Ο νεοφιλελεύθερος «Λόγος του κόσμου»

Standard

του Νικόλα Σεβαστάκη

Στη συνηθισμένη και ενίοτε πονηρή απορία «μα πως είναι δυνατόν να μιλούμε για νεοφιλελευθερισμό» ακόμα και σε κοινωνίες με έντονα πελατειακά, προσοδοθηρικά και «κρατικιστικά» γνωρίσματα, η απάντηση δεν μπορεί να είναι παρά μια νέα προσέγγιση στη νεοφιλελεύθερη λογική· μια προσέγγιση απαλλαγμένη από τον αφελή οικονομισμό αλλά και από την τετριμμένη καθαρολογική πρόσληψη σύμφωνα με την οποία ο νεοφιλελευθερισμός συμπίπτει με μια φιλοσοφία του συρρικνωμένου δημόσιου τομέα και ενός σχεδόν «ηρωικού» –για τους οπαδούς ή τους νοσταλγούς του– ατομικού επιχειρηματικού ρίσκου. Μια πλούσια σε ιστορικές και θεωρητικές αποχρώσεις ερμηνεία καταθέτουν εδώ και λίγα χρόνια οι Γάλλοι μελετητές Pierre Dardot και Christian Laval. O Νταρντό είναι φιλόσοφος με έντονο ενδιαφέρον για τον Μαρξ και τον Χέγκελ. Ο Λαβάλ είναι κοινωνιολόγος και συγγραφέας του βιβλίου L’Homme econonomique. Essai sur les racines du oliberalisme [Ο οικονομικός άνθρωπος. Δοκίμιο για τις ρίζες του νεοφιλελευθερισμού], εκδ. Gallimard, 2007. Kαρπός της συνεργασίας τους είναι το σημαντικό βιβλίο La nouvelle Raison du monde. Essai sur la sociéoliberale [Ο νέος Λόγος του κόσμου. Δοκίμιο για τη νεοφιλελεύθερη κοινωνία], εκδ. La Découverte, 2010. Πριν από αυτό το βιβλίο είχαν συμπράξει με τον El Mouhoub Mouhoud σε ένα κείμενο με τον τίτλο Sauver Marx?, [ Να σώσουμε τον Μαρξ;].

 

Λάιονελ Φάινινγκερ, "Άνθρωποι σε λίμνη, σχεδίασμα Β΄", 1949

Κατά τους Νταρντό και Λαβάλ, ο νεοφιλελευθερισμός δεν πρέπει να συγχέεται με τη νατουραλιστική εκδοχή του laissez-faire, με την επιστροφή δηλαδή στο μοντέλο της φυσικής αυτορρύθμισης των αγορών και την αντίστοιχη ιδεολογική πίστη στην ελαχιστοποίηση της δημόσιας παρέμβασης. Η προσεκτική και σε βάθος χρόνου μελέτη των ποικίλων κρίκων στη σύνθετη μετάβαση από τον φιλελευθερισμό στον νεοφιλελευθερισμό επιτρέπει στους δυο κριτικούς διανοητές να προτείνουν μιαν άλλη υπόθεση εργασίας: ότι, σε αντίθεση για παράδειγμα με τον νεοσυντηρητισμό, ο νεοφιλελευθερισμός δεν είναι πρωτίστως μια ιδεολογία αλλά μια ορθολογικότητα, μια μορφή κυβέρνησης του σύγχρονου κόσμου στη βάση της νόρμας του ανταγωνισμού και της αποτελεσματικότητας. Δεν έχουμε έτσι να κάνουμε με μια εφήμερη μόδα η οποία υποτίθεται ότι ξεβάφει με την επάνοδο στην κρατική ρύθμιση, με τη δημιουργία θεσμών επιτήρησης του χρηματοπιστωτικού συστήματος ή με τη συντονισμένη επιχείρηση διάσωσης των προβληματικών οικονομιών από πλευράς των κυβερνήσεων. Με άλλα λόγια, ο νεοφιλελευθερισμός συγκροτείται μέσα από τη δημιουργία θεσμών, μέσα από το ίδιο το σύγχρονο κράτος που πρέπει να είναι τόσο ισχυρό όσο απαιτείται για την εγχάραξη στις κοινωνίες της κυρίαρχης ορθολογικότητας, ενός νέου Λόγου του κόσμου.

