Η Αιγυπτιακή Εξέγερση, ένα κίνημα του 21ου αιώνα

Standard

H Mυρσίνη Ζορμπά και ο Αντώνης Λιάκος βρέθηκαν, επιτούτου, την προηγούμενη εβδομάδα, για λίγες μέρες στον Κάιρο, στην πλατεία που συγκλόνισε τον κόσμο, και έζησαν από κοντά την ατμόσφαιρα της Αιγυπτιακής Εξέγερσης. Με την ευκαιρία αυτή, τους καλέσαμε να συζητήσουν μαζί με τον Νικόλα Βουλέλη, άριστο γνώστη του αραβικού κόσμου, σε μια προσπάθεια να κατανοήσουμε τι συμβαίνει στην Αίγυπτο όλη την ευρύτερη περιοχή, ποια είναι η σημασία του και πώς θα επηρεάσει τις εξελίξεις. Τους ευχαριστούμε θερμά για την ανταπόκρισή τους.

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

Συζητούν ο Νικόλας Βουλέλης, η Μυρσίνη Ζορμπά και ο Αντώνης Λιάκος

Πλατεία Ταχρίρ, 9.2.2011. Φωτογραφία του M. Soli, από το flickr

Μυρσίνη Ζορμπά: Εκείνο που κρατάω από τις τέσσερις μέρες στο Κάιρο είναι η αδιαμεσολάβητη πολιτική έκφραση των πολιτών, μια ατμόσφαιρα εξέγερσης, που όλοι εκεί τη χαρακτήριζαν επανάσταση. Αλλά αφοπλιστικά ειρηνική και εντυπωσιακά μαζική. Δεδομένου ότι λίγες μέρες πριν οι νεκροί στις διαδηλώσεις ήταν εκατοντάδες και η σκληρότητα της αστυνομίας άγρια, η ειρηνική διάθεση, η πολιτική στρατηγική και επαγρύπνηση της μη βίας ήταν κάτι που σε εντυπωσίαζε. Οι διαδηλωτές δεν ήταν ούτε φοβισμένοι, ούτε θρηνούσαν, ήταν κυρίως αποφασισμένοι πολιτικά. Η σταθερή τοποθέτηση όλων με τους οποίους μιλήσαμε ήταν ότι θέλουν Σύνταγμα, θέλουν δημοκρατία και ελευθερία, θέλουν να καταπολεμηθεί η διαφθορά και να αλλάξει το καθεστώς.

Δεν ακούσαμε συνθήματα αντιαμερικανικά ή εναντίον του Ισραήλ, παρά μόνο κατά του Μουμπάρακ και δεν είχαμε καμία αίσθηση πολιτικού ισλαμισμού αλλά, αντίθετα, ενός πλουραλισμού που εκφραζόταν και μέσα από τα πολλά μικρά αυτοσχέδια βήματα, όπου μαζεύονταν 100-200 άνθρωποι, κάποιος έβγαζε ένα λόγο, τραγουδούσε, φώναζε συνθήματα, διάβαζε ένα ποίημα κλπ. Η παρουσία των γυναικών ήταν πολύ έντονη και είχες μια αίσθηση οργάνωσης, αλλά όχι τη γνωστή σιδερένια πειθαρχία — νομίζω ότι εκ των υστέρων φτιάχτηκε μια μυθολογία της οργάνωσης. Το στοιχείο που μου φάνηκε κυρίαρχο ήταν μια αυθόρμητη αδιαμεσολάβητη πολιτική με αίτημα τη δημοκρατία, που ξεπερνούσε τις πολλές και διαφορετικές συνιστώσες αυτού του πάνδημου ξεσηκωμού μιας πόλης 20 εκατομμυρίων κατοίκων.

