Το ευρωπαϊκό όνειρο ξεθωριάζει στην Τουρκία

Standard

του Ορχάν Παμούκ

μετάφραση: Ιωάννα Μεϊτάνη

Την περασμένη Τρίτη, ο γνωστός τούρκος συγγραφέας Ορχάν Παμούκ βρέθηκε στην Αθήνα, όπου μίλησε με θέμα «Τι γίνεται στο μυαλό μας όταν διαβάζουμε ένα μυθιστόρημα». Με την ευκαιρία αυτή, δημοσιεύουμε ένα πρόσφατο κείμενό του, από το μπλογκ του New York Review of Books (25.12.2010), σχετικά με την εικόνα της Ευρώπης στην Τουρκία τα τελευταία πενήντα χρόνια και το ξεθώριασμα του ευρωπαϊκού ονείρου.

«ΕΝΘΕΜΑΤΑ»

Στα σχολικά βιβλία που διάβαζα παιδί τις δεκαετίες του ’50 και του ’60, η Ευρώπη παρουσιαζόταν σαν μια υπέροχη θρυλική περιοχή. Ο Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ, ενώ σφυρηλατούσε τη νέα του δημοκρατία στα ερείπια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας –η οποία είχε συντριβεί και κατακερματιστεί στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο–, πολεμούσε ενάντια στον ελληνικό στρατό· αργότερα όμως, με την υποστήριξη του δικού του στρατού, εισήγαγε ένα σωρό κοινωνικές και πολιτιστικές εκσυγχρονιστικές φιλοδυτικές μεταρρυθμίσεις. Κληθήκαμε λοιπόν να αγκαλιάσουμε, ακόμη και να μιμηθούμε το ρόδινο ευρωπαϊκό όνειρο της Δύσης, προκειμένου να νομιμοποιηθούν οι μεταρρυθμίσεις αυτές, μέσα από τις οποίες τρανώθηκε η καινούργια ελίτ του νεαρού τουρκικού κράτους (και οι οποίες αποτέλεσαν αντικείμενο διαρκών αντιπαραθέσεων στην Τουρκία τα ογδόντα χρόνια που ακολούθησαν).

Όταν ήμουν παιδί, τα σχολικά βιβλία περιείχαν κείμενα με στόχο να μας διδάξουν γιατί έπρεπε να τραβήξουμε τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο κράτος και τη θρησκεία, γιατί ήταν απαραίτητο να κλείσουν οι τεκέδες των δερβίσηδων ή γιατί έπρεπε να εγκαταλείψουμε το αραβικό αλφάβητο και να υιοθετήσουμε το λατινικό. Ήταν όμως και γεμάτα με ερωτήσεις που στόχο είχαν να ξεκλειδώσουν το μυστικό της μεγάλης δύναμης και επιτυχίας της Ευρώπης: «Περιγράψτε τους στόχους και τα αποτελέσματα της Αναγέννησης», έβαζε ερώτηση στο διαγώνισμα ο καθηγητής ιστορίας στο γυμνάσιο. «Αν αποκαλυπτόταν ότι η χώρα μας είχε τόσο πετρέλαιο όσο και των Αράβων, θα γινόμασταν τότε πλούσιοι και μοντέρνοι όπως οι Ευρωπαίοι;», ρωτούσαν οι πιο αφελείς συμμαθητές μου στο λύκειο. Στο πρώτο έτος στο πανεπιστήμιο, όποτε οι συμφοιτητές μου έρχονταν αντιμέτωποι με τέτοιες ερωτήσεις μέσα στην αίθουσα, αναρωτιόντουσαν με θυμό γιατί «δεν είχαμε ποτέ Διαφωτισμό». Ο Ιμπν Χαλντούν, άραβας στοχαστής του 14ου αιώνα, έλεγε ότι οι πολιτισμοί υπό κατάρρευση καταφέρνουν να μην διαλυθούν εντελώς μιμούμενοι τους κατακτητές τους. Επειδή οι Τούρκοι δεν έγιναν ποτέ άποικοι μιας παγκόσμιας δύναμης, η «λατρεία της Ευρώπης» και η «μίμηση της Δύσης» δεν κουβαλούσαν ποτέ τις καταραμένες και ταπεινωτικές αποχρώσεις που περιγράφει ο Φραντς Φανόν, ο Β. Σ. Νάιπολ και ο Έντουαρντ Σαΐντ. Η στροφή του βλέμματος προς την Ευρώπη θεωρήθηκε ιστορική προσταγή ή και τεχνικό ζήτημα προσαρμογής.

