ΣΚΑΪ 1821 και αριστερή κριτική

Standard

του Γιάννη Αλμπάνη

«Σε όλους τους τόνους θα καταγγείλουμε

την προδοτική στάση του τηλεοπτικού σταθμού ΣΚΑΪ»

Γιώργος Καρατζαφέρης

«Γαμώ την προπαγάνδα και όσα μάθαινα εξήντα χρόνια.

Περνάγαμε καλά ρε με τους Τούρκους!»

Γιώργος Τράγκας

 

Κλειώ Μακρή, «Τερακότα», 2007 (από την έκθεση-δημοπρασία «Συμβολή 39 καλλιτεχνών για τα ΑΣΚΙ»)

Σε προηγούμενα σημειώματα των «Ενθεμάτων», οι ιστορικοί Παναγιώτης Στάθης και Μαρίνος Σαρηγιάννης διατύπωσαν μια πολύ ενδιαφέρουσα κριτική στην τηλεοπτική σειρά του ΣΚΑΪ 1821. Συνοπτικά, η απ’ τα αριστερά προσέγγιση των δύο ιστορικών εστιάστηκε τόσο στη χρησιμοποίηση παρωχημένων ερμηνευτικών σχημάτων για την περίοδο της Τουρκοκρατίας όσο και σε μια ορισμένη «ιδεολογική χρήση» του 1821. Η εξιστόρηση της Ελληνικής Επανάστασης έμοιαζε με μια προσπάθεια ιδεολογικής θωράκισης του εκσυγχρονιστικού ευρωπαϊσμού, καθώς και τόνωσης της επιχειρηματολογίας για την ανάγκη ενός ισχυρού συγκεντρωτικού κράτους, αντίβαρου στην ενδημική νεοελληνική ανομία.

Σε ό,τι αφορά τις μεν αιτιάσεις επί των ιστορικών δεδομένων δεν μπορώ να εκφέρω άποψη λόγω πλέριας –που θα λέγανε παλιότερα– ασχετοσύνης. Σε ό,τι έχει να κάνει πάλι με την πολιτική κριτική, αναγνωρίζω και τις δικές μου αντιρρήσεις στο πνεύμα της σειράς. Θα μπορούσε μάλιστα να προστεθεί στα κακώς κείμενα και η συνεχής αποδοχή της «εθνικής ωφέλειας» ορισμένων ιστορικών μύθων όταν αυτοί διδάσκονται στα παιδιά (αλλά όχι στους ενηλίκους).  Ωστόσο, έχω την αίσθηση ότι ενώ η αριστερή κριτική του Π. Στάθη και του Μ. Σαρηγιάννη είναι καθ’ όλα ορθή (τουλάχιστον πολιτικά), εντούτοις φαίνεται ότι προσπερνάει το κύριο ζήτημα που ανέδειξε η σειρά του ΣΚΑΪ.

Το πραγματικό πολιτικό γεγονός δεν ήταν η σειρά καθεαυτή, αλλά οι πολεμικές που ενορχηστρώθηκαν εναντίον της. Για μια ακόμα φορά γίναμε μάρτυρες μιας εκστρατείας μίσους από τους γνωστούς εμπόρους του πατριωτισμού — τους οποίους θα ήταν λάθος να τους περιορίσουμε στο χώρο της τυπικής  Άκρας Δεξιάς.  Τον τόνο δεν τον έδωσε ο εφαρμοσμένος σουρεαλισμός του Σαράντου Καργάκου, ο οποίος κριτίκαρε επί είκοσι πέντε λεπτά στον Χατζηνικολάου μια εκπομπή που ευθύς εξαρχής είχε δηλώσει ότι δεν είχε δει ποτέ… Αντιθέτως, τις συντεταγμένες του ζητήματος διαμόρφωσαν οι απειλές κατά της ζωής του Τατσόπουλου, η κατασυκοφάντηση όλων των συντελεστών της σειράς ως εθνικών μειοδοτών και πρακτόρων ξένων δυνάμεων, η σαφώς υπονοούμενη επίκληση μιας εθνικά επωφελούς λογοκρισίας. Επρόκειτο για μια εκστρατεία ιδεολογικής τρομοκράτησης που είχε σαν στόχο από τη μια μεριά να κάνει τους συντελεστές της εκπομπής να υποχωρήσουν σε πιο «αποδεκτές εθνικά» θέσεις (πράγμα που έγινε, ως ένα βαθμό) και, από την άλλη, να δημιουργηθεί ένα σοβαρό προηγούμενο: να συνιστά δηλαδή στο εξής υψηλό επιστημονικό και πολιτικό ρίσκο η αμφισβήτηση των παραδοσιακών εθνικών μύθων, να το σκέφτεται και δεύτερη φορά όποιος θέλει να πει στο ευρύ κοινό (γιατί στον κλειστό χώρο του πανεπιστημίου δεν έχει τόση σημασία) ότι η Εκκλησία δεν βοήθησε τον Αγώνα ή ότι οι επαναστατημένοι Έλληνες έσφαζαν αμάχους. Η προσπάθεια των εμπόρων του πατριωτισμού δεν ήταν (και δεν είναι) να αντικρούσουν την άποψη του Τατσόπουλου — και του κάθε Τατσόπουλου. Είναι να τον κάνουν να σωπάσει.

