Ελευθερία, ισότητα, αδελφότητα, όχι όμως στις συνοικίες

Standard

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΣΥΝΟΡΑ

του Ρομπέρ Καστέλ

μετάφραση: Τάσος Μπέτζελος

Μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις νήσος (στη σειρά «Υλικά»), με επιστημονική επιμέλεια της Λίνας Βεντούρα (μετάφραση: Όλγα Αθανίτου, Βίκυ Ιακώβου, Τάσος Μπέτζελος, Γιώργος Σαγκριώτης), ο συλλογικός τόμος Μετανάστευση και κοινωνικά σύνορα. Διαδικασίες αφομοίωσης, ενσωμάτωσης ή αποκλεισμού.

Όπως σημειώνει η Λίνα Βεντούρα στον Πρόλογο, «η επιλογή των κειμένων διέπεται από μια τριπλή λογική. Οι διεργασίες ενσωμάτωσης των μεταναστών θεωρείται ότι: α) αποτελούν μια έκφανση ευρύτερων διαδικασιών που διαπερνούν το σύνολο των κοινωνιών υποδοχής και συνδέονται με παγκόσμιες δυναμικές, β) όταν σημειώνονται είναι διαγενεακές, εκτείνονται δηλαδή στο χρόνο, και γ) δεν υπάρχει μια τελεολογία ενσωμάτωσης ή αποκλεισμού». O τόμος περιέχει κείμενα που επικεντρώνονται τη θεωρητική και ερευνητική παράδοση και τις διαδρομές γύρω από την έννοια της ενσωμάτωσης, τόσο στο επίπεδο της θεωρίας, όσο και με συγκεκριμένες αναφορές στις πραγματικότητες των ΗΠΑ, της Βρετανίας και της Γαλλίας κυρίως. Περιλαμβάνονται άρθρα των Λίνα Βεντούρα, Richard Alba, Victor Nee, Rogers Brubaker, Alejandro Portew, Min Zhou, Claire Alexander, Christine Delphy, Rober Castel, Etienne Balibar. Από τον σημαντικό αυτό τόμο, που συμβάλλει ουσιαστικά στη γνώση μας για τα ζητήματα της μετανάστευσης, της ενσωμάτωσης, του αποκλεισμού –που βρίσκονται, τα τελευταία χρόνια, στο επίκεντρο του επιστημονικού και πολιτικού μας προβληματισμού– δημοσιεύουμε ένα μικρό απόσπασμα από το κείμενο του γάλλου κοινωνιολόγου Robert Castel «Οι δυσμενείς διακρίσεις. Το έλλειμμα της ιδιότητας του πολίτη στους νέους των προαστίων», που αναφέρεται στην εξέγερση στα παρισινά προάστια το 2005.

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

Τούρκοι εργάτες σε γαλλικό γκαράζ. Διάλειμμα για φαγητό. Φωτογραφία του Bruno Boudjelal, από το λεύκωμα «Curbet. Turcs d’ici», Les Editions de l’Imprimeur, Μπεζανσόν, 1996

 «Ελευθερία, ισότητα, αδελφότητα, όχι όμως στις συνοικίες»: αυτό το σύνθημα που επαναλαμβανόταν συχνά τις νύχτες του Νοέμβρη δείχνει ότι από τους νεαρούς που έλαβαν μέρος στις αναταραχές δεν απουσίαζε η κοινωνική συνείδηση. Πράγματι, ένας ολόκληρος κόσμος χωρίζει τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων από την ενεργό υλοποίησή τους. Οι δύο αιώνες που μας χωρίζουν από την επαναστατική εποχή το αποδεικνύουν με κάθε ευκαιρία. Στην περίπτωση των πολιτικών δικαιωμάτων, χρειάστηκε να περιμένουμε στη Γαλλία την επομένη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, προκειμένου το σύνολο των πολιτών, ανδρών αλλά και γυναικών, να αποκτήσει πλήρη πρόσβαση σε αυτά. Όσο για τα κοινωνικά δικαιώματα, είναι αποτέλεσμα μιας μακροχρόνιας διαδικασίας που ξεκίνησε στα τέλη του 19ου αιώνα και η οποία δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Ωστόσο, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι γύρω στη δεκαετία του ’70 η μεγάλη πλειονότητα του γαλλικού πληθυσμού απολάμβανε εκτενή προστασία  και μια γενικευμένη κοινωνική ασφάλεια που αποτελούσε τη βάση των κοινωνικών δικαιωμάτων του πολίτη. Δεν απολάμβανε βέβαια «την ισότητα και την αδελφότητα», αλλά οπωσδήποτε την ασφάλεια και την αλληλεγγύη. Μπορεί οι πολίτες να μην ήταν αυστηρώς ίσοι, και θα χρειάζονταν πολλά για να συμβεί κάτι τέτοιο, αλλά μπορούσαν να μοιράζονται ένα ελάχιστο πόρων και δικαιωμάτων για να διασφαλίσουν την κοινωνική ανεξαρτησία τους. […]