 

Ένα πανηγύρι της δημοκρατίας και της ελευθερίας

Πλατεία Ταχρίρ, 10.2.2011. Φωτογραφία του Αντώνη Λιάκου

Αντώνης Λιάκος. Μόλις φτάσαμε στη γέφυρα που οδηγούσε στην πλατεία Ταχρίρ νιώσαμε αμέσως ατμόσφαιρα γιορτής. Έβλεπες ολόκληρες οικογένειες, ανθρώπους με τα παιδιά στον ώμο. Μερικοί, όταν τους ρωτήσαμε αν ήταν επικίνδυνο να τα φέρουν, μας είπαν: –Είναι τόσο σπουδαίο αυτό που γίνεται, που θέλουμε τα παιδιά μας όταν μεγαλώσουν να λένε ότι βρέθηκαν κι αυτά εδώ.

Παρατηρώντας όλους αυτούς που έγραφαν ένα κομμάτι χαρτί, ένα πλακάτ, κουβεντιάζοντας μαζί τους, αισθανόσουν ακριβώς αυτό που λέμε θεωρητικά «ιδιότητα του πολίτη». Ήταν άνθρωποι διαφορετικοί, αλλά με ορατή μία ιδιότητα: ήταν πολίτες. Ο δήμος εν δράσει, η παρουσία των πολιτών στην πλατεία: αυτό ήταν που με εντυπωσίασε. Και αυτό είναι πολύ σημαντικό αν το δούμε μέσα στην ιστορία του αραβικού κόσμου: ιστορία κυριαρχιών επί υποκειμένων χωρίς άλλη ιδιότητα παρά του κυριαρχούμενου. Η ιστορία της Αιγύπτου είναι μια μακρά ιστορία κυριαρχιών: Μαμελούκοι, Οθωμανοί, Χεδίβηδες, Άγγλοι, μεταποικιακές κυριαρχίες πριν από το 1952, Νασερισμός, Σαντάτ, Μουμπάρακ. Οι μάζες είχαν κάνει βέβαια αισθητή την παρουσία τους. Ήταν εξεγερμένοι φτωχοί, με τον Οράμπι Πασά ή τον Μάχντι, τον 19ο αι., είχαν απεργήσει και οργανωθεί στους κομμουνιστές και στους αναρχοσυνδικαλιστές το πρώτο μισό του 20ού αι., ήταν αντιιμπεριαλιστές, αντιαμερικανοί και αντιεβραίοι μετά το 1952, αγκάλιασαν τον πολιτικό ισλαμισμό, γιόρτασαν για τις επιθέσεις της τρομοκρατίας. Τα σημερινά κινήματα όμως, τόσο της Τυνησίας όσο και της Αιγύπτου, εμφανίζουν έναν πολύ διαφορετικό χαρακτήρα. Έχουμε, πιστεύω, μια υπέρβαση, της έννοιας του αντιαποικιακού κινήματος, καθώς θέτουν στο επίκεντρο βασικά ζητήματα πολιτικής, ελευθερίας αλλά και δικαιοσύνης. «I am here to reclaim my dignity», «We smell justice here», έγραφαν τα πλακάτ στα αγγλικά. Δηλαδή αναγνώριση, δικαιώματα και δικαιοσύνη. Δημοκρατία, κράτος δικαίου, καταδίκη της διαφθοράς και κοινωνική δικαιοσύνη. Η φτώχεια και η ανεργία είναι πολύ μεγάλη, η ανισοκατανομή του πλούτου σκανδαλώδης

Πλατεία Ταχρίρ, 9.2.2011. Φωτογραφία του M. Soli, από το flickr

Νικόλας Βουλέλης: Το πρώτο στοιχείο που θα ήθελα να προσθέσω –το λέω και με την εμπειρία του ανθρώπου που έζησε μέχρι τα δεκαοχτώ του στην Αλεξάνδρεια– είναι το σπάσιμο του φόβου. Αυτό πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο σοβαρών μελετών, το πώς έσπασε ο φόβος, μια κατάσταση πολύ παλιότερη από την τριακονταετία Μουμπάρακ. Δεν υπάρχει ολοκληρωμένη εξήγηση πώς έσπασε ο φόβος, είναι η σπίθα της Τυνησίας, είναι το ποτήρι που ξεχειλίζει, υπάρχει όμως το γεγονός. Και το γεγονός ότι οι άνθρωποι πλημμυρίζουν τους δρόμους είναι εξαιρετικά σημαντικό, σημαίνει ότι ξεπεράστηκε το φράγμα του φόβου και της τρομοκρατίας.