Όμως αυτό το ρόδινο όνειρο της Ευρώπης, που κάποτε ήταν τόσο ισχυρό ώστε το είχαν πιστέψει στα κρυφά ακόμη και οι πιο αντι-δυτικοί στοχαστές και πολιτικοί μας, τώρα έχει ξεθωριάσει. Αυτό μπορεί να οφείλεται στο ότι η Τουρκία δεν είναι πια τόσο φτωχή όσο ήταν κάποτε. Ή στο ότι δεν είναι πια μια αγροτική κοινωνία που τη διοικεί ο στρατός, αλλά ένα έθνος δυναμικό, με ισχυρή κοινωνία των πολιτών. Τα τελευταία χρόνια, αιτία ήταν, βέβαια, και η ύφεση των συνομιλιών μεταξύ της Τουρκίας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που δεν φαίνεται να καταλήγουν σε λύσεις. Ρεαλιστική ελπίδα ότι η Τουρκία θα μπει στην Ε.Ε. δεν υπάρχει ούτε στην Ευρώπη ούτε στην Τουρκία. Αλλά η παραδοχή ότι έχουμε χάσει την ελπίδα μας θα ήταν συντριπτική, όπως και αν βλέπαμε τις σχέσεις μας με την Ευρώπη να καταρρέουν εντελώς. Έτσι, κανείς δεν έχει το κουράγιο ούτε καν να αρθρώσει κάτι τέτοιο.

Το γνωρίζω από τα ταξίδια και τις κουβέντες μου ότι η Τουρκία και οι μη δυτικές χώρες δεν σαγηνεύονται πια από την Ευρώπη. Οπωσδήποτε, κύρια αιτία της έντασης στις σχέσεις μεταξύ Τουρκίας και Ε.Ε. ήταν μια συμμαχία που περιλάμβανε ένα τμήμα του τουρκικού στρατού, μεγάλους ομίλους των ΜΜΕ και εθνικιστικά πολιτικά κόμματα: όλοι μαζί συνεργάστηκαν σε μια επιτυχημένη εκστρατεία για να σαμποτάρουν τις διαπραγματεύσεις για την είσοδο στην Ε.Ε. Η ίδια συμμαχία ήταν υπεύθυνη για τις αγωγές ενάντια σε μένα και σε πολλούς συγγραφείς, για τους πυροβολισμούς ενάντια σε άλλους και για τη δολοφονία ιεραπόστολων και χριστιανών κληρικών.

Υπήρξαν επίσης συναισθηματικές αντιδράσεις, που η βαρύτητά τους εξηγείται με το παράδειγμα των σχέσεων με τη Γαλλία. Τον περασμένο αιώνα, διαδοχικές γενιές της τουρκικής ελίτ έμεναν πιστές στο πρότυπο της Γαλλίας, υιοθετούσαν τη αντίληψή της για το κοσμικό κράτος και ακολουθούσαν το παράδειγμά της στην εκπαίδευση, τη λογοτεχνία και την τέχνη. Προκάλεσε λοιπόν μεγάλο πόνο και οδήγησε σε απομυθοποίηση το γεγονός ότι, τα τελευταία πέντε χρόνια, η Γαλλία εμφανίστηκε ως η χώρα που εξέφραζε τις εντονότερες ενστάσεις στην ιδέα της ένταξης της Τουρκίας στην Ευρώπη. Ωστόσο, το γεγονός που πυροδότησε τη μεγαλύτερη απογοήτευση στις μη δυτικές χώρες και πραγματικό θυμό στην Τουρκία ήταν η ανάμειξη της Ευρώπης στον πόλεμο του Ιράκ. Ο κόσμος παρακολουθούσε τον Μπους να ξεγελάει την Ευρώπη ώστε να την παρασύρει στον άνομο και φρικαλέο του πόλεμο, ενώ η ίδια η Ευρώπη επεδείκνυε μεγάλη προθυμία να ξεγελαστεί.

