Μνήμες και άνθρωποι μιας σπουδαίας εποχής: η μαρτυρία του Λ. Σάντα

Standard

του Στρατή Μπουρνάζου

H γυναίκα του Λάκη Σάντα, Κλεοπάτρα Μαυροπούλου, μαζί με τη φίλη της Φιφή Πρωτογερέλη

Διαβάζοντας τη μαρτυρία Μια νύχτα στην Ακρόπολη… Μνήμες από μια σπουδαία εποχή του Λάκη Σάντα (εκδ. Βιβλιόραμα, 2010), ο αναγνώστης θα βρει πλήθος πληροφοριών, για πολλά, μικρά και μεγάλα: την καθημερινότητα του αντιστασιακού αγώνα στην Αθήνα, σκηνές από τον αγώνα στο βουνό, την επίταξη ενός γερμανικού καϊκιού στο Γαλαξίδι (που στη συνέχεια έγινε το πρώτο καράβι του ΕΛΑΝ, με επικεφαλής τον καπετάν Ζαχαριά), ρεαλιστικές σκηνές των Δεκεμβριανών, τον Μακαμπή και άλλους Εβραίους συναγωνιστές στον ΕΛΑΣ, το διάστημα του «λυκόφωτος» της ημινομιμότητας-ημιπαρανομίας από τη Συμφωνία της Βάρκιζας μέχρι την έναρξη του Εμφυλίου, τη μορφωτική δουλειά, τις διαλέξεις, τα μαθήματα, στους κόλπους των πολιτικών εξορίστων στην Ικαρία, τη βαρβαρότητα της Μακρονήσου.

Η αξία της μαρτυρίας του Λάκη Σάντα δεν προκύπτει μόνο από τις αφηγηματικές αρετές του, από το γεγονός ότι μας διηγείται, απλά, τίμια και με χάρη, την προσωπική του ιστορία. Αλλά και από το ότι η ιστορία τούτη δεν είναι μόνο η δική του ιστορία· είναι και η ιστορία χιλιάδων ανθρώπων στα χρόνια της Κατοχής, της Αντίστασης, του Εμφυλίου και του μετεμφυλίου· και αυτό ακριβώς είναι που κάνει τη μαρτυρία του να ξεφεύγει από την περιοχή του βιώματος και της λογοτεχνίας και να εισέρχεται ορμητικά στην επικράτεια της Ιστορίας.

Πέρα όμως από πηγή πληροφοριών, στοιχείων και εικόνων, το βιβλίο του Λάκη Σάντα, όπως και όλη η ζωή του, είναι κάτι πολύ παραπάνω.

Γράφει ο Χρήστος Χατζηιωσήφ — και θα μπορούσε, πιστεύω, να το έχει γράψει για το βιβλίο του Σάντα: «Οι αποφάσεις των ανθρώπων, ιδιαίτερα εκείνη την εποχή της Κατοχής, όταν δεν υπήρχαν καταναγκαστικοί μηχανισμοί στρατολόγησης, ήταν προσωπικές επιλογές. Ανάμεσα στην οικονομική λειτουργία και την αντίσταση ή την προδοσία μεσολαβούσαν πάντα τα φίλτρα των εμπειριών της ζωής των υποκειμένων και της ιδεολογίας και καθιστούσαν την επιλογή τους, μια επιλογή ζωής ή θανάτου, ατομική ηθική επιλογή. Αυτήν την προσωπική, ηθική διάσταση των πράξεων των υποκειμένων είναι δύσκολο να συλλάβει η έρευνα του ιστορικού, και για αυτό το αποτέλεσμά της φαίνεται μηχανιστικό και άπνοο σε σύγκριση με τη δύναμη των αναμνήσεών τους» («Δεκέμβρης 1944, τέλος και αρχή», Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα, τόμ. Γ2, Βιβλιόραμα, Αθήνα 2007).

Ακριβώς το Μια νύχτα στην Ακρόπολη μας φωτίζει αυτή την προσωπική, ηθική διάσταση των πράξεων των υποκειμένων, τη στιγμή που θα πουν το «μεγάλο Ναι ή το μεγάλο Όχι». Και μόνο έτσι μπορούμε να συλλάβουμε το μεγαλειώδες, αυτό που σε άλλες περιπτώσεις θα φάνταζε απονενοημένο ή παρανοϊκό: πώς, ας πούμε, δύο νέοι, με τη φλόγα της αντίστασης να καίει μέσα τους, τα βάζουν, μικροί Δαβίδ αυτοί, μυρμηκολέοντες, με τον Γολιάθ του Γ΄ Ράιχ και καταφέρνουν να τον γελοιοποιήσουν (θυμίζω ότι η είδηση του κατεβάσματος της σημαίας έφτασε σε όλη την Ελλάδα και τα πέρατα της οικουμένης, έγινε σύμβολο αντίστασης, ότι οι Γερμανοί απέλυσαν όλους τους έλληνες διοικητές αστυνομικών τμημάτων σε απόσταση 5-7 χλμ., επέβαλαν απαγόρευση της κυκλοφορίας μετά τις 10 το βράδυ και εξήγγειλαν τη θανατική ποινή όχι μόνο για τους δράστες, αλλά και για όποιον γνώριζε κάτι και δεν το αποκάλυψε). Ή πώς η Παναγιώτα Σταθοπούλου, στο πανυπαλληλικό συλλαλητήριο του Ιουλίου του 1943, στέκεται μπροστά στο τανκς, για να το εμποδίσει να πατήσει έναν τραυματισμένο φοιτητή· ο πολυβολητής της ρίχνει, κι έπειτα το τανκς περνάει πάνω από τα σώματα των δύο νέων…

