Πανεπιστήμιο: να επιστρέψουμε στο μέλλον

Standard

του Βασίλη Κρεμμυδά

 

Έργο του Ανρί Ματίς, από τη σειρά "Τζαζ"

Έφτιαξαν, λέει, πολλά πανεπιστήμια· πού ακούστηκε πάνω από 20 πανεπιστήμια και άλλα τόσα ΤΕΙ  η Ελλαδίτσα; Ωραία! Πολλά θέλετε; Πολλά είναι. Γεμίζουν όμως· μπαίνουν με βαθμό 3 στα 20. Άλλο αυτό· να μην ανακατεύουμε την ποιότητα με την ποσότητα. Ξέρουμε,  καταρχήν η ποσότητα μαρτυρεί και ποιότητα· ας το αφήσουμε για την ώρα.

Έστησαν, λέει, πανεπιστήμια στα χωριά· ήταν λάθος, λέει, κλείστε τα! Μάλιστα· λάθος ήταν, συμφωνώ — δεν κλείνουμε όμως ένα πανεπιστήμιο σε καμία περίπτωση· όπως δεν κλείνουμε ένα σχολείο. Αυτά τα εξυπνακίστικα δεξιότροπα να τα αφήσουμε. Γιατί τα προβλήματα του πανεπιστημίου είναι άλλα — θα τα πούμε. Είναι το ζήτημα της παραγωγής  και της παραγωγικότητας.

Πίσω, στην αλφαβήτα· για να δούμε τι είναι πανεπιστήμιο; Είναι ο ναός των επιστημών ή δεν είναι; Επομένως, επιστήμη δεν οφείλει να παράγει;

Παράγει όμως, έστω αναπαράγει επιστήμη — επιστημονική γνώση παράγει το πανεπιστήμιο; Και αν ναι, τι είδους; Και αν δεν παράγει νέα επιστημονική γνώση, τι διδάσκει τουλάχιστον; Το τελευταίο  μπορεί να το κάνουν κάποιοι διακεκριμένοι και συνειδητοί καθηγητές· κάποιοι όμως. Νέα γνώση στα πανεπιστήμια παράγεται; Μ’ άλλα λόγια, επιστημονική έρευνα στα πανεπιστήμια γίνεται; Ασφαλώς, όχι. Λεφτά θέλει η έρευνα, σε μερικές περιπτώσεις πολλά. Δίδονται; Περίπλοκη η απάντηση: κατά το παρελθόν δόθηκαν πολλά· αρκεί να θυμηθούμε εκείνα τα περιβόητα ΕΠΕΑΕΚ. «Ευρωπαϊκά» λεφτά. Η «νόρμα» ήταν να παραδώσεις σε συγκεκριμένο χρόνο κείμενο, βιβλίο, με τα πορίσματα της έρευνάς σου, αν έπαιρνες λεφτά απ’ αυτά τα προγράμματα.

Τι έγινε; Παρέδωσαν βιβλία με χιλιομασημένη γνώση. Όταν όμως λέμε έρευνα στο  Πανεπιστήμιο, εννοούμε κάτι συγκεκριμένο· ότι το ίδιο το πανεπιστήμιο ως θεσμός, οργανώνει την έρευνά του με βάση συγκεκριμένο προγραμματισμό για την παραγωγή νέας γνώσης. Πάρε λεφτά, κύριε καθηγητά, και φέρε μου καμία κατοστή γραμμένα χαρτιά, μόνον πανεπιστημιακή έρευνα δεν μπορεί να ονομαστεί. Επομένως, και η ονομασία του καθηγητικού προσωπικού ως ΔΕΠ  (διδακτικό, ερευνητικό προσωπικό) είναι ψευδεπίγραφη, αν ο νομοθέτης δεν εννοούσε ότι κάνω έρευνα στο σπίτι μου, με το δικό μου προγραμματισμό και πληρώνοντας από την τσέπη μου την όποια δαπάνη.