Κοιτάζοντας την Ευρώπη από την Ιστανμπούλ ή από πιο μακριά, το πρώτο πράγμα που βλέπει κανείς είναι ότι η Ευρώπη γενικά (όπως και η Ευρωπαϊκή Ένωση) βρίσκεται σε σύγχυση όσον αφορά τα εσωτερικά της προβλήματα. Είναι φανερό ότι οι Ευρωπαίοι έχουν πολύ μικρότερη εμπειρία από τους Αμερικάνους σε σχέση με τη συμβίωση με ανθρώπους διαφορετικού χρώματος, διαφορετικής θρησκείας και πολιτισμικής ταυτότητας, και ότι πολλοί απ’ αυτούς δεν βλέπουν με καθόλου καλό μάτι μια τέτοια προοπτική· όμως η εναντίωση στους ξένους κάνει τα εσωτερικά προβλήματα της Ευρώπης ακόμη πιο δυσεπίλυτα. Οι πρόσφατες συζητήσεις στη Γερμανία περί ενσωμάτωσης και πολυπολιτισμικότητας –και ειδικά για τη μεγάλη τουρκική μειονότητα εκεί– είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Καθώς η οικονομική κρίση βαθαίνει και εξαπλώνεται, η Ευρώπη μπορεί να καταφέρει, στρεφόμενη στον εαυτό της, να αναβάλει τον αγώνα για τη διατήρηση της κουλτούρας των «μπουρζουά» (με την έννοια που δίνει στη λέξη ο Φλωμπέρ), όμως αυτό δεν θα λύσει το πρόβλημα. Κοιτάζοντας την Ιστανμπούλ, που κάθε χρόνο γίνεται όλο και πιο περίπλοκη και κοσμοπολίτικη και τώρα προσελκύει μετανάστες απ’ όλη την Ασία και την Αφρική, δεν διστάζω να συμπεράνω ότι οι φτωχοί, οι άνεργοι και οι ανυπεράσπιστοι της Ασίας και της Αφρικής, που αναζητούν νέους τόπους για να ζήσουν και να δουλέψουν, δεν μπορούν να κρατηθούν για πολύ έξω απ’ την Ευρώπη. Τα ψηλότερα τείχη, οι αυστηρότεροι περιορισμοί για τη χορήγηση άδειας εισόδου, τα ολοένα και περισσότερα πλοία που περιπολούν τα σύνορα το μόνο που καταφέρνουν είναι να αναβάλουν την ημέρα της κρίσης. Και το χειρότερο: η αντιμεταναστευτική πολιτική, οι μεθοδεύσεις και οι προκαταλήψεις έχουν ήδη αρχίσει να καταστρέφουν τις θεμελιώδεις αξίες που έκαναν την Ευρώπη αυτό που ήταν.

Τα τουρκικά σχολικά βιβλία της εποχής μου δεν αναφέρονταν στη δημοκρατία και στα δικαιώματα των γυναικών, αλλά πάνω στα πακέτα των Γκωλουάζ που κάπνιζαν οι γάλλοι διανοούμενοι και καλλιτέχνες (έτσι νομίζαμε, τουλάχιστον) ήταν τυπωμένες οι λέξεις «liberté, égalité, fraternité», λέξεις που βρίσκονταν στα στόματα όλων μας. Η «fraternité» εξέφραζε το πνεύμα αλληλεγγύης και αντίστασης που καλλιεργούσαν τα αριστερά κινήματα. Αλλά η απάθεια απέναντι στα βάσανα των μεταναστών και των μειονοτήτων, την κακομεταχείριση των Ασιατών, των Αφρικανών και των μουσουλμάνων που ζουν δύσκολη ζωή στην περιφέρεια της Ευρώπης –σε σημείο μάλιστα να θεωρούνται οι μόνοι υπεύθυνοι για τα δεινά τους– δεν είναι «αδελφοσύνη».

Μπορούμε να κατανοήσουμε πόσοι Ευρωπαίοι μπορεί να αγωνιούν, ακόμη και να πανικοβάλλονται, καθώς προσπαθούν να διατηρήσουν τη μεγάλη πολιτισμική παράδοση της Ευρώπης, να επωφεληθούν από τα πλούτη που εποφθαλμιά η Ευρώπη στον μη δυτικό κόσμο και να διατηρήσουν τα προνόμια που κέρδισαν έπειτα από τόσους αιώνες ταξικής πάλης, αποικιοκρατίας και καταστροφικών πολέμων. Αλλά αν η Ευρώπη θέλει να προστατευτεί, τι θα ήταν καλύτερο; Να στραφεί στον εαυτό της ή μήπως να θυμηθεί τις θεμελιώδεις αξίες της, που την έκαναν κάποτε ομφαλό για τους διανοούμενους όλου του κόσμου;

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s