Δεύτερον, από τις φωτογραφίες και βίντεο που είδα, η εικόνα είναι αντιπροσωπευτική του πληθυσμού: γενειοφόροι Αδελφοί Μουσουλμάνοι, αυτοί με τη βούλα του πιστού στο μέτωπο, νεαροί, γυναίκες. Και σίγουρα η προετοιμασία γίνεται μέσα από τα κινήματα του περασμένου χρόνου, το κίνημα 6 Απρίλη, όπου κατέβαιναν στους δρόμους 2.000-3.000, τους τσάκιζαν, τους συλλάμβαναν, και ένας την πλήρωσε πολύ άγρια, τον έλιωσαν στο αστυνομικό τμήμα. Η εικόνα του έχει μείνει όμως, γι’ αυτό ένα από τα συνθήματα ήταν «Είμαστε όλοι Χάλεντ Σαΐντ».

Το τρίτο στοιχείο που θεωρώ πολύ σημαντικό είναι η αυτοοργάνωση, ειδικά αν λάβεις υπόψη σου και τη νοοτροπία της Μέσης Ανατολής, μια νοοτροπία κάπως παθητική, «εντάξει άσε», «μη στεναχωριέσαι», «όλα θα φτιάξουν». Όταν είδα να καθαρίζουν την πλατεία Ταχρίρ, να ξεχωρίζουν τα είδη, εδώ οι κονσέρβες, εκεί τα χαρτιά, να φτιάχνουν ομάδες περιφρούρησης, σκέφτηκα ότι αυτό είναι ένα θαύμα. Συνέχεια ανάγνωσης

Ο νεοφιλελεύθερος «Λόγος του κόσμου»

Standard

του Νικόλα Σεβαστάκη

Στη συνηθισμένη και ενίοτε πονηρή απορία «μα πως είναι δυνατόν να μιλούμε για νεοφιλελευθερισμό» ακόμα και σε κοινωνίες με έντονα πελατειακά, προσοδοθηρικά και «κρατικιστικά» γνωρίσματα, η απάντηση δεν μπορεί να είναι παρά μια νέα προσέγγιση στη νεοφιλελεύθερη λογική· μια προσέγγιση απαλλαγμένη από τον αφελή οικονομισμό αλλά και από την τετριμμένη καθαρολογική πρόσληψη σύμφωνα με την οποία ο νεοφιλελευθερισμός συμπίπτει με μια φιλοσοφία του συρρικνωμένου δημόσιου τομέα και ενός σχεδόν «ηρωικού» –για τους οπαδούς ή τους νοσταλγούς του– ατομικού επιχειρηματικού ρίσκου. Μια πλούσια σε ιστορικές και θεωρητικές αποχρώσεις ερμηνεία καταθέτουν εδώ και λίγα χρόνια οι Γάλλοι μελετητές Pierre Dardot και Christian Laval. O Νταρντό είναι φιλόσοφος με έντονο ενδιαφέρον για τον Μαρξ και τον Χέγκελ. Ο Λαβάλ είναι κοινωνιολόγος και συγγραφέας του βιβλίου L’Homme econonomique. Essai sur les racines du oliberalisme [Ο οικονομικός άνθρωπος. Δοκίμιο για τις ρίζες του νεοφιλελευθερισμού], εκδ. Gallimard, 2007. Kαρπός της συνεργασίας τους είναι το σημαντικό βιβλίο La nouvelle Raison du monde. Essai sur la sociéoliberale [Ο νέος Λόγος του κόσμου. Δοκίμιο για τη νεοφιλελεύθερη κοινωνία], εκδ. La Découverte, 2010. Πριν από αυτό το βιβλίο είχαν συμπράξει με τον El Mouhoub Mouhoud σε ένα κείμενο με τον τίτλο Sauver Marx?, [ Να σώσουμε τον Μαρξ;].

