Περί μυθιστοριογραφίας και μαγειρικής

Standard

του Δημήτρη Τζανακόπουλου

Έργο του Rudolf Schlichter

Μια από τις κακές συνήθειες της Αριστεράς είναι να στοιχίζεται πίσω από ψευδοαντιθέσεις, αντιθέσεις δηλαδή που εμφανίζονται ως πραγματικές και με τεράστια σημασία, οι οποίες όμως εξαρτώνται από ένα λάθος ερώτημα και μετατρέπουν ένα τακτικό ζήτημα μιας φανταστικής (συνήθως) συγκυρίας σε κριτήριο για την ταξινόμηση στο αντιθετικό ζεύγμα φίλος-εχθρός. Εδώ φυσικά χρειάζεται μια επεξήγηση του τι σημαίνει «φανταστική συγκυρία».

Η συγκυρία ορίζεται ως η ειδική ιστορική ατομικότητα ενός κοινωνικού σχηματισμού (Πουλαντζάς) και μπορεί κανείς να φτάσει στην περιγραφή της μέσω της συγκεκριμένης ανάλυσης της συγκεκριμένης κατάστασης (Λένιν). Πρόκειται για την τελική πράξη της επιστημονικής πρακτικής που ονομάζεται ιστορικός υλισμός, η ολοκλήρωση της οποίας ρίχνει την αυλαία της επιστημονικής παράστασης όπου όλα διενεργούνται με βάση ένα αυστηρό εννοιολογικό σύστημα, ένα σύστημα εντός του οποίου δεν μπορεί να λέει ο καθείς ό,τι του κατεβαίνει.

Η συγκεκριμένη ανάλυση της συγκεκριμένης κατάστασης μας οδηγεί στο συγκεκριμένο ιστορικό πραγματικό, μέσω μιας διαδικασίας παραγωγής επιστημονικών εννοιών που εκκινεί από τις «συνήθεις-κοινότοπες» νοητικές κατηγορίες συγκεκριμένων αντικειμένων, τις αποδομεί κριτικά, διαμορφώνοντας ταυτόχρονα αφηρημένες έννοιες που αποκρυπτογραφούν το πραγματικό, και «επιστρέφει» έτσι στα νοητικά σχήματα των συγκεκριμένων αντικειμένων, έχοντάς τα μετασχηματίσει ριζικά. Αυτή είναι η μέθοδος της επιστημονικής ηπείρου που εγκαινίασε ο Μαρξ, την οποία προσπάθησε να στοχαστεί στην Εισαγωγή του 1857 και την οποία χρησιμοποίησε παραδειγματικά στο Κεφάλαιο.

Ακόμα και αν έχουμε ακολουθήσει τη θεωρία και τη μέθοδο του Μαρξ, έχοντας αναλύσει την εκάστοτε συγκεκριμένη κατάσταση, δεν θα κατέχουμε τη βεβαιότητα των «απολύτως ορθών» πολιτικών επιλογών στη συγκυρία. Διότι στο σημείο αυτό  η ασφάλεια του επιστημονικού λόγου μάς αποχαιρετά και δίνει τη θέση της στην αβεβαιότητα του πειραματισμού, της απρόβλεπτης και συγκροτητικά αστάθμητης πολιτικής πρακτικής, εφόσον η εξέλιξη του πλήθους των αστάθμητων παραγόντων, καθώς εκτυλίσσεται η πάλη των τάξεων στη συγκυρία, δεν μπορεί να προβλεφθεί με ασφάλεια.

