Κινηματογράφος και Ιστορία: ένα αφιέρωμα του «Αρχειοταξίου»

Standard

Αναμνήσεις μιας διαδρομής

Συνέντευξη του Μάνου Ζαχαρία στο «Αρχειοτάξιο»

Κυκλοφορεί αυτές τις μέρες το δέκατο τρίτο τεύχος του Αρχειοταξίου, του γνωστού μας και καλού περιοδικού των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορία, αφιερωμένο στο θέμα «Κινηματογράφος και Ιστορία». Το τεύχος περιέχει μαρτυρίες κινηματογραφιστών (Η. Γιαννακάκης, Μ. Ζαχαρίας, Δ. Θέος, Ρ. Μανθούλης, Ε. Χρονοπούλου, Θ. Βαλτινός), και άρθρα που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα, από το θέμα της ληστείας στον κινηματογράφο μέχρι τα Επίκαιρα των δεκαετιών του 1960 και 1970, τον Στ. Τορνέ, τον Θανάση Βέγγο και τον Μάη του 1968 (Δ. Αρβανιτάκης, Σπ. Ι. Ασδραχάς, Θ. Γάλλος, Ε. Γεωργουδάκης, Ν. Δομνάκη, Ε.-Α. Δελβερούδη, Στ. Καπλανίδης, Μ. Κομνηνού, Κ. Κορνέτης, Σ. Κυμιωνής, Φ. Λαμπρινός, Π. Μουρατίδης, Α. Πούπου, Τ. Σακελλαρόπουλος, Π. Στάθης). Την ύλη συμπληρώνουν οι μελέτες της Ε. Κούκη για τον Άγνωστο Στρατιώτη, της Β. Λάζου για τα έκτακτα στρατοδικεία του Εμφυλίου, οι βιβλιοκρισίες (Α. Ψαρρά για τη μαρτυρία της Έλλης Παπά, Α. Χρυσοστομίδης για το απομνημόνευμα της Μ. Μπέικου, Ε. Αβδελά για την ελληνική νεολαία και Ε. Δρούλια για την αρχειακή ορολογία), τα κείμενα για τον Στ. Σαράφη (Δ. Λουκόπουλος, Λ. Σαράφη) και οι σελίδες στη μνήμη της αξέχαστης φίλης και μέλους των ΑΣΚΙ, Εύης Ολυμπίτου.

Προδημοσιεύουμε ως πρώτη γεύση, μικρά αποσπάσματα από τρία κείμενα. Το τεύχος θα παρουσιαστεί αύριο Δευτέρα 20 Ιουνίου, στις 8.30, στο αναγνωστήριο των ΑΣΚΙ (Πλατεία Ελευθερίας 1, 4ος όροφος, τηλ. 210-3223062).

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

Σοβιετική Ένωση: Ο Μ. Ζαχαρίας σε εξωτερικά γυρίσματα (Μάνος Ζαχαρίας, «Ο ταξιδιώτης της μνήμης», επιμ. Γιώργος Μπράμος, Αθήνα 2008)

ΜΑΝΟΣ ΖΑΧΑΡΙΑΣ: Προς το τέλος της Κατοχής ήμουν τρίτος γραμματέας της ΕΠΟΝ σπουδαστών. Πρώτος ήταν ο Κώστας Φιλίνης και δεύτερος ο Λεωνίδας Κύρκος. Υπήρχαμε σε όλη την Κατοχή και πήραμε μέρος στα Δεκεμβριανά με τον Λόχο Μπάιρον. Η ιστορία του Λόχου είναι η εξής: Μετά τη μεγάλη διαδήλωση στις 4 Δεκεμβρίου, βγάλαμε ντουντούκες και καλέσαμε όλους τους σπουδαστές στο Δημοτικό Σχολείο της Κυψέλης, στη Φωκίωνος Νέγρη, για οργανώσουμε τον Λόχο των σπουδαστών. Πολύς κόσμος, ήταν και ο Αξελός εκεί. Επειδή όμως το είχε μάθει το σύμπαν ότι θα μαζευτούμε εκεί, εκείνη την ώρα μας βομβάρδισαν από το Λυκαβηττό. Εκεί σκοτώθηκε η Κοσκινά και ο Γιάννης Γκούμας, τραυματίστηκε η Ζωρζ Σαρρή και πολύς κόσμος ακόμα. Έγινε μακελειό κυριολεκτικά. Εγώ ήμουν επικεφαλής. Μετά τον βομβαρδισμό και τον θάνατο και προσωπικών μου φίλων, αποφασίστηκε να αναλάβει τον Λόχο ο Γρηγόρης Φαράκος κι εγώ ανέλαβα τη διαφώτιση της αχτίδας. Μετά από 3-4 μέρες τραυματίζεται ο Φαράκος στη Θεμιστοκλέους κι επιστρέφω εγώ στον Λόχο. Και μετά από δυο μέρες γίνεται η συνεδρίαση, στα Εξάρχεια, σ’ ένα σπίτι στο δεύτερο όροφο, και εκεί πέρα ο Λόχος σπουδαστών για πρώτη φορά ονομάζεται «Λόχος Βύρωνα». Τον κράτησα ως την υποχώρηση κάπου στην Λαμία. […]