Μ’ αυτό τον τρόπο, το βιβλίο μετατρέπεται σε δοκίμιο ελευθερίας, μια άσκηση ελευθερίας· και έτσι, παρόλο που πατάει γερά στο χώμα της Ιστορίας, αποκτάει σημασία και διάσταση πολύ ευρύτερη, διάσταση πανανθρώπινη και αξιακή.

***

«Και έλαβον το βιβλαρίδιον εκ της χειρός του αγγέλου και κατέφαγον αυτό, και ην εν τω στόματί μου ως μέλι γλυκύ· και ότε έφαγον αυτό, επικράνθη η κοιλία μου» (Αποκάλυψις Ιωάννου, 10, 8). Το Μια νύχτα στην Ακρόπολη, παρόλο που δεν έχει βέβαια καμιά σχέση με βιβλικά και αποκαλυπτικά κείμενα, αφήνει στον αναγνώστη μια παρόμοια γεύση. Ο τόμος είναι επιμελημένος στη μορφή, με καλαίσθητο στήσιμο και τις κατάλληλες φωτογραφίες: τη γλύκα του τη νιώθεις μόλις τον πάρεις στα χέρια. Και, καθώς αρχίζεις να διαβάζεις, η αφήγηση σε παρασύρει, η γλώσσα είναι απλή και σαφής, η γραφή αβίαστη. Όσο όμως προχωράς, αποκτάς μια ανάμικτη αίσθηση γλυκόπικρου, καθώς ο συγγραφέας καταπιάνεται με πράγματα δύσκολα και βασανιστικά, αποτυπώνει στον λόγο του στιγμές της τραγωδίας της μεταπολεμικής Ελλάδας. Και αυτή τη γεύση του πικρού τη νιώθεις πολλές φορές: όταν σκεφτείς ότι μετά την ανάταση της Αντίστασης ακολούθησε το δράμα του Εμφυλίου και ο ζόφος του κράτους των «εθνικοφρόνων»· όταν σκεφτείς την τύχη χιλιάδων αγωνιστών σε φυλακές και εξορίες­· όταν σκεφτείς πόσες θυσίες πήγαν χαμένες.

Ο συγγραφέας μιλάει για τις μεγάλες στιγμές που συγκλόνισαν την Ελλάδα, και όμως το κάνει χωρίς μεγαλοστομίες: όταν αυτά που έχεις ζήσει είναι τόσο ξεχωριστά, μεγάλα και συγκλονιστικά, δεν χρειάζονται βερμπαλισμοί, περιπλοκές και στολίδια: η φόρμα που ταιριάζει είναι η απέριττη και λιτή περιγραφή.

***

«Για τους μεγάλους, για τους ελεύθερους, για τους γενναίους, τους δυνατούς,

Αρμόζουν τα λόγια τα μεγάλα, τα ελεύθερα, τα γενναία, τα δυνατά»

γράφει ο Νίκος Εγγονόπουλος, στο ποίημα «Μπολιβάρ», ένα φως ελευθερίας, που γράφτηκε όταν η σκλαβιά κι η φοβέρα της Κατοχής έσκιαζε τον τόπο, το 1943. Αυτά ακριβώς τα λόγια, «τα μεγάλα, τα ελεύθερα, τα γενναία, τα δυνατά», αξίζουν στον Λάκη Σάντα. Για όλο το ενάρετο παράδειγμα της ζωής του, για τον τρόπο που έζησε, για τη σεμνότητα, την ουσιαστικότητα, το ήθος και τη σοβαρότητα. Ακριβώς επειδή δεν αρκέστηκε στα λόγια, αλλά τα έκανε πράξη και τρόπο ζωής.

Το κείμενο είναι περιληπτική μορφή ομιλίας στην τιμητική εκδήλωση για τον Λάκη Σάντα, που οργάνωσαν η Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Βοιωτίας και ο Σύλλογος Πολιτιστικής Ανάπτυξης Θήβας «Λάιος», Θήβα, 28.11.2010.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s