 

Λάιονελ Φάινινγκερ, "Άνθρωποι σε λίμνη, σχεδίασμα Β΄", 1949

Κατά τους Νταρντό και Λαβάλ, ο νεοφιλελευθερισμός δεν πρέπει να συγχέεται με τη νατουραλιστική εκδοχή του laissez-faire, με την επιστροφή δηλαδή στο μοντέλο της φυσικής αυτορρύθμισης των αγορών και την αντίστοιχη ιδεολογική πίστη στην ελαχιστοποίηση της δημόσιας παρέμβασης. Η προσεκτική και σε βάθος χρόνου μελέτη των ποικίλων κρίκων στη σύνθετη μετάβαση από τον φιλελευθερισμό στον νεοφιλελευθερισμό επιτρέπει στους δυο κριτικούς διανοητές να προτείνουν μιαν άλλη υπόθεση εργασίας: ότι, σε αντίθεση για παράδειγμα με τον νεοσυντηρητισμό, ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι πρωτίστως μια ιδεολογία αλλά μια ορθολογικότητα, μια μορφή κυβέρνησης του σύγχρονου κόσμου στη βάση της νόρμας του ανταγωνισμού και της αποτελεσματικότητας. Δεν έχουμε έτσι να κάνουμε με μια εφήμερη μόδα η οποία υποτίθεται ότι ξεβάφει με την επάνοδο στην κρατική ρύθμιση, με τη δημιουργία θεσμών επιτήρησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος ή με τη συντονισμένη επιχείρηση διάσωσης των προβληματικών οικονομιών από πλευράς των κυβερνήσεων. Με άλλα λόγια, ο νεοφιλελευθερισμός συγκροτείται μέσα από τη δημιουργία θεσμών, μέσα από το ίδιο το σύγχρονο κράτος που πρέπει να είναι τόσο ισχυρό όσο απαιτείται για την εγχάραξη στις κοινωνίες της κυρίαρχης ορθολογικότητας, ενός νέου Λόγου του κόσμου. Συνέχεια ανάγνωσης

Η κατασκευή ενός νεοφιλελεύθερου ατόμου

Standard

συνέντευξη του Πιερ Νταρντό και του Κριστιάν Λαβάλ

μετάφραση: Νικόλας Σεβαστάκης

Φράνσις Μπέικον, "Δεύτερη εκδοχή του 'Πίνακα 1946'", 1971

Ισχυρίζεστε ότι ο νεοφιλελευθερισμός «πριν να είναι μια ιδεολογία ή μια οικονομική πολιτική είναι κυρίως και θεμελιωδώς μια ορθολογικότητα». Τι αποκαλείτε «ορθολογικότητα»;

Πιερ Νταρντό: Ο Φουκώ ορίζει την ορθολογικότητα της διακυβέρνησης ως μια κανονιστική λογική η οποία πρυτανεύει στη δραστηριότητα του κυβερνάν, με την έννοια της άμεσης αλλά επίσης της έμμεσης κυβέρνησης των ανθρώπων: της καθοδήγησής τους ώστε να φέρονται με ένα συγκεκριμένο τρόπο. Η ορθολογικότητα δεν είναι η άσκηση ενός εξαναγκασμού, μιας καταπίεσης. Από αυτή την άποψη, ο νεοφιλελευθερισμός δεν θα έπρεπε να ανάγεται μόνο στον τομέα της οικονομικής πολιτικής (οι ιδιωτικοποιήσεις, η απορρύθμιση), ούτε σε ένα καθορισμένο δόγμα (Φρήντμαν, Χάγιεκ) ούτε βεβαίως στους ηγέτες οι οποίοι προσηλυτίστηκαν στο δόγμα προς τα τέλη της δεκαετίας του ’70 (Ρήγκαν, Θάτσερ). Η νεοφιλελεύθερη ορθολογικότητα την οποία μελετούμε έχει μια πολύ ευρύτερη εμβέλεια και μπόρεσε να τεθεί σε εφαρμογή από κυβερνήσεις που ισχυρίζονται ότι είναι αριστερές.

