Είναι «τρελή» αυτή η τέχνη;

Standard

ΚΟΜΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΛΑΝΗΤΕΣ ΑΣΤΕΡΕΣ

«Αιτία Θανάτου: Ευθανασία». Έργα από τη Συλλογή Prinzhorn στο Μουσείο Μπενάκη

της Πατρίτσιας Καλαφατά

Υπήρξαν όλοι τους ψυχικά ασθενείς. Όλοι τους, στη διάρκεια του εγκλεισμού τους σε ιδρύματα, βρήκαν δημιουργική διέξοδο στη ζωγραφική. Άλλο κοινό στοιχείο: εξοντώθηκαν από τους ναζί στο πλαίσιο του προγράμματος «ευθανασίας» την περίοδο 1939-1944· άλλοι σε θαλάμους αερίων και άλλοι από συστηματικό υποσιτισμό. Θα περίμενε κανείς η ζωγραφική αυτών των ψυχικά ρημαγμένων ανθρώπων να προδίδει κάτι για την ψυχοπαθολογία τους, για το διασαλευμένο τους μυαλό. Ή μήπως όχι; Πάντως τα 96 έργα των 18 καλλιτεχνών/ψυχικά ασθενών από την περίφημη Συλλογή Πρίντσχορν, τα οποία εκτίθενται στο Μουσείο Μπενάκη, συγκινούν όχι λόγω της έτσι κι αλλιώς τραγικής ιστορίας των δημιουργών τους αλλά λόγω της εκφραστικής τους δύναμης. Κάνουν όμως και κάτι άλλο: θυμίζουν ότι σε μια αρκετά κοντινή εποχή κυκλοφορούσαν ελεύθεροι άνθρωποι που οραματίστηκαν τον μαζικό αφανισμό όσων περίσσευαν στην προκρούστεια κλίνη.

Ένας καθηγητής σε απόγνωση

Το 1896 ο διακεκριμένος μεταλλουργός Φραντς Καρλ Μπίλερ απομακρύνεται από τη θέση του καθηγητή στη Σχολή Καλλιτεχνικής Χειροτεχνίας του Στρασβούργου. Η ψυχική του υγεία παρουσιάζει σημάδια σοβαρού κλονισμού. Ακούει φωνές, αναπτύσσει διωκτικό παραλήρημα και ύστερα από επανειλημμένες κρίσεις πανικού εισάγεται σε ίδρυμα. Κατά διαστήματα το άγχος του τον παραλύει εντελώς και περιέρχεται σε κατάσταση πλήρους αυτισμού. Ζητάει όμως επίμονα υλικά για να ζωγραφίσει. Σε πολλά έργα του διακρίνει κανείς αλληλοεπικαλυπτόμενες μορφές, σαν να θέλει να συσκοτίσει το περιεχόμενο, σαν να μη θέλει να γίνει άμεσα αντιληπτό από τρίτους. Υποσιτισμένος στη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, φαντασιώνεται και ζωγραφίζει λουκάνικα κρύβοντάς τα κάτω από άλλα μοτίβα που φτιάχνει πάνω σε σελίδες εφημερίδας. Κορυφαία του καλλιτεχνική στιγμή, η αυτοπροσωπογραφία του: μια μορφή σε απόγνωση, αλλά τόσο στοχαστικά δοσμένη που φέρνει στον νου ύστερο Βαν Γκογκ, αλλά και την Κραυγή του Μουνκ.

Ο Μπίλερ, ύστερα από 42 χρόνια εγκλεισμού, εκτελείται το 1940 στον θάλαμο αερίων των εγκαταστάσεων Γκράφενεκ.

Κάπως έτσι καταλήγουν και οι 18 ιστορίες των καλλιτεχνών/τροφίμων ψυχιατρικών ιδρυμάτων έργα των οποίων ανήκουν στη Συλλογή Πρίντσχορν της Ψυχιατρικής Κλινικής της Χαϊδελβέργης και παρουσιάζονται για πρώτη φορά στη χώρα μας στο πλαίσιο της έκθεσης Αιτία Θανάτου: Ευθανασία.

Πρόκειται για χρόνια έγκλειστους ασθενείς που έχουν διαρρήξει με τρόπο αμετάκλητο την επικοινωνία τους με τον έλλογο κόσμο. Ενδεικτικά αυτής της ακυρωμένης συναλλαγής είναι τα όσα αναφέρονται στους φακέλους ασθενείας τους: «τα έχει χαμένα, είναι ευερέθιστος», «η συμπεριφορά της είναι παιδαριώδης και ανόητη, γελάει χωρίς λόγο και κάνει μορφασμούς», «αναπτύσσει παραληρηματικές ιδέες μεγαλείου, υπογράφει ως πρίγκιψ», «ζητάει λεφτά από τον αδερφό του για να φτιάξει παλτό από πούπουλα περιστεριού για τον διευθυντή του ασύλου».