Το ελληνικό πανεπιστήμιο δεν ικανοποιεί σήμερα κανένα από τα κριτήρια για να ονομάζεται έτσι· εκτός και αν χειροκροτούμε ως λαμπρές εξαιρέσεις τις μια-δυο περιπτώσεων που θάπρεπε να είναι ο κανόνας. Που δημιουργήθηκαν για να είναι ο κανόνας και δεν έγιναν.

Φυσικά, εύλογα προβάλλει η ερώτηση «τις πταίει;»· δηλαδή, στην πραγματικότητα τι πρέπει να γίνει, στην  περίπτωση που η κοινωνία και οι εξουσίες θέλουν Πανεπιστήμιο, με πλήρες το περιεχόμενο της  λέξης και του πράγματος.

Σε πρόσφατη επιφυλλίδα μου (εφ. Τα Νέα, 23.11.2010) απευθύνθηκα σε υπουργικό επίπεδο  και επιχείρησα να υποδείξω μερικά, ελάχιστα χαρακτηριστικά, από τα προβλήματα του σημερινού ελληνικού πανεπιστημίου που καθόλου δεν συμπίπτουν με αυτά που θέλει να μεταρρυθμίσει το σχέδιο νόμου του υπουργείου Παιδείας· εδώ έχω περισσότερο χώρο και θα προσπαθήσω να κωδικοποιήσω τις «ασθένειες» του Πανεπιστημίου.

***

Πρώτα-πρώτα, ο ρόλος του Πανεπιστημίου. Τι είναι αυτό που ονομάζουμε πανεπιστήμιο και ποιο ρόλο έχει στην κοινωνία· είναι κοινωνικός θεσμός; Αν ναι, τότε οφείλει να παράγει για την κοινωνία. Το λέω, γιατί εκείνη η καραμέλα για σύνδεση του Πανεπιστημίου με την αγορά δε λέει να λιώσει στο στόμα κάποιων. Κατά την ταπεινή γνώμη μου δύο είναι οι δουλειές του Πανεπιστημίου: να παράγει επιστήμη και να παράγει επιστήμονες· όσο για την εν λόγω «καραμέλα», το Πανεπιστήμιο δεν έχει καμιά δουλειά να συνδεθεί με την αγορά· αντίθετα, δουλειά του είναι να παράγει επιστήμη, δηλαδή νέα γνώση και αν η αγορά χρειάζεται τη νέα γνώση, τόσο το καλύτερο, θα την αγοράζει από το Πανεπιστήμιο: η αγορά οφείλει να συνδεθεί με το Πανεπιστήμιο, όχι το αντίστροφο· η αγορά οφείλει να αναθέτει στο Πανεπιστήμιο κάποια γνώση που χρειάζεται και να τη χρηματοδοτεί, όχι ανάποδα. Το Πανεπιστήμιο για την κοινωνία παράγει και στην κοινωνία οφείλει να λογοδοτεί.

Παράγει, λοιπόν, επιστήμη, έλεγα, και παράγει και επιστήμονες· όχι επαγγελματίες — φιλόλογο, όχι καθηγητή Μέσης Εκπαίδευσης· νομικό, όχι δικηγόρο. Επιστήμη, λοιπόν,  και επιστήμονες, ως  κοινωνικά υποκείμενα όμως που γνωρίζουν τις κοινωνικές σχέσεις, το ρόλο τους, τις μεταμορφώσεις τους… που όλα αυτά τα  έμαθαν στο Πανεπιστήμιο· από τους καθηγητές τους που οφείλουν να τα γνωρίζουν, που έχουν κοινωνική συνείδηση· έχουν; γνωρίζουν; ασφαλώς, όχι — ιδού το πρόβλημα.