Τι καθορίζει τη «νεοφιλελεύθερη ορθολογικότητα»;

Κριστιάν Λαβάλ: Ο τρόπος της είναι να οδηγεί τα υποκείμενα να δρουν σύμφωνα με τον τρόπο του ανταγωνισμού. Για παράδειγμα, στο πεδίο της εκπαίδευσης: ο νεοφιλελευθερισμός επιχείρησε παρεμβάσεις ώστε τα άτομα να αναζητούν τη μεγιστοποίηση του ιδίου συμφέροντος εις βάρος κάθε ηθικής περίσκεψης. Η σημερινή αναδιοργάνωση του πανεπιστημίου εδράζεται, στο σύνολό της, σε μια κανονιστική λογική σύμφωνα με την οποία οι πρακτικές συμπεριφορές των ατόμων, των εργαστηρίων και των ιδρυμάτων οφείλουν να υπακούν αποκλειστικά στην αρχή του ανταγωνισμού. Ο Φουκώ έδειξε ότι οι πρώτοι φιλελεύθεροι στοχαστές, ιδίως ο Άνταμ Σμιθ και ο Άνταμ Φέργκιουσον, σκέφτονταν την αγορά σύμφωνα με μια λογική της ισοδυναμίας: ανταλλάσσουμε ένα αγαθό με ένα άλλο, και ο καθένας από εμάς επωφελείται. Ο νεοφιλελευθερισμός, από την πλευρά του, ξανασκέφτεται την αγορά σύμφωνα με τη λογική του ανταγωνισμού, επομένως της ανισότητας.

Από πότε μπορούμε να χρονολογήσουμε αυτή τη στροφή;

Π. Νταρντό: Ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα ο άγγλος φιλόσοφος Χέρμπερτ Σπένσερ προτείνει να επεκτείνουμε τον Δαρβίνο και την έννοια της φυσικής επιλογής σε άλλα πεδία, κυρίως στο κοινωνικό. Ο Σπένσερ επιχειρεί μια φυσικοποίηση του κοινωνικού. Για αυτόν, ο ίδιος βασικός εξελικτικός νόμος, αυτός ο οποίος δίνει πλεονεκτήματα στους πλέον ικανούς, εφαρμόζεται σε όλες τις ανθρώπινες κοινωνίες. Οι νεοφιλελεύθεροι δεν θέλουν καθόλου να τους αναφέρει κανείς τον Σπένσερ εξαιτίας του βιολογισμού του. Παρ’ όλα αυτά, σε εκείνον βρίσκουμε την ιδέα ότι η αγορά είναι ο ανταγωνισμός. Εκεί όμως που ο Σπένσερ διακρίνει έναν φυσικό μηχανισμό, οι νεοφιλελεύθεροι εκτιμούν ότι πρόκειται για ένα σύστημα που πρέπει να κατασκευάσουμε, απαιτούν δηλαδή μια ενεργό και συνεχή παρέμβαση του κράτους. Αυτή είναι ιδίως η οπτική των γερμανών εκφραστών του ordoliberalismus, των οπαδών ενός συντηρητικού φιλελευθερισμού με επίκεντρο τη θεσμική οχύρωση της δημοσιονομικής αυστηρότητας.

Emil Nolde

 

K. Λαβάλ: Όταν προς το τέλος του 19ου αιώνα ο φιλελευθερισμός γνωρίζει κρίση εμφανίζονται δύο ρεύματα: ένας φιλελευθερισμός που δικαιολογεί την παρέμβαση του κράτους σε μια οπτική σταθεροποιητική και αναδιανεμητική, ρεύμα του οποίου η πιο γνωστή φιγούρα είναι ο Τζων Μέυναρντ Κέυνς. Και από την άλλη εμφανίζεται ο «νεοφιλελευθερισμός», ο οποίος ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του ’30 θα προτείνει την μετατροπή της ανταγωνιστικής αγοράς σε έσχατο σημείο αναφοράς της οικονομικής και κοινωνικής ζωής. Μόνο που αυτό μπορεί να συμβεί μόνο με την ενεργό συμμετοχή του κράτους. Φυσικά ο κεϋνσιανισμός θα θριαμβεύσει μεταπολεμικά. Αλλά ο νεοφιλελευθερισμός δεν θα καταθέσει τα όπλα: οι γερμανοί θιασώτες του ordoliberalismus θα έχουν μια καθοριστική επίδραση στην ευρωπαϊκή οικοδόμηση, αρχίζοντας από την Συμφωνία της Ρώμης καθώς αυτή προβλέπει την αρχή του «ελεύθερου και ανόθευτου ανταγωνισμού». Ας πάψουμε να βλέπουμε τον νεοφιλελευθερισμό ως κύμα προερχόμενο από τις αγγλοσαξονικές χώρες. Πρέπει να φέρουμε στο φως την ευρωπαϊκή γενεαλογία του φαινομένου.

