Εξηγώντας τη φύση στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία

Standard

ΔΙΕΘΝΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ
συνέντευξη του Στασινού Σταυριανέα

Το Τμήμα Φιλοσοφίας της Σχολής Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Πατρών οργανώνει διεθνές συνέδριο, το Σάββατο 18 και την Κυριακή 19 Ιουνίου, με τίτλο «Εξηγώντας τη φύση: τελεολογικές και μηχανιστικές εξηγήσεις της φύσης και των εμβίων όντων στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία και επιστήμη». Το συνέδριο πραγματοποιείται στο Συνεδριακό και Πολιτιστικό Κέντρο Πανεπιστημίου Πατρών. Η εναρκτήρια ομιλία θα γίνει από τον Καθηγητή του Πανεπιστημίου του Πίτσμπουργκ James G. Lennox, έναν από τους κορυφαίους σύγχρονους ερευνητές της αριστοτελικής βιολογίας. Τα «Ενθέματα», σε επόμενο φύλλο τους, θα φιλοξενήσουν αποκλειστική συνέντευξή του. Επίσης, ομιλητές είναι επίσης οι James V. Allen (Pittsburgh University), Panos Dimas (University of Oslo), Devin Henry (University of Western Ontario), Τhomas Johansen (University of Oxford), Richard McKirahan (Pomona College), Mariska Leunissen (Chapel Hill), Σπύρος Ράγκος (Πανεπιστήμιο Πατρών), Στασινός Σταυριανέας (Πανεπιστήμιο Πατρών). Οι εισηγήσεις θα γίνουν στην αγγλική γλώσσα.

Με την ευκαιρία του συνεδρίου, που αποτελεί σημαντικό επιστημονικό γεγονός για το χώρο των μελετητών της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας σε διεθνές επίπεδο, μιλήσαμε με τον Στασινό Σταυριανέα, λέκτορα στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών και υπεύθυνο για την οργάνωση του συνεδρίου.

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

Ραφαήλ, «Η Σχολή των Αθηνών», 1511 (λεπτομέρεια)

Ξεκινώντας, θα ήθελα να μας μιλήσετε για τη θεματολογία του συνεδρίου.

 Οι εισηγήσεις αφορούν την αρχαία ελληνική φιλοσοφία ή επιστήμη της φύσης, και το ευρύ φάσμα φαινομένων που αυτή εξετάζει, φαινομένων που σήμερα εμπίπτουν στις επιστήμες της βιολογίας, της χημείας ή της ψυχολογίας. Το ειδικό μας ενδιαφέρον για τις θεωρίες που διατυπώνουν οι αρχαίοι φιλόσοφοι για να κατανοήσουν τη φύση εστιάζεται στην ανάπτυξη τελεολογικών εξηγήσεων για τη δομή και λειτουργία των φυσικών όντων, και κυρίως βέβαια των εμβίων. Κομβική σημασία έχουν εδώ τα αριστοτελικά έργα. Διότι ο Αριστοτέλης αντιπαρατίθεται λεπτομερώς, τόσο στα θεωρητικά όσο και στα βιολογικά έργα του, στις φυσικές εξηγήσεις των προγενεστέρων, υποστηρίζοντας ότι η προσπάθειά τους να εξηγήσουν φυσικές διαδικασίες, όπως η γέννηση των εμβίων όντων, με βάση τις μηχανικές κινήσεις της ύλης, δεν επαρκούν για να εξηγήσουν το γεγονός ότι το αποτέλεσμα των γεννήσεων αυτών είναι όντα οργανωμένα και δομημένα με έναν επωφελή για την επιβίωσή τους τρόπο. Η λειτουργικότητα των οργάνων των εμβίων θα προέκυπτε τότε ως ένα δευτερεύον αποτέλεσμα των μηχανικών κινήσεων της ύλης, και συνεπώς θα έπρεπε να συμβαίνει τυχαία και σπάνια. Αντίθετα, η άποψή του είναι ότι πρέπει να εξετάσουμε τα αποτελέσματα ως τελικά αίτια, ως σκοπούς, των διαδικασιών που τα παράγουν, και άρα να κατανοήσουμε τις κινήσεις της ύλης ως ελεγχόμενες, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, από αίτια τελικά. Το ενδιαφέρον είναι ότι οι τελεολογικές αυτές εξηγήσεις δεν εξαρτώνται από τον ευφυή σχεδιασμό ενός δημιουργού, αλλά θεμελιώνονται μέσα στην ίδια τη φύση, πράγμα που πιθανότατα ισχύει και για την πλατωνική τελεολογία. Αλλά επίσης ενδιαφέρον είναι ότι, παρότι η αριστοτελική φυσική τελεολογία φαίνεται να ανήκει στην ιστορία της επιστήμης, η επιβίωση της τελεολογικής ορολογίας στη βιολογία σήμερα δείχνει ότι οι ιδέες του δεν έχουν απολέσει τουλάχιστον την ευρετική αξία ή εξηγητική τους δύναμη. Στο συνέδριο αυτό μας ενδιαφέρει να δούμε πώς διαπλάθεται η αντιπαράθεση αλλά και η σύνθεση ανάμεσα σε τελεολογικές εξηγήσεις και μηχανιστικές ή υλιστικές εξηγήσεις. Πρόκειται για μια μεθοδολογική αντιπαράθεση αλλά και μία ένταση που συναντάμε και στο ίδιο το έργο του Αριστοτέλη εφόσον πρέπει να συνδέσει αυτούς τους δύο τύπους εξηγήσεων.