Απ’ όλα αυτά τα απλά και συνάμα μη αναθεωρήσιμα, αν φυσικά θέλουμε να εξακολουθήσουμε να εγγραφόμαστε στη μαρξιστική παράδοση –γιατί μπορεί και να μη θέλουμε, που είναι άλλη συζήτηση– εξάγεται ένα σαφές συμπέρασμα: Μπορεί λογικά να σταθεί η περιγραφή μιας παρελθούσας συγκυρίας, όπως επίσης και αυτή μιας ενεστώσας συγκυρίας. Αυτό που δεν μπορεί να σταθεί λογικά επ’ ουδενί είναι η περιγραφή μιας μελλοντικής συγκυρίας. Διότι για να αναλύσουμε συγκεκριμένα μια συγκεκριμένη κατάσταση μέσω επιστημονικών εννοιών είναι αναγκαία η προσφυγή στην εμπειρία. Χρειαζόμαστε να γνωρίζουμε, π.χ., τα οικονομικά δεδομένα, τα επίπεδα και την τάση του ποσοστού κέρδους, το μερίδιο των μισθών, τους συσχετισμούς μεταξύ των κοινωνικών τάξεων και την αντανάκλασή τους στο πεδίο της πολιτικής ταξικής πάλης που είναι το κράτος, τη στάση του συνασπισμού εξουσίας και των πολιτικών κομμάτων εντός του συγκεκριμένου κοινωνικού σχηματισμού, τον διεθνή συσχετισμό δύναμης και τις στρατηγικές τοποθετήσεις των συνασπισμών εξουσίας των άλλων κοινωνικών σχηματισμών που επενεργούν στη διαμόρφωση της συγκυρίας στο εσωτερικό του κοινωνικού σχηματισμού που εξετάζουμε, τις ιδεολογίες που αναπτύσσονται τόσο εντός της αστικής τάξης όσο και εντός των μαζών και άλλα πολλά και απολύτως συγκεκριμένα, τα οποία μάλιστα –και εδώ είναι το κλειδί– εξαρτώνται το ένα από το άλλο και από όλα μαζί. Διότι πάντα, μόνο αφού αναλύσουμε συγκεκριμένα τη συγκεκριμένη κατάσταση μπορούμε να φτάσουμε και στις εκτιμήσεις ή ακόμα και τις διαφωνίες για τον αναγκαίο τρόπο δράσης με στόχο τον μετασχηματισμό της συγκυρίας προς όφελος των κυριαρχούμενων. Βεβαίως, στο εσωτερικό ενός αριστερού πολιτικού υποκειμένου, που επιδιώκει να μετασχηματίσει τα δεδομένα της συγκυρίας προς όφελος της εργατικής τάξης και των συμμάχων της, μπορεί και να διαφωνήσουμε στη συγκεκριμένη ανάλυση αλλά γι’ αυτό υπάρχουν και οι ψηφοφορίες: για να δίνουν μια βίαιη, αλλά πάντως μια κάποια λύση σε τέτοιου τύπου στενόχωρες καταστάσεις.

Αυτό που αναγκαία προκύπτει από τα παραπάνω είναι ότι αν προσπαθήσουμε να περιγράψουμε μια μελλοντική συγκυρία, ριζικά διαφορετική στα ουσιώδη χαρακτηριστικά της από την υπάρχουσα, θα γίνουμε, παρά τις προτροπές του Μαρξ περί του αντιθέτου, σεφ των γνωστών μαγειρείων του μέλλοντος, το δε γεύμα που θα παρασκευάσουμε θα είναι σούπα, και μάλιστα κομμένη.