 

Συνέχεια ανάγνωσης

Η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Αριστερά

Standard

του Χρήστου Λάσκου

 

Πωλ Ντελβώ, "Γυμνές αγκαλιασμένες γυναίκες", 1935-1940

Σε μια συνέντευξή του στα «Ενθέματα», στις 7 Μαρτίου του 2010, ο Γεράσιμος Μοσχονάς υποστήριζε πως, σε ό,τι αφορά την τοποθέτηση της Αριστεράς έναντι της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπάρχουν δύο και μόνο συνεκτικές στάσεις. Σημείωνε συγκεκριμένα: «Προσωπικά, μου προκαλούν μεγάλο σεβασμό οι προσεγγίσεις που διακρίνονται από εσωτερική συνοχή. Η Ευρώπη είναι, το επαναλαμβάνω, ένα βαθύτατα συντηρητικό θεσμικό και οικονομικό σύστημα. Μου προκαλεί συνεπώς σεβασμό, έστω κι αν διαφωνώ, η θέση “έξω η Ελλάδα από την Ε.Ε.”. Τη θεωρώ πνευματικά και πολιτικά συνεκτική, θεωρώ δε ότι έχει ισχυρά επιχειρήματα υπέρ της. Μου προκαλεί επίσης σεβασμό η αντίθετη επιλογή, η στρατηγική για μια ομοσπονδιακή Ευρώπη και ο αριστερός ευρωπαϊσμός. Διαθέτει και αυτή το πλεονέκτημα της συνοχής, εκφράζει πολύ καλύτερα, κατά τη γνώμη μου, τα συμφέροντα της σημερινής Ελλάδας, έχει διαμορφωμένες εστίες και αιχμές κριτικής στο ευρωπαϊκό σύστημα, προσδιορίζει χωρίς διφορούμενα το πλαίσιο […]. Κατανοώ όμως λιγότερο τον ασπόνδυλο πολυσυλλεκτισμό –ο οποίος είναι ταυτόχρονα προϊόν και τακτικισμού και σύγχυσης– του κυρίαρχου λόγου του ΣΥΡΙΖΑ. Μου είναι λιγότερο κατανοητή η θέση “κριτική σε όλα και σε όλους, κριτική σε ο,τιδήποτε ευρωπαϊκό, αλλά παραμένουμε εντός Ε.Ε., είμαστε μια ευρωπαϊκή πολιτική δύναμη” […]. Αυτή η αμφισημία, που δεν αναγνωρίζεται ως τέτοια (αυτό είναι ο ορισμός του πολυσυλλεκτισμού), εμποδίζει την παραγωγή συγκροτημένης και καινοτόμου πολιτικής είτε στη μία κατεύθυνση, την ευρωπαϊκή, είτε στην άλλη, την εκτός Ευρώπης». Συνέχεια ανάγνωσης

Το τέλος της πολυπολιτισμικότητας;