Επιστρέφω για πολύ λίγο στην Αθήνα και ετοιμάζομαι πια για το Παρίσι. Η φοβερή αναχώρηση με το Ματαρόα που το περιμέναμε από τον Αύγουστο και ήρθε τον Δεκέμβριο! […]

Πώς προκύπτει ο κινηματογράφος; Ποια ήταν τα ερεθίσματα;

Ψευδώνυμο Λούκατς (1977)

Μ.Ζ.: Καταρχάς είχα ήδη τις σπουδές στο θέατρο. Παρά το γεγονός, όμως, ότι σπούδαζα ηθοποιία, ήθελα να σκηνοθετήσω. Με τράβαγε πολύ περισσότερο ο κινηματογράφος για τον απλό λόγο ότι θεωρούσα πως στο θέατρο –χωρίς να υποτιμά κανείς τη θεατρική σκηνοθεσία– η σκηνοθεσία γίνεται με περιορισμένα μέσα. Δηλαδή υπάρχει το πλατό και η σκηνή με τους ηθοποιούς. Ο κινηματογράφος έχει μια μεγαλύτερη «άπλα». Έχει το προτέρημα της χρησιμοποίησης του χρόνο με έναν ιδιόμορφο τρόπο, μπρος-πίσω, κάνεις παράλληλες δράσεις, και κυρίως κινείσαι στον χώρο ελεύθερα. Το είχα βάλει στόχο και όταν πήρα την υποτροφία από το Γαλλικό Ινστιτούτο πήγα με σκοπό να μπω στην IDEC. […]. Φοίτησα εκεί, τελείωσα τη σχολή και επρόκειτο να κάνω την πρακτική μου, να πάω στην Ιταλία, στην Φαμπιόλα. Αλλά αντί να πάω στην Φαμπιόλα πήγα στο βουνό. Είχε αρχίσει πια ο Εμφύλιος, ήταν αρχές του ’48, είχε φουντώσει, είχε γίνει έκκληση όποιος μπορεί να κατέβει κάτω. Και ξεκίνησα. Πήρα δυο μηχανές στον ώμο, φιλμ, και μέσω του οργανωτικού μηχανισμού κατέβηκα με τρένο: Γαλλία-Τσεχοσλοβακία-Ουγγαρία. Έμεινα στη Γιουγκοσλαβία, στο Μπούλκες, ώσπου να ετοιμαστώ. Eκεί κατέβηκα με φορτηγό ως τα σύνορα. Τα σύνορα τα πέρασα στην Αλεβίτσα.

Και ερχόσαστε ακριβώς με προοπτική να κινηματογραφήσετε; Τι είχατε κατά νου;

 Μ.Ζ.: Κινηματογράφο. Ένα είδος επικαίρων. Τα γεγονότα στον Εμφύλιο. Εκεί συναντηθήκαμε με τον Γιώργο Σεβαστίκογλου, ο οποίος είχε έρθει από άλλο δρόμο, και με τον Απόστολο Μουσούρη, ο οποίος είχε ανέβει από την Αθήνα προς τα πάνω. Τη μία από τις δύο μηχανές την έχω ακόμα σπίτι μου και περιμένω να γίνει το μουσείο Εθνικής Αντίστασης.

Ο Μάνος Ζαχαρίας με τον Ενρίκο Μπερλινγκουέρ (Μπολώνια 1946)

Τον Σεβαστίκογλου τον γνωρίζατε από πριν;

ΜΖ: Βέβαια. Με τον Σεβαστίκογλου γνωριστήκαμε στην Κατοχή, όπου κάναμε παράνομες συνεδριάσεις στο Γαλλικό Ινστιτούτο επί Μερλιέ και Μιλλιέξ. Κάναμε γαλλικά και μας δίδασκε τη μέθοδο Στανισλάφσκι, επειδή ήμασταν στη σχολή θεάτρου. Είχαμε συνδεθεί, περάσαμε όλο τον Εμφύλιο μαζί και μετά γυρίσαμε στη Μόσχα μαζί ταινίες.