Στην πραγματικότητα, η εκστρατεία κατά του ΣΚΑΪ 1821 αποτελεί τη δεύτερη μεγάλη απόπειρα, μετά την πετυχημένη πρώτη με το βιβλίο Ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού, να επιβληθεί η εθνικά επωφελής λογοκρισία. Υπενθυμίζω ότι τότε η σημαντική καθυστέρηση της άρθρωσης μιας αριστερής επιχειρηματολογίας έδωσε πολύτιμο πολιτικό χώρο στην εθνικιστική καμπάνια. Και τότε υπήρχαν ισχυροί λόγοι που τροφοδότησαν την επιφυλακτικότητα: το μεν βιβλίο, όπως επισήμαναν και πολλοί ιστορικοί, είχε σοβαρά προβλήματα, ενώ οι επιφυλάξεις σίγουρα ενισχύθηκαν από το γεγονός ότι η συγγραφέας είχε λάβει εχθρικές θέσεις προς το φοιτητικό κίνημα. Ωστόσο, και τότε, το θέμα δεν ήταν βέβαια το βιβλίο, αλλά η εις βάρος του πολεμική. Και τότε, και τώρα, και για πάντα, πιστεύω ότι η απολύτως δικαιολογημένη αριστερή κριτική στον εκσυγχρονισμό είχε, έχει και θα έχει σαν αναγκαία προϋπόθεση το ότι έχουμε βάλει πρώτα απ’ όλα φραγμό στους τραμπούκους που έχουν σαν ιδεολογία τη σιωπή του εθνικού νεκροταφείου.

Κλειώ Μακρή, «Τερακότα», 2007

6 σκέψεις σχετικά με το “ΣΚΑΪ 1821 και αριστερή κριτική

  1. Το ότι το ντοκυμαντέρ του ΣΚΑΙ για το 1821 δέχτηκε επίθεση από τις δυνάμεις του εθνικισμού δεν το καθιστά αυτόματα προοδευτικό. Η απόπειρα του ΣΚΑΙ να αποδώσει τηλεοπτικά το 1821 ήταν εξίσου αντιδραστική για πολύ διαφορετικούς όμως λόγους. Δεν μπορεί η επιλογή μας να είναι ή η εκδοχή της Εκκλησίας-Καρατζαφέρη ή του ΣΚΑΙ-Βερέμη (η οποία ήταν επίσης έντονα ιδεολογικο-πολιτικά διαποτισμένη, όσο και αν οι συντελεστές της επέμεναν σε μια επιστημονικότητα ή επιστημονικοφάνεια)…

    http://www.erodotos.wordpress.com

  2. Με πολλά από όσα γράφονται εδώ θα συμφωνούσα. Βλέπω όμως λίγο αντιφατικό να κρίνεται επώνυμα ο Καργάκος (αναφαίρετο το δικαίωμα) και σε ένα κείμενο τέτοιου μεγέθους, όταν στο ίδιο τσουβάλι επιχειρημάτων μπαίνει το αν «η Εκκλησία βοήθησε τον Αγώνα» (ιστορική ματιά, άρα υποκειμενισμός μιας «αντικειμενικότητας» – τα επιχειρήματα φτιάχνονται εύκολα ακόμα και αν δεν υπάρχει πρόθεση χάλκευσης) με το αν «οι Έλληνες έσφαζαν αμάχους» (συγκεκριμένο γεγονός, απόλυτα αντικειμενικό, ανεξάρτητα από τη διατύπωση και την εξήγηση που μπορεί να παραπέμπει σε ιστορική ματιά).