Δίχως άλλο είναι άνθρωποι ανυπόφοροι, α-νόητοι, παράφρονες, η επικοινωνία μαζί τους αδύνατη. Όμως να που με τη ζωγραφική τους καταφέρνουν να βρουν μια γλώσσα για να εκφραστούν, ανοίγοντας συγχρόνως ένα κανάλι διαλόγου με την άλλη πλευρά, των λογικών. Τα έργα τους δεν είναι παράφορα, ακατανόητα και οργιώδη, όπως ίσως θα περίμενε κανείς, αλλά μπορούν να σταθούν ισότιμα απέναντι σε έργα ψυχικά υγιών καλλιτεχνών. Με άλλα λόγια μόνο μια εκ των υστέρων ερμηνεία τους θα μπορούσε να ανιχνεύσει στοιχεία δηλωτικά της υφέρπουσας ψύχωσης. Αν κάποιος εντόπιζε, ας πούμε, στοιχεία σαλεμένου νου στην Αυτοπροσωπογραφία του Μπίλερ, γιατί όχι και στην Κραυγή του Moυνκ;

Να λοιπόν εκεί που αποτυγχάνουν όλες οι άλλες γλώσσες η τέχνη καταφέρνει να καταστήσει εφικτή, έστω και δειλά, μια επικοινωνία. Την επικοινωνία ανάμεσα στις δύο διαφορετικές μορφές της ύπαρξης: της σκοτεινής και της φωτεινής, της παράλογης και της λογικής.

Η Συλλογή Πρίντσχορν

Στις αρχές του 20ού αιώνα η τέχνη ψάχνει τρόπους υπέρβασης της πραγματικότητας. Η ασίγαστη επιθυμία του εξπρεσιονισμού να εκφράσει μια εξωπραγματική και παραμορφωμένη πραγματικότητα, η λατρεία του παραλογισμού από τους ντανταϊστές, οι νέες φροϊδικές θεωρίες, η εμφάνιση των σουρεαλιστών που υμνούν την κατάργηση κάθε ελέγχου της λογικής, αποτελούν το υπόβαθρο το οποίο τροφοδοτεί το ενδιαφέρον για την «τρελή» τέχνη. Κι αυτό γιατί η τρέλα αντιμετωπίζεται ως όχημα για την κατάδυση στο σκοτεινό ασυνείδητο, ως το μέσο που παρέχει πρόσβαση στις εσώτερες αλήθειες, κάτι που αποτελεί ζητούμενο για την τέχνη της εποχής.

Έτσι, μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Χανς Πρίντσχορν (1886-1933), ιστορικός τέχνης και ψυχίατρος, ο οποίος εργάζεται από το 1919 στην Πανεπιστημιακή Ψυχιατρική Κλινική της Χαϊλδεβέργης, συγκροτεί εκεί μια μοναδική συλλογή με ζωγραφικά έργα ψυχικά ασθενών, προερχόμενα από διάφορα ιδρύματα και άσυλα. Ορόσημο για την ανάδειξη της «τρελής» τέχνης είναι το 1922, όταν ο Πρίντσχορν εκδίδει το βιβλίο Εικαστικά έργα ψυχικά ασθενών, στο οποίο όχι μόνο αποτυπώνει τα έργα της συλλογής αλλά αμφισβητεί σαφώς τη θέασή τους με όρους ψυχοπαθολογίας. Είναι η πρώτη φορά που έργα ψυχασθενών αντιμετωπίζονται με αισθητικά κριτήρια και όχι με όρους κλινικής σημειολογίας. Η έκδοση αυτή έχει τεράστια απήχηση στον καλλιτεχνικό κόσμο. Ο Μαξ Ερνστ την ανάγει σε Βίβλο του σουρεαλισμού∙ οι εξπρεσιονιστές υποκλίνονται μπροστά στην αυθεντικότητα της καλλιτεχνικής ενόρμησης.

Άχρηστα έργα, άχρηστες ζωές

Ωστόσο μετά το 1930 και την επικράτηση της ναζιστικής ιδεολογίας η συλλογή σταμάτησε να εμπλουτίζεται. Η εθνικοσοσιαλιστική προπαγάνδα ακούει φωνές που της υπαγορεύουν ότι πίσω από τη μοντέρνα τέχνη υπάρχει δάκτυλος του… διαβόλου ή των Εβραίων. Και χρησιμοποιεί όλα τα μέσα για τη δυσφήμησή της. Στη διαβόητη περιοδεύουσα έκθεση που οργάνωσε το ναζιστικό καθεστώς το 1937-1938 με τίτλο «Εκφυλισμένη Τέχνη», έργα ντανταϊστών, κονστρουκτιβιστών, εξπρεσιονιστών αντιπαρατίθενται με έργα των «παραφρόνων» της Συλλογής Πρίντσχορν. Σκοπός της αντιπαράθεσης να πειστεί το κοινό ότι, αφού οι μοντερνιστές ζωγράφοι ζωγραφίζουν όπως οι τρελοί στα άσυλα, δεν μπορεί παρά να είναι κι αυτοί σαλεμένοι και άχρηστοι.