 Και ο σκοπός, αν μπορούμε να τον πούμε έτσι, του συνεδρίου;

Σκοπός του συνεδρίου είναι να συγκεντρώσει ερευνητές από την Ελλάδα, την Ευρώπη και την Αμερική, οι οποίοι θα παρουσιάσουν πρωτότυπη ερευνητική δουλειά όχι μόνο στον Αριστοτέλη αλλά και στον Πλάτωνα και σε προγενέστερους φιλοσόφους, όπως ο Εμπεδοκλής ή ο Αναξαγόρας. Θα είναι μια ευκαιρία διαλόγου απαραίτητου για την πρόοδο της δουλειάς μας. Από την άλλη είναι μια ευκαιρία διεθνούς προβολής της δραστηριότητας που υπάρχει στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Πατρών (στο οποίο να σημειώσω ακολουθεί την επόμενη εβδομάδα, στις 24 και 25 Ιουνίου, ένα επίσης σημαντικό διεθνές συνέδριο με προσκεκλημένο ομιλητή τον Αμερικανό φιλόσοφο John McDowell και τίτλο Αντίληψη και Πράξη), αλλά και στο Τμήμα Φιλολογίας του ίδιου Πανεπιστημίου, με το οποίο συνεργαζόμαστε είτε σε διαρκή σεμινάρια και ομάδες ανάγνωσης, είτε σε επιστημονικά συνέδρια.

Κατά πόσον η θεματολογία του συνεδρίου, που μας περιγράψατε παραπάνω, συνδέεται με την ερευνητική παραγωγή για την αρχαία φιλοσοφία;

Πιστεύω ότι η αρχαία ελληνική επιστήμη αποτελούσε, κατά κανόνα, ένα σταθερό πεδίο ενδιαφέροντος αλλά και έμπνευσης, όχι μόνο για τους ιστορικούς της αρχαίας φιλοσοφίας, ή τους φιλοσόφους αποκλειστικά, αλλά και για τους ερευνητές της σύγχρονης επιστήμης. Ωστόσο, στο πεδίο της αρχαίας βιολογίας όπως και στο θέμα της διαμάχης γύρω από την τελεολογία και τον μηχανισμό, σπουδαία ερευνητική δουλειά έχει δημοσιευθεί τα τελευταία τριάντα χρόνια, διευρύνοντας τη γνώση μας τόσο για τις μεθοδολογικές συζητήσεις όσο και για την ανάπτυξη των ίδιων των επιστημών στον αρχαίο κόσμο. Ιδιαίτερα η δουλειά που έχει γίνει στην αριστοτελική βιολογία έστρεψε το ενδιαφέρον των ερευνητών σε έργα του Αριστοτέλη που είχαν μελετηθεί λιγότερο και προέτρεψε νέους ερευνητές –κάποιοι από αυτούς θα μετάσχουν στο συνέδριο– στη μελέτη και δημοσίευση έργων στο πεδίο αυτό. Αλλά και στην ελληνική βιβλιογραφία έχουμε την τύχη να διαθέτουμε πλέον μεταφρασμένα και σχολιασμένα δύο από τα σπουδαιότερα κείμενα για την τελεολογία, τον Τίμαιο του Πλάτωνα και το Β βιβλίο των Φυσικών του Αριστοτέλη από τον Βασίλη Κάλφα.

Τέλος, θα ήθελα να μας μιλήσετε, ειδικότερα, για τη συμβολή του Λέννοξ ο οποίος θα μιλήσει στο συνέδριο και θα δώσει ειδική διάλεξη στις 17 Ιουνίου.

O Τζιμ Λέννοξ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Πίτσμπουργκ, υπήρξε από τους πρωτεργάτες αυτής της στροφής που περιέγραψα προς τα αριστοτελικά ζωολογικά κείμενα: τα άρθρα του όπως και η σχολιασμένη μετάφραση του στο έργο Περί Ζώων Μορίων του Αριστοτέλη, επηρέασαν σημαντικά την έρευνα για την επιστημονική μέθοδο και την επιστημονική πρακτική του Αριστοτέλη. Ταυτόχρονα όμως επηρέασε δημοσιεύοντας σημαντικά άρθρα στο πεδίο της ιστορίας της επιστήμης αλλά και της φιλοσοφίας της βιολογίας. Με αυτή την τελευταία ιδιότητά του θα δώσει δημόσια διάλεξη στο Πανεπιστήμιό μας την Παρασκευή 17 Ιουνίου, με θέμα την αλληλογραφία του Κάρολου Δαρβίνου με τον βοτανικό Asa Gray γύρω από το ζήτημα εάν η εξέλιξη της ζωής είναι προϊόν τυχαιότητας ή ευφυούς σχεδιασμού. Το ενδιαφέρον είναι ότι ο Λέννοξ δείχνει πως ο Δαρβίνος είναι ταυτόχρονα κριτικός απέναντι στη θεωρία του σχεδιασμού και άρα αποδέχεται ότι η ζωή εξελίσσεται με τυχαιότητα, χωρίς σχέδιο, ενώ παράλληλα πιστεύει ότι ωφέλιμα χαρακτηριστικά αυξάνουν την πιθανότητα των οργανισμών να πολλαπλασιαστούν και ότι συνεπώς, με έναν τρόπο, υπάρχει χώρος για τελεολογικές εξηγήσεις στη βιολογία. Διαπίστωση που μας επιστρέφει στη συζήτηση περί φυσικής τελεολογίας που είχαμε νωρίτερα.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s