  3. Χρήσιμη υπενθύμιση και δεν θα φέρω αντίρρηση επί της ουσίας.
    Ωστόσο θάλεγα πως όταν γράφεις στην Αυγή π.χ. θεωρείς κάποια πράγματα δεδομένα όσον αφορά τους αναγνώστες σου, κάτι που δεν συμβαίνει όταν γυρίζεις μια πολυδιαφημισμένη τηλεοπτική σειρά. Στη δεύτερη περίπτωση, λοιπόν, επιλέγοντας να γυρίσεις απλώς την κυρίαρχη αφήγηση τα μέσα έξω σαν κάλτσα, αποτέλεσμα είναι να πείθεις τους ήδη πεπεισμένους και να δίνεις επιχειρήματα στους μη πεπεισμένους. Οπότε η μισή αλήθεια είναι χειρότερη, τελικά, γιατί μόνος κερδισμένος βγαίνει ο εθνικιστής, στην περίπτωσή μας.

  4. Λυπάμαι, αλλά πρέπει να παρατηρήσω ότι για άλλη μια φορά η αριστερή άποψη ψάχνει το άλλοθί της σε μια ‘ακραία δεξιά’ (μιλώ για το παραπάνω κείμενο και όχι γι αυτά στα οποία αναφέρεται). Αν το θέμα του 1821 (όχι του ΣΚΑΙ) είναι μικρής σημασίας, τότε ναι, αξίζει ν’ ασχοληθεί κάποιος με τον Καρατζαφέρη ή τον Τράγκα εν είδει κουτσομπολιού. Αν όμως υπάρχει ουσία, τότε ‘Καρατζαφέρης, Τράγκας, έμποροι πατριωτισμού, Καργάκος, ΣΚΑΙ, Τατσόπουλος, Βερέμης’… είναι ένα (ή μάλλον πολλά) άλλοθι. Άλλοθι τίνος; Μιας απουσίας καθαρής-πειστικής θέσης για την ίδρυση του κράτους για τη σχέση του με το έθνος, μιας αμφισβήτησης των ‘ακραίων’ μαρξιστικών θεωριών για την ιστορία και -τελικά- ενός αντανακλαστικού αντιδεξιού συνδρόμου που δείχνει να περιέχει και να περιέχεται στο πρόβλημα του 1821.

  5. Έλεγα λοιπόν ότι το σχόλιο για τον Καργάκο είναι μεν δικαίωμα του γράφοντος, όμως αντιφάσκει με το ότι μπαίνουν στο ίδιο τσουβάλι επιχειρημάτων ότι α) «η Εκκλησία δεν βοήθησε τον Αγώνα» (ιστορικός υποκειμενισμός των δυο αντιμαχόμενων τάσεων) και β) «οι επαναστατημένοι Έλληνες έσφαζαν αμάχους» (αν και διατυπώνεται γενικά, προφανώς υπονοεί συγκεκριμένα γεγονότα, απολύτως αντικειμενικά). Διαφαίνεται δηλαδή μια βιασύνη και μια προκατάληψη που εκφράζεται γενικόλογα, ενώ εξίσου σουρεάλ (δεν άκουσα τον Καργάκο) ακούγεται μια ιστορική άποψη που πρέπει να στηριχτεί από τον συντάκτη και που ουδόλως απέδειξε η θρυλική σειρά του σκαι. Δήλωσε μάλιστα ότι συνειδητά απέφυγε να μπει στα βαθιά νερά του αφορισμού, της πατρικής διδασκαλίας, του Βούλγαρη, του Γαζή, του Ιγνάτιου, του Οικονόμου.., ενώ ο ίδιος ο Παναγιωτόπουλος είπε ότι ψάχνει ακόμα τη σχέση της φιλικής εταιρίας και του Γρηγόριου του Ε΄, οπότε το ζήτημα της Λαύρας παραμένει άνευ αντικρύσματος για τον πρόσθετο λόγο ότι η Επανάσταση δεν σημαίνεται μόνον στην Πελοπόννησο.