Πανεπιστήμιο λέγεται — όλες οι επιστήμονες. Τι, όμως, είναι επιστήμη; Είναι ενδιαφέρον να το δούμε αυτό· να δούμε, δηλαδή, αν το πανεπιστήμιο θεραπεύει σήμερα επιστήμες ή τσαρλατανιές. Αν όλοι συμφωνούμε ότι το πανεπιστήμιο οφείλει να θεραπεύει και να παράγει επιστήμη, αποκλειστικά, τότε μπορεί να τρελλαθεί κανείς όταν βλέπει διάφορα τμήματα και γνωστικά αντικείμενα που στήθηκαν και εξακολουθούν να στήνονται στα Πανεπιστήμια. Ας πούμε, ποια επιστήμη θεραπεύει, προάγει ή παράγει το «τμήμα θάλασσας; ή το τμήμα «σχεδιασμού προϊόντων» (!) ή το «τμήμα τροφίμων» – ή κάπως έτσι -, το τμήμα «πολιτισμικής τεχνολογίας», «διαχείρισης πολιτισμικών αγαθών»;

Και ακόμη, πιο γνωστά αντικείμενα από παλαιά, που ήταν γνωστικά αντικείμενα σε Σχολές με τριετή φοίτηση (Ανωτάτη Εμπορική, Ανωτάτη Βιομηχανική κ.λπ.), παραεπιστήμες δηλαδή, βοηθητικές κάποιων επιστημών  και που καθώς οι Σχολές αυτές έγιναν Πανεπιστήμια, μετονομάσθηκαν σε επιστήμες. Μιλώ βέβαια για τις διάφορες λογιστικές, στατιστικές, διοικήσεις επιχειρήσεων, ναυτιλιακών, βιομηχανικών, γεωργικών και δεν συμμαζεύεται. Το «Τμήμα μηχανικών και οικονομίας διοίκησης» τι είδους επιστήμη είναι πάλι; Να μου εξηγήσουν ζητώ, γιατί παραδέχομαι ότι μπορεί να κάνω λάθος ή να μην αντιλαμβάνομαι, και λόγω ηλικίας, αυτά τα «καινούρια πράγματα» της ηλεκτρονικής μας εποχής.

Και πάμε τώρα στην κορυφαία των επιστημών!! Την παιδαγωγική! Φυσικά, δεν πρόκειται για επιστήμη, αλλά για τεχνική. Και εκείνη η «διδακτική»; η διδακτική κάθε μαθήματος; Εδώ δεν θα μπορέσω να ερωτήσω τι είδους επιστήμη είναι αυτή, αλλά απλώς τι είναι αυτό. Γιατί έχουμε το μάθημα Ιστορία και παραδίπλα τη διδακτική της Ιστορίας — ε, λοιπόν, δεν είμαστε καλά. Έως πριν από 25-30 χρόνια οι δάσκαλοι, νηπιαγωγοί και ό,τι παρεμφερές αποφοιτούσαν από τις Παιδαγωγικές Ακαδημίες ύστερα από διετή φοίτηση· τώρα που αποφοιτούν από Πανεπιστήμια έγιναν επιστήμονες — επιστήμονας χρειάζεται για να είναι κάποιος καλός δάσκαλος; Και για να μην παρεξηγηθώ: θα είμαι ο πρώτος που θα υπερασπιστώ τη δουλειά του δασκάλου που θεωρώ ότι έχει τον κορυφαίο ρόλο στη διαμόρφωση του κοινωνικού ανθρώπου — άλλο το ένα άλλο το άλλο.

Ένα άλλο μεγάλο ζήτημα που η σχεδιαζόμενη «μεταρρύθμιση» όφειλε να αντιμετωπίσει είναι η νομιμότητα όλων των λειτουργιών του Πανεπιστημίου — ουδέποτε προσχώρησα –είναι γνωστό– και δεν θα προσχωρήσω στα γεράματά μου στην αντίληψη ότι «οι νόμοι γίνονται για να παραβιάζονται»!