Οι νέοι των συνοικιών που ανήκουν σε μια εθνοτική μειονότητα βιώνουν τις επακόλουθες διακρίσεις σε πολλά επίπεδα. Οι σχέσεις τους με τις «δυνάμεις της τάξης» είναι ίσως η πιο συχνή και η πιο εμφανής ένδειξη αυτού του γεγονότος. Οι επαφές με την αστυνομία βρίσκονται στη ρίζα των βιαιοτήτων που ξέσπασαν στις πόλεις της Γαλλίας από το καλοκαίρι του 1981 –Μινγκέτ (Βενισιέ)–, συμπεριλαμβανομένων εκείνων του Νοεμβρίου του 2005. Πέραν όμως αυτών των στιγμών κορύφωσης, οι προστριβές με την αστυνομία είναι σχεδόν καθημερινές και σχετίζονται κυρίως με πλευρές εθνοτικής διαφοροποίησης: «πιθανολογία ενοχής με βάση φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά», επ’ ευκαιρία πολλαπλών ελέγχων ταυτότητας, αυταρχικές ανακρίσεις και κρατήσεις υπόπτων που συνοδεύονται ενίοτε από σχόλια ρατσιστικού χαρακτήρα, «υπέρβαση εξουσίας των αστυνομικών» που σπανίως τιμωρούνται κλπ. […]

Θα μπορούσαμε να πούμε, επαναλαμβάνοντας μια φράση της Χάννα Άρεντ που αφορούσε ένα διαφορετικό πλαίσιο, ότι πολλά παιδιά μεταναστών μοιάζουν με «εργαζόμενους χωρίς εργασία, οι οποίοι στερούνται τη μόνη δραστηριότητα που τους έχει απομείνει». Και προσέθετε: «Δεν μπορούμε να φανταστούμε τίποτα χειρότερο». Είναι πράγματι δυνάμει «εργαζόμενοι», διότι η πρόσβαση στην εργασία αποτελεί γι’ αυτούς τον μόνο εφικτό τρόπο για να καλύψουν τις ανάγκες τους, τουλάχιστον με νόμιμα μέσα. Όμως, πολλοί θα είναι «εργαζόμενοι χωρίς εργασία», ή μελλοντικοί εργαζόμενοι χωρίς εργασία, και γνωρίζουν καλά ότι οι πιθανότητές τους να αποκτήσουν μια πραγματική εργασία είναι εξαρχής υπονομευμένες. Οι διαφορές που υπάρχουν στην πρόσβαση στην εργασία, τις οποίες καταδεικνύουν οι στατιστικές, αφορούν μια παράμετρο που μπορεί να είναι ζωτικής σημασίας, διότι η έλλειψη εργασίας μπορεί να καταδικάσει κάποιον σε έναν κοινωνικό θάνατο ή να τον παρασύρει σε ένα μονοπάτι παραβατικότητας. Επιπλέον, αυτή η διαφορά συνιστά στέρηση δικαιώματος, αφού είναι απολύτως αδικαιολόγητη με βάση την αρχή της ισότιμης μεταχείρισης των πολιτών από τον νόμο που υποτίθεται ότι αποτελεί ένα από τα θεμέλια της Πολιτείας. […]