    Συγχέεται εδώ το ζήτημα του θεσμού της «Εκκλησίας» με το πολιτισμικό ζήτημα της Ορθοδοξίας (μάλιστα παραλληλίζεται άστοχα κάποιες φορές η Ελλαδική Εκκλησία με το Ορθόδοξο Μιλέτ επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας του οποίου η ηγεσία έχει ρόλο πολιτικό και πνευματικό). Ενώ έχει γίνει προσπάθεια υπερτονισμού του ρόλου των ρασοφορεμένων στην Επανάσταση, δεν έχει γίνει σοβαρή προσπάθεια από καμιά πλευρά να φανεί ο ρόλος του διαφωτισμού ως κίνημα που διαπέρασε αρκετούς ταγούς του ορθόδοξου μιλέτ και άφησε ευδιάκριτα σημεία σύνδεσης αρχαίας φιλοσοφίας-ορθοδοξίας-δυτικής επιστημοσύνης. Συνεπώς το ζήτημα τι Επανάσταση είχαμε το 1821 παραμένει ανοιχτό, σε πείσμα κάποιων οπαδών της μαρξιστικής και της «ορθόδοξης» σχολής.

  6. 5.Έλεγα λοιπόν ότι το σχόλιο για τον Καργάκο είναι μεν δικαίωμα του γράφοντος, όμως αντιφάσκει με το ότι μπαίνουν στο ίδιο τσουβάλι επιχειρημάτων ότι α) “η Εκκλησία δεν βοήθησε τον Αγώνα” (ιστορικός υποκειμενισμός των δυο αντιμαχόμενων τάσεων) και β) “οι επαναστατημένοι Έλληνες έσφαζαν αμάχους” (αν και διατυπώνεται γενικά, προφανώς υπονοεί συγκεκριμένα γεγονότα, απολύτως αντικειμενικά). Διαφαίνεται δηλαδή μια βιασύνη και μια προκατάληψη που εκφράζεται γενικόλογα, ενώ εξίσου σουρεάλ (δεν άκουσα τον Καργάκο) ακούγεται μια ιστορική άποψη που πρέπει να στηριχτεί από τον συντάκτη και που ουδόλως απέδειξε η θρυλική σειρά του σκαι. Δήλωσε μάλιστα ότι συνειδητά απέφυγε να μπει στα βαθιά νερά του αφορισμού, της πατρικής διδασκαλίας, του Βούλγαρη, του Γαζή, του Ιγνάτιου, του Οικονόμου.., ενώ ο ίδιος ο Παναγιωτόπουλος είπε ότι ψάχνει ακόμα τη σχέση της φιλικής εταιρίας και του Γρηγόριου του Ε΄, οπότε το ζήτημα της Λαύρας παραμένει άνευ αντικρύσματος για τον πρόσθετο λόγο ότι η Επανάσταση δεν σημαίνεται μόνον στην Πελοπόννησο.

    Συγχέεται εδώ το ζήτημα του θεσμού της “Εκκλησίας” με το πολιτισμικό ζήτημα της Ορθοδοξίας (μάλιστα παραλληλίζεται άστοχα κάποιες φορές η Ελλαδική Εκκλησία με το Ορθόδοξο Μιλέτ επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας του οποίου η ηγεσία έχει ρόλο πολιτικό και πνευματικό). Ενώ έχει γίνει προσπάθεια υπερτονισμού του ρόλου των ρασοφορεμένων στην Επανάσταση, δεν έχει γίνει σοβαρή προσπάθεια από καμιά πλευρά να φανεί ο ρόλος του διαφωτισμού ως κίνημα που διαπέρασε αρκετούς ταγούς του ορθόδοξου μιλέτ και άφησε ευδιάκριτα σημεία σύνδεσης αρχαίας φιλοσοφίας-ορθοδοξίας-δυτικής επιστημοσύνης. Συνεπώς το ζήτημα τι Επανάσταση είχαμε το 1821 παραμένει ανοιχτό, σε πείσμα κάποιων οπαδών της μαρξιστικής και της “ορθόδοξης” σχολής.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s