Standard

Με αφετηρία τις  πρόσφατες δηλώσεις του βρετανού πρωθυπουργού

του Χρήστου Ηλιάδη

Ο πρωθυπουργός της Αγγλίας σε μια πρόσφατη τοποθέτησή του στο Φόρουμ Ασφαλείας του Μονάχου, μιλώντας για την τρομοκρατία, ανακοίνωσε την «αποτυχία του πολυπολιτισμικού μοντέλου» πάνω στο οποίο στηριζόταν η επίσημη πολιτική της Μ. Βρετανίας απέναντι στις διάφορες μεταναστευτικές κοινότητες από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η αποτυχία αυτή, διευκρίνισε, αφορά τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Πράγματι, στη Γερμανία η Α. Μέρκελ πρόσφατα δήλωσε ότι «η πολυπολιτισμική κοινωνία έχει αποτύχει», ενώ και στη Γαλλία ο Ν. Σαρκοζί ακολουθεί παρόμοια πολιτική στο θέμα της μαντίλας. Πολιτικές συντηρητικών κυβερνήσεων; Ίσως. Βέβαια, στη βιβλιογραφία, ήδη από το 2005 ο Κύμλικα παρατηρούσε ότι στα μεταναστευτικά ζητήματα υπάρχει «υποχώρηση της φιλελεύθερης πολυπολιτισμικότητας».[1]

Στην Ελλάδα η συζήτηση για το μεταναστευτικό εξαντλείται στα κριτήρια νομιμοποίησης των μεταναστών. Τι γίνεται όμως μετά; Με ποιους τρόπους θα πρέπει να ικανοποιηθούν τα αιτήματα των εκατοντάδων χιλιάδων μεταναστών για διατήρηση των θρησκευτικών και πολιτισμικών τους παραδόσεων; Θα μπορούν, π.χ., να διεκδικήσουν ίση αναγνώριση και ίσως κρατική βοήθεια για τη διατήρηση των πολιτισμικών και θρησκευτικών τους πρακτικών, χωρίς καμιά υποχρέωση να ενταχθούν στο κοινωνικό σύνολο, όπως π.χ. στην Αγγλία, ή θα πρέπει να διατηρήσουν τη διαφορετική τους πολιτισμική ταυτότητα στον ιδιωτικό τους χώρο, ενώ στον δημόσιο θα πρέπει να ακολουθούν τις αρχές και αξίες της πλειοψηφίας, όπως στη Γαλλία; Συνέχεια ανάγνωσης

Είναι «τρελή» αυτή η τέχνη;

Standard

ΚΟΜΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΛΑΝΗΤΕΣ ΑΣΤΕΡΕΣ

«Αιτία Θανάτου: Ευθανασία». Έργα από τη Συλλογή Prinzhorn στο Μουσείο Μπενάκη

της Πατρίτσιας Καλαφατά

Υπήρξαν όλοι τους ψυχικά ασθενείς. Όλοι τους, στη διάρκεια του εγκλεισμού τους σε ιδρύματα, βρήκαν δημιουργική διέξοδο στη ζωγραφική. Άλλο κοινό στοιχείο: εξοντώθηκαν από τους ναζί στο πλαίσιο του προγράμματος «ευθανασίας» την περίοδο 1939-1944· άλλοι σε θαλάμους αερίων και άλλοι από συστηματικό υποσιτισμό. Θα περίμενε κανείς η ζωγραφική αυτών των ψυχικά ρημαγμένων ανθρώπων να προδίδει κάτι για την ψυχοπαθολογία τους, για το διασαλευμένο τους μυαλό. Ή μήπως όχι; Πάντως τα 96 έργα των 18 καλλιτεχνών/ψυχικά ασθενών από την περίφημη Συλλογή Πρίντσχορν, τα οποία εκτίθενται στο Μουσείο Μπενάκη, συγκινούν όχι λόγω της έτσι κι αλλιώς τραγικής ιστορίας των δημιουργών τους αλλά λόγω της εκφραστικής τους δύναμης. Κάνουν όμως και κάτι άλλο: θυμίζουν ότι σε μια αρκετά κοντινή εποχή κυκλοφορούσαν ελεύθεροι άνθρωποι που οραματίστηκαν τον μαζικό αφανισμό όσων περίσσευαν στην προκρούστεια κλίνη.