Από μόνη της, αυτή η περιπλοκότητα διαψεύδει τη μονολιθική αναπαράσταση μιας «ισλαμικής ανόδου» που θα παρέσυρε τα πάντα στο πέρασμά της, μετασχηματίζοντας τα προάστια σε ισλαμικά προπύργια. Πρέπει όμως να είμαστε προσεκτικοί σε σχέση με αυτό. Σήμερα, οι καταγγελίες περί ισλαμοφοβίας αντιπροσωπεύουν μια μεροληπτική κατασκευή που, αν τυγχάνει της ευνοϊκής μεταχείρισης των μέσων μαζικής επικοινωνίας και επωφελείται της συνενοχής ορισμένων διανοούμενων εξόχως μιντιακών που σφετερίζονται το δικαίωμα να μιλούν εξ ονόματος της Γαλλίας, δεν διατηρεί παρά μακρινές σχέσεις με την πραγματικότητα των προαστίων.

Ωστόσο, δεν είναι βέβαιο ότι θα είναι πάντα έτσι. Σήμερα, τα προάστια δεν αποτελούν ακόμα εθνοτικά εδάφη, αλλά εθνοτικοποιούνται ολοένα και περισσότερο. Διότι, όπως είδαμε, είναι εξαιρετικά διαδεδομένη η τάση να αντιμετωπίζονται ως εθνοτικά προβλήματα, με όρους διακρίσεων, τα κοινωνικά προβλήματα όταν τα υφίστανται εθνοτικές μειονότητες. Υπό αυτές τις συνθήκες, οι στιγματισμένοι πληθυσμοί μπαίνουν στον πειρασμό να αντιστρέψουν τον στιγματισμό, να επιβεβαιωθούν ως άραβες ή μαύροι, εφόσον αδυνατούν να επιβεβαιωθούν ως πλήρως ισότιμοι πολίτες της Γαλλίας. Αυτός ακριβώς ο πειρασμός φωτίζει επαρκώς το παράδοξο του «δικαιώματος στη διαφορά» και τις αμφισημίες του λόγου περί ετερότητας. Η έκκληση των «Ιθαγενών της Δημοκρατίας» που δημοσιοποιήθηκε τον Ιανουάριο του 2005 είναι ενδεικτική αυτής της στάσης που δηλώνει μια μορφή απογοήτευσης. Θα μπορούσε να αναπτυχθεί σε αναλογία με την αντοχή των πρακτικών δυσμενούς διάκρισης, και τότε τα προάστια θα έμοιαζαν ολοένα και περισσότερο με γκέτο, κάτι που δεν ισχύει ακόμη σήμερα. Γι’ αυτό χρειάζεται να απορρίψουμε τις αναλύσεις για τη σημερινή κατάσταση που στιγματίζουν το εθνοτικοφυλετικό ανήκειν, διότι, αν δεν αντιστοιχούν ακόμη στα γεγονότα, θα μπορούσαν να μετατραπούν σε αυτοεκπληρούμενες προφητείες. Χρειάζεται κυρίως να απορρίψουμε τη συστηματική ταύτιση του ανήκειν σε μια εθνότητα με μια θρησκεία, τόσο επειδή είναι εσφαλμένη όσο και επειδή είναι άδικη. Γεννά την υποψία για το σύνολο των μελών αυτών των μειονοτήτων (που μπορεί να είναι άπιστοι ή να έχουν υιοθετήσει ποικίλους τρόπους να βιώνουν την πίστη τους) ότι μετέχουν σε ένα κίνημα, τον ισλαμισμό, κάτι που ηχεί σήμερα ως καταδίκη. Αυτός ο έμμεσος στιγματισμός της θρησκείας προστίθεται έτσι στις άλλες μορφές διακρίσεων που υφίστανται τα μέλη των εθνοτικών μειονοτήτων. Οξύνει την αντιδικία που συνδέεται με την εθνοφυλετική ιδιαιτερότητά τους και εκφράζει μια άρνηση αναγνώρισής τους ως υποκειμένων δικαίου.


 

Τούρκοι εργάτες σε γαλλικό γκαράζ. Διάλειμμα για φαγητό. Φωτογραφία του Bruno Boudjelal, από το λεύκωμα «Curbet. Turcs d’ici», Les Editions de l’Imprimeur, Μπεζανσόν, 1996

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s