Φτιάχνουμε λοιπόν κινηματογραφικό συνεργείο και αρχίζουμε να τριγυρίζουμε, όπου γινόταν κάτι, σήμερα θα γίνει αυτό, αύριο τούτο, συγκέντρωση των αγροτών, απόφαση δικαστηρίου, επίθεση εκεί. Πηγαίναμε, τρέχαμε. Ήμασταν ακόμα οι τρεις μας όταν ήρθε η εντολή να κάνουμε μια ταινία για τα παιδιά. Δηλαδή να κάνουμε μια προπαγανδιστική ταινία, ουσιαστικά αντιπροπαγάνδα στην προπαγάνδα της Φρειδερίκης και της κυβέρνησης, που έλεγε ότι μαζεύαμε τα παιδιά να τα κάνουμε γενίτσαρους. […]

 Ποια ταινία σας αγαπάτε περισσότερο;

Μ.Ζ.: Αγαπώ τους «Σφουγγαράδες», δεν υπάρχει καμία αμφιβολία, επειδή είναι η πρώτη μου ταινία. Αγαπώ το Ένας από το εκτελεστικό απόσπασμα.

Που είναι από τις τελευταίες της περιόδου της Μόσχας.

Μ.Ζ.: Ναι, του ’67. Χούντα. Την τελείωσα το ’68. Αγαπώ το Γωνία Αραμπάτ και Μπουμπουλίνας.

  Το οποίο είναι και το πιο αυτοβιογραφικό.

Μ.Ζ.: Περισσότερο αυτοβιογραφικό, παρά το γεγονός πως ήταν από τις δύσκολες ταινίες, με την έννοια του ότι απευθύνεται σε ένα κοινό που δεν έχει ιδέα κυριολεκτικά. Και αγαπώ και την ισπανική ταινία. Όλες τις αγαπώ.

 Την ισπανική ταινία πότε την γυρίσατε;

Μ.Ζ.: Το ’77. Αφορά τον ισπανικό εμφύλιο. Ψευδώνυμο Λούκατς λέγεται.

 Δηλαδή ξαναγυρνάμε στην Ιστορία πάλι. Ωστόσο ως προς τα ελληνικά θέματα υπήρχε το βίωμα, υπήρχε η γνώση.

Μ.Ζ.: Βέβαια, ο ισπανικός εμφύλιος ήταν ένα απωθημένο. Εγώ ήθελα να κάνω για τον ελληνικό Εμφύλιο, αλλά δεν τολμούσα. Ήταν πολύ νωπά τα πράγματα και δεν ήξερα πώς να τον πλησιάσω, κυριολεκτικά δεν ήξερα τι γίνεται. Και μέσα μου τι γίνεται. Δεν μπορούσα ακόμα μέσα μου να τον εντάξω κάπου, να τον πλησιάσω, και στράφηκα στον Εμφύλιο τον ισπανικό, όπου ήξερα βέβαια τους κινδύνους. Υπήρχε ένα αγκαθάκι: ο Στρατηγός Λούκατς, είναι ένας ούγγρος συγγραφέας, Μάτε Ζάλκα λέγεται, ο οποίος είναι εξόριστος στην Σοβιετική Ένωση μετά την Κομμούνα και ζούσε στη Μόσχα με την γυναίκα του και το παιδί του τότε. Το 1936 φεύγει και πάει εθελοντής στον ισπανικό Εμφύλιο. Γίνεται στρατηγός της 12ης Διεθνούς Ταξιαρχίας, υπερασπίζεται την Μαδρίτη και μετά του δίνουν εντολή για το βόρειο μέτωπο στην Ουέσκα, και εκεί ουσιαστικά κατ’ εμέ αυτοκτονεί. Διότι βλέπει ότι τα πράγματα πάνε αλλού, ότι οι Ισπανοί, οι ίδιοι οι στρατηγοί που έμειναν πιστοί στην δημοκρατία, προδίδουν την δημοκρατία και πάνε να καταστρέψουν τον στρατό. Και παίρνω αυτή την ιστορία του Μάτε Ζάλκα, του Στρατηγού Λούκατς. Βέβαια εκεί εμπλέκεται ο Ντουρούτι ο αναρχικός, και η ιστορία με τον αναρχικό Ντουρούτι πάντα είναι επικίνδυνη, διότι υπάρχει μία εκδοχή, δεύτερη εκδοχή, υπάρχει η εκδοχή ότι τον σκότωσαν οι Ρώσοι, υπάρχει η εκδοχή ότι τον σκότωσαν οι δικοί του, υπάρχει η εκδοχή ότι ο ίδιος μετά από αυτό που έκανε θέλησε σχεδόν να αυτοκτονήσει. Εγώ βέβαια δεν μπορούσα να πάρω την εκδοχή ότι τον σκότωσαν οι Ρώσοι, είναι λογικό, αλλά ούτε με πολυένοιαζε να σας πω την αλήθεια, διότι απ’ ό,τι βγαίνει βλέπω πολύ πιο πιθανό να τον σκότωσαν οι δικοί του γιατί υποχώρησε και πήγε να κάνει συμμαχία με τον Λούκατς, παρά ότι τον σκότωσαν οι Ρώσοι. Και πάλι δεν το λέω με σιγουριά. Δεν είμαι ιστορικός. […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s