Το ερώτημα που προκύπτει είναι τι σχέση έχουν όλα αυτά με τις σημερινές επείγουσες καταστάσεις και ερωτήματα που αντιμετωπίζει η Αριστερά. Έχουν, και μάλιστα πολύ μεγάλη. Διότι η συζήτηση στο εσωτερικό της αξονίζεται γύρω από το «καίριο» αίτημα της εξόδου της Ελλάδας από το ευρώ, την ΟΝΕ, την Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.) κλπ. Οι αριστεροί θιασώτες αυτής της άποψης, γνωρίζοντας βεβαίως ότι υπάρχουν εισηγητές της και στο αντίπαλο συντηρητικό-αστικό στρατόπεδο, παίρνουν τα μέτρα τους. Και μας σερβίρουν τη σούπα τους, ως καλοί σεφ που είναι, με αρκετά μπαχαρικά. Μας λένε ότι η έξοδος από το ευρώ, την ΟΝΕ, την Ε.Ε. προϋποθέτει, για να γίνει προς «όφελος του λαού», τον ριζικό μετασχηματισμό της συγκυρίας, ίσως ακόμα και την κατάκτηση της εξουσίας από την Αριστερά. Και ενώ με αυτό θεωρούν ότι ξεκαθαρίζουν τη θέση τους, στην πραγματικότητα καταλήγουν στο πιο κραυγαλέο –και αν κάποιος σε αυτές τις δύσκολες στιγμές διατηρεί το χιούμορ του διασκεδαστικό– λογικό παράδοξο: αυτό της προσπάθειας να μετασχηματίσουν μια απούσα συγκυρία, μια συγκυρία που δεν έχει ακόμα έρθει. Και επειδή είναι μάλλον σίγουρο ότι οι φίλοι μας δεν έχουν απολύτως καμία σχέση με τον Εμμανουέλ Λεβινάς, νομίζω ότι δεν μπορεί κανείς να αποφύγει την αναλογία με τον συμπαθέστατο ήρωα του Θερβάντες.

Το πρόβλημα εδώ, όπως γίνεται φανερό από τα παραπάνω, δεν είναι πρόβλημα ουσιαστικό αλλά λογικό-τυπικό, διότι ο μετασχηματισμός μιας συγκυρίας προϋποθέτει την ανάλυσή της, και αυτή η ανάλυση είναι δυνατή μόνο για μια παρελθούσα ή ενεστώσα συγκυρία. Μια πιθανή ριζική αλλαγή του συσχετισμού δύναμης υπέρ της Αριστεράς, και κατόπιν η κατάκτηση της κυβερνητικής εξουσίας από τη μεριά της, μετασχηματίζει την ήδη μετασχηματισμένη συγκυρία που θα έχει οδηγήσει σε αυτή την ευτυχή εξέλιξη, και επομένως οποιαδήποτε προσπάθεια να εκπονηθεί προκαταβολικά το σχέδιο της κυβέρνησης της Αριστεράς μοιάζει με άσκηση στη συγγραφή μυθιστορήματος επιστημονικής φαντασίας εις διπλούν. Όσο γρηγορότερα απεγκλωβιστούμε από την ευγενή κατά τα άλλα ενασχόληση με τη μυθιστοριογραφία και τη μαγειρική, τόσο το καλύτερο για μας αλλά και για τους εργαζόμενους. Καλύτερα να αφήσουμε την απάντηση στο ερώτημα του τι θα κάνουμε όταν πάρουμε την εξουσία για τη στιγμή που πράγματι θα την πάρουμε.

Μια άλλη μερίδα των εισηγητών της άποψης ότι το αίτημα για την έξοδο από το ευρώ και την Ε.Ε. συγκροτεί την κρίσιμη για τη συγκυρία διαχωριστική γραμμή για την ταξινόμηση στο αντιθετικό ζεύγμα φίλος-εχθρός αποφεύγει το προαναφερθέν λογικό παράδοξο, ισχυριζόμενη ότι το σύνθημα «έξω από το ευρώ» θα αποτελέσει τον καταλύτη για να αλλάξει ο ταξικός και πολιτικός συσχετισμός δύναμης. Εδώ δεν έχουμε πλέον να κάνουμε με μια προσπάθεια να μετασχηματιστεί μια απούσα συγκυρία, αλλά με μια φαντασίωση εφάμιλλη ίσως σε οικονομιστικό και μηχανιστικό περιεχόμενο με εκείνη την αρχαία πεποίθηση ότι η «ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων» οδηγεί στον σοσιαλισμό. Σύμφωνα με αυτή τη φαντασίωση, η εργατική τάξη, ή συνηθέστερα ο λαός, νοείται ως ήδη συγκροτημένο, αλλά δυστυχώς κοιμώμενο, υποκείμενο και η Αριστερά οφείλει να εκφωνήσει το ορθό πολιτικό σύνθημα ώστε να αφυπνιστεί. Η ιδεολογία εδώ παίρνει τη μορφή της ψευδούς συνείδησης, και η ηγεμονία του αστισμού δεν είναι παρά μια απάτη την οποία οφείλει η Αριστερά να ξεσκεπάσει. Μάλλον δεν έχουμε να κερδίσουμε και πολλά όσο μένουμε εγκλωβισμένοι σε αυτά τα σχήματα του χυδαίου μαρξισμού.