Την ίδια εποχή εύρωστοι, ευειδείς νοσοκόμοι αντιπαρατίθενται σε φωτογραφίες με κακοφωτισμένους, σειληνόμορφους ψυχασθενείς σε ιδρύματα. Ο λόγος προφανής. H παράνοια της εθνικοσοσιαλιστικής ρητορικής περί κάθαρσης της άριας φυλής από άτομα υποδεέστερα βιολογικά παίρνει σάρκα και οστά με τη μαζική επιχείρηση θανάτωσης (ή πιο κομψά «ευθανασίας») ιδρυματοποιημένων ασθενών με ανίατα νοσήματα, ψυχικά ή μη. Οι εκτελέσεις σε θαλάμους αερίων άρχισαν με κάθε μυστικότητα το 1939 και σταμάτησαν λόγω αντιδράσεων της κοινής γνώμης το 1941. Ακολούθησε η περίοδος της «άγριας ευθανασίας» από συστηματική ασιτία μέχρι το 1944.

Πόσοι χιλιάδες ιδρυματοποιημένοι ψυχικά ασθενείς εξοντώθηκαν στο πλαίσιο αυτής της επιχείρησης με τον περίφημο κωδικό Τ4; Χιλιάδες. Έχουν σημασία οι αριθμοί; Ανάμεσά τους και οι 18 καλλιτέχνες της έκθεσης που παρουσιάζεται στο Μουσείο Μπενάκη. Τραγικές ιστορίες που κλείνουν τραγικά, με μοναδική φωτεινή εξαίρεση σ’ αυτή τη ζοφερή διαδρομή τα έργα τους, που έδωσαν προσωρινά διέξοδο στα αδιέξοδα του νου και της ψυχής.

Σημείο συνάντησης λοιπόν της ιστορίας, της τέχνης και της ψυχιατρικής, όπως αναφέρουν οι διοργανωτές της, η έκθεση «Αιτία Θανάτου: Ευθανασία. Έργα από τη Συλλογή Πρίντσχορν» δίνει μια ευκαιρία όχι μόνο για γνωριμία με την τέχνη των αποκλεισμένων αλλά και για έναν διάλογο με την ιστορία. Ποιος τελικά είναι ο παράφρονας εδώ; Μένει να το δούμε.

Και μια ιδιαίτερη αναφορά στα κείμενα που συνοδεύουν την έκθεση: Η αντιπαράθεση έργων – βιογραφιών των καλλιτεχνών, που έχει επιλεγεί για το στήσιμο της έκθεσης, συμβάλλει στην υποβλητικότητά της. Μέσα από τα βιογραφικά των ανθρώπων αυτών αναδύεται μια σχεδόν συγκινητική εικόνα τους, που μετριάζει τον φόβο για το αλλόκοτο και μαλακώνει την προκατάληψη των πιο δύσπιστων, διευκολύνοντας την επικοινωνία.

«Η καθιέρωση της τρέλας ως διανοητικής αρρώστιας στο τέλος του 18ου αιώνα φανερώνει περίτρανα τον κομμένο διάλογο μεταξύ τρέλας-λογικής, κάνει τον διαχωρισμό δεδομένο και βουλιάζει στη λησμονιά όλες εκείνες τις μισοπρόφερτες λέξεις, δίχως σύνταξη καθορισμένη, τα σχεδόν ψελλίσματα που άλλοτε υπηρετούσαν τη συναλλαγή ανάμεσά τους» λέει ο Μ. Φουκό στην Ιστορία της τρέλας. Τη χαμένη συναλλαγή επαναδιαπραγματεύεται αυτή η έκθεση. Το όφελος; Και για τις δύο πλευρές.

 

Σημείωση: Η έκθεση Αιτία Θανάτου: Ευθανασία. Έργα από τη Συλλογή Prinzhorn συνεχίζεται στο Μουσείο Μπενάκη (Κτίριο Οδού Πειραιώς) μέχρι τις  13 Μαρτίου 2011. Σχετικά με την έκθεση, βλ. και το κείμενο του Σπύρου Κακουριώτη «Η “τέχνη των παραφρόνων” και η ναζιστική “Επιχείρηση Τ4”», Η Αυγή, Κυριακή 30.1.2011.

 

Η Πατρίτσια Καλαφατά είναι φιλόλογος, επιμελήτρια κειμένων

 

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s