Άντον Πάννεκουκ* (1873-1960)

Standard

του Γιώργου Παπαπαναγιώτου

Γεννήθηκε στις 2 Ιανουαρίου του 1873, στο Βάσσεν, ένα μικρό χωριό της αγροτικής επαρχίας Γκέλντρε της Ολλανδίας.[1] Από τα χρόνια που πέρασε εκεί, διατήρησε τη συνήθεια να εκφράζεται με απλότητα και αμεσότητα. Σπούδασε μαθηματικά, φυσική και αστρονομία στο πανεπιστήμιο του Λέιντεν.[2] Πέθανε, σε ηλικία ογδόντα επτά ετών, το 1960.

Πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν ήδη ευρύτατα γνωστός στην Ευρώπη και τη Β. Αμερική ως θεωρητικός του μαρξισμού –με τ’ όνομά του και με το ψευδώνυμο Καρλ Χόρνερ –, όχι μόνον για τη βαθιά γνώση του, αλλά και για τη σχολαστική ακρίβεια, την απλότητα, τη σαφήνεια, τη ζωντάνια και την αμεσότητα που τον χαρακτηρίζουν.

Έζησε με την οικογένειά του πολλά χρόνια στη Γερμανία, δίνοντας διαλέξεις για τον μαρξισμό στις κομματικές σχολές του σοσιαλδημοκρατικού κόμματος σε διάφορες πόλεις, και ιδιαίτερα στο Βερολίνο και τη Βρέμη. Εναντιώθηκε στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την ανάμειξη του γερμανικού σοσιαλδημοκρατικού κόμματος· συμμετείχε στη γερμανική εργατική επανάσταση του 1918.

Ανήκε στην τάση των δυτικοευρωπαίων κομμουνιστών, που, από το 1920 ήδη, διαχώρισαν τη θέση τους από την Τρίτη Διεθνή, εκφράζοντας τους έντονους ενδοιασμούς τους για τον τρόπο που οικοδομούνταν ο σοσιαλισμός στη Ρωσία. Εξαιτίας αυτών των ενδοιασμών, το ψευδώνυμό του, Καρλ Χόρνερ (Karl Horner), αναφέρεται συχνά στο Αριστερισμός, Παιδική ασθένεια του κομμουνισμού (1920), στο οποίο ο Λένιν τον στηλιτεύει ως αριστεριστή.[3]

Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, λόγω αυτής της ανυποχώρητης στάσης του, οδηγήθηκε στην αφάνεια και στη συνέχεια, σιγά σιγά, στη λήθη.

Το σημαντικότερο από τα έργα του, Τα εργατικά συμβούλια, γράφηκε στη διάρκεια του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου και εκδόθηκε το 1946 στην Ολλανδία, με τίτλο De arbeidersraaden από την Κομμουνιστική Ένωση Σπάρτακος, με το ψευδώνυμο P. Aartsz, και, στα αγγλικά, το 1948, στην Αυστραλία.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Πάννεκουκ δεν ασχολείται με την πολιτική και τη φιλοσοφία γενικά αλλά πολύ συγκεκριμένα, από τη μια για να πάρει θέση σε θεωρητικά και πρακτικά ζητήματα που τίθενται στον αγώνα της εργατικής τάξης, και, από την άλλη πλευρά, για να μεταδώσει τις γνώσεις του στους αγωνιζόμενους εργαζόμενους, για να τους εξοπλίσει με τα απαραίτητα πνευματικά εφόδια για την κατάκτηση της εξουσίας.

Το έργο του κινείται γύρω από δύο κύριους άξονες: α) τα εργατικά συμβούλια, ως μέσο κατάκτησης της εξουσίας και ως τρόπος διακυβέρνησης και σχεδιασμού της παραγωγής, μετά την κατάκτηση της εξουσίας, και β) τον ιστορικό υλισμό και, ειδικότερα, την αλληλεπίδραση μεταξύ της κοινωνίας και των συνειδητών και ασυνείδητων νοητικών διεργασιών. Ένας άλλος τομέας με τον οποίο ασχολήθηκε επισταμένως ήταν η σχέση του μαρξισμού με τον δαρβινισμό και, γενικότερα, η προέλευση και η εξέλιξη του ανθρώπου.

Το αμερικανικό φοιτητικό κίνημα της δεκαετίας του 1960 και ο Μάης του 1968 στην Ευρώπη ξαναέφεραν το έργο του στην επικαιρότητα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον γι’ αυτόν έδειξαν η ομάδα Socialisme ou Barbarie, η Καταστασιακή Διεθνής, η Αυτονομία στην Ιταλία, αλλά και πολλοί σύγχρονοι θεωρητικοί, όπως ο Τόνι Νέγκρι και ο Νόαμ Τσόμσκι (βλ. συνέντευξη του Ν. Τσόμσκι στο εισαγωγικό μέρος της αμερικάνικης έκδοσης του Workers Councils, στις εκδόσεις AK Press). Από το πλήθος των άρθρων και των βιβλίων που έγραψε, στα ελληνικά έχουν εκδοθεί Τα εργατικά συμβούλια, εκδ. Ελεύθερος Τύπος (μετ. Θ. Μιχαήλ), και Ο Λένιν σαν φιλόσοφος, εκδ. ύψιλον/βιβλία (μετ. Ζ. Δεμαθάς και Γ. Σιούνας)

 * γνωστός και με τα ψευδώνυμα Καρλ Χόρνερ (Karl Horner), Π. Άαρτζ (P. Aartz) και Τζον Χάρπερ (John Harper)


[1] Η Ολλανδία θεωρείται ότι είναι ιστορικά η πρώτη πλήρως καπιταλιστική χώρα του κόσμου. Μερικοί από τους πιο λαμπρούς εκπροσώπους της Αναγέννησης και του Διαφωτισμού ήταν Ολλανδοί, όπως οι ζωγράφοι Ρέμπραντ και Βέρμεερ και οι φιλόσοφοι Έρασμος και Σπινόζα.
[2] Ο Πάννεκουκ αναγνωρίζεται ως ο ιδρυτής της αστροφυσικής, ως διακριτού επιστημονικού τομέα, στην Ολλανδία. Το πλούσιο επιστημονικό του έργο έχει αναγνωριστεί διεθνώς· ακόμη και σήμερα, το βιβλίο του A History of Astronomy θεωρείται κλασικό έργο αναφοράς. Το όνομά του έχει δοθεί, τιμής ένεκεν, σ’ έναν από τους κρατήρες της Σελήνης καθώς και σ’ έναν αστεροειδή, τον 2378 Pannekoek. Τέλος, το Αστρονομικό Ινστιτούτο του Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ, όπου δίδασκε ως καθηγητής από το 1925 έως το 1940, φέρει το όνομά του.
[3] Ενώ στο Κράτος και Επανάσταση (1917), στο τελευταίο κεφάλαιο, όπου παρουσιάζεται η διένεξη μεταξύ Κάουτσκυ και Πάννεκουκ, ο Λένιν αναφέρεται στον Πάννεκουκ με σεβασμό και παίρνει το μέρος του, με κάποιες επιφυλάξεις.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s