Ο απεγκλωβισμός από τις παραπάνω αντιλήψεις θα είναι βεβαίως τραυματικός, καθότι η ενασχόληση με φανταστικά ερωτήματα και η εμμονή στον μηχανικισμό λειτουργούν και ως προστασία από την ανασφάλεια στην οποία βρισκόμαστε ως παγκόσμια Αριστερά όταν καλούμαστε να συζητήσουμε τακτικά και στρατηγικά, να θέσουμε πραγματικά ερωτήματα και να αντιμετωπίσουμε ανεπάρκειες και αμηχανίες θεωρητικές και πολιτικές. Ταυτόχρονα, όμως, η ενασχόληση με το συγκεκριμένο πραγματικό, ενώ αντιμετωπίζει με επάρκεια τον κίνδυνο της απογείωσης δημιουργεί έναν άλλον, αντιστοίχως θανάσιμο για το επαναστατικό πρόταγμα της Αριστεράς, αυτόν της σοσιαλδημοκρατικής ενσωμάτωσης.

Ο κίνδυνος αυτός διαγράφεται με ενάργεια στη γλώσσα εκείνη που επαγγέλλεται την ειρήνευση της ταξικής αντιπαράθεσης, στη διεξοδολογική γλώσσα που έχει υιοθετήσει ένα τμήμα της Αριστεράς σε ό,τι αφορά την κρίση. Η αύξηση των μισθών, η εθνικοποίηση τμήματος ή ολόκληρου του τραπεζικού πυλώνα, η έκδοση ευρωομολόγου, η αύξηση της φορολογίας των μεγάλων και μικρών επιχειρήσεων δεν μπορούν να παρουσιάζονται ως μέτρα που θα οδηγήσουν σε μια ομαλή διέξοδο από την κρίση, ως ενδιάμεσοι στόχοι για μια επιστροφή στον κεϋνσιανό καπιταλισμό, που υποτίθεται ότι δεν παράγει κρίσεις και συμφιλιώνει το κεφάλαιο με την εργασία. Αντιθέτως, όλα τούτα τα πολύ σωστά πρέπει να παρουσιάζονται ως αυτό που είναι: ως ενδιάμεσοι στόχοι για την όξυνση της κρίσης κυριαρχίας του κεφαλαίου και της αστάθειας στο εσωτερικό του αστικού οικοδομήματος, εγχώριου και ευρωπαϊκού. Πρέπει όλοι μας να καταλάβουμε ότι η ανασυγκρότηση του εργατικού κινήματος και η ανατροπή του συσχετισμού δύναμης υπέρ των δυνάμεων της εργασίας καθώς και η υλοποίηση των διεκδικήσεων της Αριστεράς είναι ενδιάμεσοι στόχοι για την εμβάθυνση της κρίσης και την όξυνση των αγώνων και της κοινωνικής αναταραχής, όχι η συνταγή για μια επιστροφή στην κανονικότητα, τη γαλήνη και την ευημερία των μεσαίων στρωμάτων κατά τις προηγούμενες δεκαετίες. Η διέξοδος από την κρίση προς όφελος των δυνάμεων της εργασίας, τελικά, ή θα είναι σοσιαλιστική ή δεν θα υπάρξει.

 

Το κείμενο αποτελεί τμήμα ευρύτερου άρθρου των Γ. Μηλιού και Δ. Τζανακόπουλου που θα δημοσιευτεί στο τεύχος 114 (Ιανουάριος-Μάρτιος 2011) του περιοδικού «Θέσεις», που κυκλοφορεί αυτές τις μέρες.

Ευχαριστώ τον Γιάννη Μηλιό για τις παρατηρήσεις του.

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s