Όπως σημειώνουν στον πρόλογο του βιβλίου τους, «ο νεοφιλελευθερισμός μπορεί να οριστεί ως το σύνολο των λόγων, των πρακτικών, των μηχανισμών οι οποίοι καθορίζουν έναν νέο τρόπο διακυβέρνησης των ανθρώπων σύμφωνα με την οικουμενική αρχή του ανταγωνισμού».[1]

Στην κυοφορία αυτής της ορθολογικότητας έχει ίσως υπερεκτιμηθεί το αγγλοσαξονικό παράδειγμα και η αναφορά στις αυτορρυθμιζόμενες αγορές και σε έναν φιλελεύθερο αντικρατισμό. Οι Νταρντό και Λαβάλ δεν υποτιμούν την επίδραση αυτού του λόγου στις επιμέρους οικονομικές επιλογές εμβληματικών προσωπικοτήτων του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού, όπως ο πρώην πρόεδρος της Fed Άλαν Γκρήνσπαν. Διαχωρίζουν ωστόσο τη νεοφιλελεύθερη «κατασκευή» (τη συγκεκριμένη ορθολογικότητα και την κανονιστική της ύφανση) από τις περιπτώσεις κάποιων ηγετών –Ρήγκαν, Θάτσερ– και μιας ορισμένης χρονικής περιόδου για την οποία εξάλλου ειπώθηκε ότι έκλεισε δραματικά με την κρίση των τελευταίων τριών ετών. Επανεκτιμούν επίσης το σημαντικό ρόλο της γερμανικής οικονομικής φιλοσοφίας των μεταπολεμικών χρόνων, τον λεγόμενο ordoliberalismus σύμφωνα με τον οποίον ένα ισχυρό κράτος είναι απολύτως απαραίτητο για την κατασκευή μιας ανταγωνιστικής οικονομίας με αυστηρή δημοσιονομική σταθερότητα και την κατάλληλη πειθάρχηση των πολιτών ως προς την ενσωμάτωση των κανόνων του ανταγωνισμού και της αποτελεσματικότητας.

Αξιοποιώντας τις παραδόσεις του Mισέλ Φουκώ για τις πρακτικές του κυβερνάν και τη κυβερνητικότητα (gouvernementalité), οι συγγραφείς προσεγγίζουν εν τέλει τη νεοφιλελεύθερη ορθολογικότητα πέρα και έξω από τους σχηματικούς και παραπλανητικούς δυϊσμούς που αντιδιαστέλλουν τον κρατισμό και τις ελεύθερες αγορές, τη λογική της ρύθμισης από τον «άγριο καπιταλισμό» κλπ. Ο νέος Λόγος του κόσμου προϋποθέτει, όπως διατείνονται, τη διαρκή επέμβαση των δημόσιων εξουσιών για τη διακυβέρνηση της ύπαρξης, για την ρύθμιση των τρόπων διαγωγής και συμπεριφοράς των υποκειμένων ώστε να είναι συμβατοί με τους κανόνες και τις αξιολογήσεις της εταιρικής/ επιχειρηματικής διακυβέρνησης σε κάθε πεδίο. Ο νεοφιλελευθερισμός αφορά εντέλει τη «μορφή της ύπαρξής μας» ως συγχρόνων. Δεν πρόκειται για μια ακραία ή δογματική παρέκκλιση του καπιταλισμού αλλά για το ιστορικά κατασκευασμένο υπόδειγμα ορθολογικότητας του πλέον σύγχρονου καπιταλισμού.

Έχει ιδιαίτερη σημασία να δούμε πώς μια τέτοια ανάγνωση φωτίζει και την ιδιαίτερη συγκυρία την οποία αντιμετωπίζουμε: η ιδέα της οικονομικής διακυβέρνησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη βάση ενός νέου Συμφώνου Ανταγωνιστικότητας, η πρόταση δηλαδή για «συνταγματοποίηση» της νεοφιλελεύθερης νόρμας πρέπει να θεωρηθεί μια ποιοτική τομή με μείζονες συνέπειες για τις ευρωπαϊκές κοινωνίες και τη δημοκρατία. Η κρίση γίνεται πλέον ευκαιρία για την κατασκευή ενός «νεοφιλελεύθερου υποκειμένου», για τη βιοπολιτική εγχάραξη της νόρμας στη ζωή ατόμων και κοινωνικών θεσμών. Από αυτή την άποψη είναι ιδιαίτερα διαφωτιστική η συνέντευξη των συγγραφέων στον Eric Aeschimann που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Liberation, την οποία παρουσιάζουμε σήμερα στα «Ενθέματα». Αν και πρόκειται για μια παλιότερη παρέμβαση (19.2.2009) αφορά και τους όρους μέσα στους οποίους κινούμαστε σήμερα τόσο υπό τη σκέπη του Μνημονίου όσο και υπό την εκκρεμότητα μετατροπής του κώδικα του Μνημονίου σε γενικό ευρωπαϊκό κανόνα.

 


[1] P. Dardot, Ch. Laval, La nouvelle raison du monde, La Découverte, Παρίσι 2010, σ. 6.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s