Θα ισχυριστώ λοιπόν ότι ελάχιστες από τις λειτουργίες στο Πανεπιστήμιο είναι νόμιμες· και αυτό χάρη σε κάτι τζόρες καθηγητές που δεν ανέχονται τις λαμογιές· οι οποίοι όμως δεν συνιστούν παρά μια αξιοθρήνητη και κάποτε χλευαζόμενη μειοψηφία. Μάλιστα, σε σημείο που να αναρωτιέται κανείς ποιος παρανομεί περισσότερο, η ίδια η πολιτεία ή το Πανεπιστήμιο· ασφαλώς, η πολιτεία έχει τον τελευταίο λόγο — και σωστά τον έχει και γι’ αυτό τη μεγαλύτερη ευθύνη.

Έτσι όμως διαμορφώνονται σχέσεις διαπλοκής ανάμεσα σε πολιτεία και Πανεπιστήμιο. Γιατί, πώς αλλιώς να ερμηνεύσω την έγκριση καραμπινάτων περιπτώσεων παρανομίας· παραβίασης διατάξεων του νόμου δηλαδή; Και όπως είναι γνωστό, η μία παρανομία φέρνει την άλλη, γιατί η πρώτη, αν τύχει είναι «σημαδιακή», δημιουργεί κάτι σαν δεδικασμένο!

Ένα μόνο παράδειγμα θα πω για να καταλάβουν όσοι δεν έχουν οικεία σχέση με το Πανεπιστήμιο. Ο λεγόμενος νόμος-πλαίσιο, που πραγματικά ανέτρεψε όλα τα δεδομενα και έβαλε το Πανεπιστήμιο σε πορεία ανάπτυξης και δημοκρατικών σχέσεων, ορίζει  ότι για την εκλογή μέλους ΔΕΠ στην επόμενη ανώτερη καθηγητική βαθμίδα ένα από τα απαραίτητα τυπικά προσόντα, εκτός από τις άλλες δημοσιεύσεις και δραστηριότητες, είναι μία μονογραφία. Και είναι γνωστό, βέβαια, ότι μονογραφία σημαίνει βιβλίο.

Εμείς όμως οι  πανεπιστημιακοί, επειδή είμαστε τετραπέρατοι, το φέραμε από δω, το φέραμε από κει, αλλάξαμε τον ορισμό της μονογραφίας: μονογραφία είναι ένα αρθράκι δέκα σελίδων που το έγραψες μόνος σου! Διότι, συν τοις άλλοις, σε ορισμένους επιστημονικούς χώρους, σπάνια δημοσιεύεται επιστημονική μελέτη με ένα όνομα: δύο συνάδελφοι μαζί ή και παραπάνω, ο πρωτοβάθμιος καθηγητής με τολέκτορα ή τον επίκουρό «του», ο σύζυγος με τη σύζυγο και πάει  λέγοντας. Γνωρίζω μάλιστα περίπτωση όπου η σύζυγος υπέβαλε υποψηφιότητα με δεκάδα άρθρων γραμμένων με το σύζυγο μαζί, ο οποίος επίσης υπέβαλε υποψηφιότητα σε άλλο Πανεπιστήμιο με τα ίδια άρθρα!

Βλέπετε, υπουργέ μου, ότι η μεταρρύθμιση που επιχειρείται δεν έχει και μεγάλη σχέση με τα πραγματικά προβλήματα του Πανεπιστημίου. Στο Πανεπιστήμιο, υπουργέ μου γιατί για σας τα γράφω όλα αυτά, έχουν ανατραπεί πλέον όλες οι σχέσεις παραγωγής επιστήμης και επιστημόνων· όλες οι σχέσεις πια διέπονται από την αρχή της αλλαξοκωλιάς. Κρίμα που δεν το  ξέρετε· αξιόπιστους μηχανισμούς ελέγχου της νομιμότητας όλων των πράξεών του χρειάζεται το Πανεπιστήμιο· εξωτερικούς, ανεξάρτητους μηχανισμούς. Και σας παρακαλώ, υπουργέ μου, να μη θεωρήσετε πως αυτά που περιγράφω είναι κάποιες θλιβερές εξαιρέσεις — ο κανόνας είναι· ελάχιστα είπα.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s