Ένας καθηγητής σε απόγνωση

Το 1896 ο διακεκριμένος μεταλλουργός Φραντς Καρλ Μπίλερ απομακρύνεται από τη θέση του καθηγητή στη Σχολή Καλλιτεχνικής Χειροτεχνίας του Στρασβούργου. Η ψυχική του υγεία παρουσιάζει σημάδια σοβαρού κλονισμού. Ακούει φωνές, αναπτύσσει διωκτικό παραλήρημα και ύστερα από επανειλημμένες κρίσεις πανικού εισάγεται σε ίδρυμα. Κατά διαστήματα το άγχος του τον παραλύει εντελώς και περιέρχεται σε κατάσταση πλήρους αυτισμού. Ζητάει όμως επίμονα υλικά για να ζωγραφίσει. Σε πολλά έργα του διακρίνει κανείς αλληλοεπικαλυπτόμενες μορφές, σαν να θέλει να συσκοτίσει το περιεχόμενο, σαν να μη θέλει να γίνει άμεσα αντιληπτό από τρίτους. Υποσιτισμένος στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, φαντασιώνεται και ζωγραφίζει λουκάνικα κρύβοντάς τα κάτω από άλλα μοτίβα που φτιάχνει πάνω σε σελίδες εφημερίδας. Κορυφαία του καλλιτεχνική στιγμή, η αυτοπροσωπογραφία του: μια μορφή σε απόγνωση, αλλά τόσο στοχαστικά δοσμένη που φέρνει στον νου ύστερο Βαν Γκογκ, αλλά και την Κραυγή του Μουνκ.

Ο Μπίλερ, ύστερα από 42 χρόνια εγκλεισμού, εκτελείται το 1940 στον θάλαμο αερίων των εγκαταστάσεων Γκράφενεκ.

Κάπως έτσι καταλήγουν και οι 18 ιστορίες των καλλιτεχνών/τροφίμων ψυχιατρικών ιδρυμάτων έργα των οποίων ανήκουν στη Συλλογή Πρίντσχορν της Ψυχιατρικής Κλινικής της Χαϊδελβέργης και παρουσιάζονται για πρώτη φορά στη χώρα μας στο πλαίσιο της έκθεσης Αιτία Θανάτου: Ευθανασία.

Πρόκειται για χρόνια έγκλειστους ασθενείς που έχουν διαρρήξει με τρόπο αμετάκλητο την επικοινωνία τους με τον έλλογο κόσμο. Ενδεικτικά αυτής της ακυρωμένης συναλλαγής είναι τα όσα αναφέρονται στους φακέλους ασθενείας τους: «τα έχει χαμένα, είναι ευερέθιστος», «η συμπεριφορά της είναι παιδαριώδης και ανόητη, γελάει χωρίς λόγο και κάνει μορφασμούς», «αναπτύσσει παραληρηματικές ιδέες μεγαλείου, υπογράφει ως πρίγκιψ», «ζητάει λεφτά από τον αδερφό του για να φτιάξει παλτό από πούπουλα περιστεριού για τον διευθυντή του ασύλου».

Δίχως άλλο είναι άνθρωποι ανυπόφοροι, α-νόητοι, παράφρονες, η επικοινωνία μαζί τους αδύνατη. Όμως να που με τη ζωγραφική τους καταφέρνουν να βρουν μια γλώσσα για να εκφραστούν, ανοίγοντας συγχρόνως ένα κανάλι διαλόγου με την άλλη πλευρά, των λογικών. Τα έργα τους δεν είναι παράφορα, ακατανόητα και οργιώδη, όπως ίσως θα περίμενε κανείς, αλλά μπορούν να σταθούν ισότιμα απέναντι σε έργα ψυχικά υγιών καλλιτεχνών. Με άλλα λόγια μόνο μια εκ των υστέρων ερμηνεία τους θα μπορούσε να ανιχνεύσει στοιχεία δηλωτικά της υφέρπουσας ψύχωσης. Αν κάποιος εντόπιζε, ας πούμε, στοιχεία σαλεμένου νου στην Αυτοπροσωπογραφία του Μπίλερ, γιατί όχι και στην Κραυγή του Moυνκ; Συνέχεια ανάγνωσης