήρια» για τις ψυχές μας;

 

Σημείωση: Η έκθεση «Δημήτρης Πικιώνης 1887-1968», που παρουσιάζεται στο Μουσείο Μπενάκη (Κτίριο Οδού Πειραιώς), θα διαρκέσει μέχρι τις 13 Μαρτίου 2011.

 

Η Πατρίτσια Καλαφατά είναι φιλόλογος-επιμελήτρια.

 

Ορθώς κείμενα: «Τα Χριστούγεννα του τεμπέλη»

Standard

του Παντελή  Μπουκάλα

(αναδημοσίευση από την Καθημερινή, 21.12.2010)

Δύσκολα τα Χριστούγεννα του τεμπέλη.  Όχι, δεν πρόκειται για τον μαστρο-Παύλο τον Πισκολέτο, τον ήρωα του Παπαδιαμάντη, που αν συνέτασσε «τον κανονισμόν της εβδομάδος, θα ώριζε την Κυριακήν διά σχόλην, την Δευτέραν διά χουζούρι, την Τρίτην διά σουλάτσο, την Τετάρτην, Πέμπτην και Παρασκευήν δι’ εργασίαν, και το Σάββατον διά ξεκούρασμα». Για τον ανώνυμο τεμπέλη Έλληνα πρόκειται, τον τεμπέλληνα, όπως μονολεκτικά τον ονομάζει η ειρωνεία των κατά φαντασίαν δουλευταράδων του τόπου.

Έτσι δεν ζωγραφίζουν, χρόνια τώρα, τον μέσο πολίτη όσοι δεν έτυχε να ακούσουν ότι πολλοί εκπαιδευτικοί δουλεύουν και ταξί τα βράδια για να τα βγάλουν πέρα; Σαν εξ επαγγέλματος άεργους δεν μυκτηρίζουν οι «επιτυχημένοι» όσους εξωθούνται από την ανεργία σε δύο και τρεις ανασφάλιστες δουλειές, κούριερ ή ό,τι άλλο, για να μη χάσουν εντελώς τον αυτοσεβασμό τους; Και σαν παράσιτα δεν αντιμετωπίζουν τους συνταξιούχους που ούτε να ονειρευτούν δεν τολμούν την παπαδιαμαντική «ραστώνη, το δόλτσε φαρ νιέντε των αδελφών Ιταλών»; Ναι, μια χαρά κρατούν οι αστικοί μύθοι. Να, ακόμα μιλούν επιτιμητικά οι κήνσορες για το «ένα-ενάμισι εκατομμύριο των δημοσίων υπαλλήλων», κι ας μετρήθηκαν πολύ λιγότεροι. Και δεν είναι βέβαια οι μισοί αργόσχολοι και οι υπόλοιποι διεφθαρμένοι, όπως τους κατηγορούν οι αυθεντίες των τηλεδικείων.

Ο τεμπέλης του Παπαδιαμάντη καταφεύγει στην ταβέρνα, «διωγμένος από την γυναίκα του, υβρισμένος από την πενθερά του, δαρμένος από τον κουνιάδο του, ξωρκισμένος από την σπιτονοικοκυράν του και φασκελωμένος από τον μικρόν τριετή υιόν του». Κάπως έτσι, διωγμένος, υβρισμένος, δαρμένος, ξορκισμένος και φασκελωμένος, νιώθει και ο «τεμπέλληνας» της παραπολιτικής μυθοπλασίας, αλλά όχι από τους συγγενείς (μόνο οι σπιτονοικοκύρηδες μένουν ίδιοι, να απαιτούν τα καθυστερούμενα νοίκια). Διωγμένος με συνοπτικές ή και εκβιαστικές διαδικασίες από τη δουλειά του· δαρμένος και χημικοβομβαρδισμένος από τα ΜΑΤ· φασκελωμένος από τους Ευρωπαίους «εταίρους»· υβρισμένος από όσους δογματίζουν πως του χρειάζεται μαστίγιο για να αναμορφωθεί. «Μου φαίνεται πως αυτοί οι μαστόροι, αυτοί οι αρχόντοι, αυτή η κοινωνία πολύ κακά έχουν διωρισμένα τα πράγματα» λέει πάντως ο Παπαδιαμάντης.