Κρίσεις πανικού

Standard

του Μάνου Αυγερίδη

Χαρακτικό του Καρλ Ρέσινγκ

«Τι κάνεις; Ψάχνω για δουλειά». Συνήθως ακολουθεί χαμόγελο και μια σχεδόν συνωμοτική ματιά. Ξέρουμε κι οι δυο τι θα ειπωθεί μετά. «Τίποτα, ε;» «Τίποτα». Έχω συνηθίσει σε τέτοιου είδους διαλόγους τους τελευταίους μήνες, έχουν αντικαταστήσει τους συνήθεις τυπικούς –λιγότερο ή περισσότερο– χαιρετισμούς εδώ και καιρό. Τα τελευταία στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής δείχνουν αύξηση της ανεργίας κατά 36,6% από τον Μάιο του 2010. Αλλά ποιος χρειάζεται τα επίσημα στοιχεία;

Μια αγαπημένη μου φίλη ψάχνει για δουλειά περίπου οκτώ μήνες. Εντατικά και σχολαστικά. Στην αρχή φιλτράριζε τις αγγελίες με βάση τι την ενδιέφερε περισσότερο, τι της άρεσε, τι αντιστοιχούσε «στο αντικείμενό της». Από το καλοκαίρι και μετά έχει αρχίσει να στέλνει βιογραφικά παντού για να δουλέψει οπουδήποτε. «Ζητείται κοπέλα για γραμματειακή εργασία σε συνεργείο αυτοκινήτων», μου δείχνει μια μέρα. «Στο εστιατόριο που τρών’ τα συνεργεία μπήκε το θέμα σου, έτσι στ’ αστεία», σκέφτηκα φωναχτά. Γελάσαμε. Ψάξαμε το τραγούδι στο ίντερνετ, το ακούσαμε. «Εφτά βοηθοί και τρεις μαστόροι, μαζί τους είναι και οι σερβιτόροι». Πολλοί μου φαίνονται για τα σημερινά δεδομένα, εξορθολογισμός, εξυγίανση, περικοπές, λουκέτα… «Λοιπόν, θα πάρω τηλέφωνο». «Πάρε». Στα δύο πρώτα τηλεφωνήματα δεν απάντησε κανείς, στο τρίτο την ενημέρωναν πως η θέση έχει καλυφθεί. «Δεν μπήκε το θέμα σου, ούτε στ’ αστεία»… Το πείραγμά μου έμεινε στη μέση, αφού έκπληκτος την είδα να κλείνει το τηλέφωνο σχεδόν καταρρέοντας. Δύσπνοια, ταχυκαρδία, κρύος ιδρώτας και μετά δάκρυα. Ξέσπασμα. Κρίση πανικού. Συνέχεια ανάγνωσης

Το πανεπιστήμιο στον 21ο αιώνα: σκέψεις για μια εναλλακτική παγκοσμιοποίησή του

Standard

του Μποαβεντούρα ντε Σούζα Σάντος

μετάφραση: Στρ. Μπουλαλάκης

Ο Boaventura de Sousa Santos, καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Κόιμπρα της Πορτογαλίας, είναι ένας από τους πιο διακεκριμένους διεθνώς  πορτογάλους κοινωνικούς επιστήμονες.  Βασικά θέματα με τα οποία ασχολείται είναι η παγκοσμιοποίηση, η κοινωνιολογία του δικαίου και του κράτους και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Στο άρθρο του που δημοσιεύθηκε στο ηλεκτρονικό δίκτυο περιοδικών Eurozine την 1.7.2010, αναζητάει τους δρόμους για μια ριζοσπαστική δημοκρατική μεταρρύθμισης που θα υπερασπίζεται το πανεπιστήμιο ως δημόσιο αγαθό, ενάντια στην κυρίαρχη νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση. Στο φόντο των συνεχιζόμενων κινητοποιήσεων ενάντια στον νόμο Διαμαντοπούλου, δημοσιεύουμε αποσπάσματα από το αξιόλογο αυτό κείμενο (πλήρες, στα αγγλικά, είναι προσιτό στο /www.eurozine.com/articles/2010-07-01-santos-en.html), με την πρόθεση να βοηθήσουμε στο άνοιγμα της συζήτησης στις διεθνείς της διαστάσεις.

Στρ. Μπ.

Έγκον Σίλε, «Τρία κορίτσια», 1911

Εντοπίζω δύο φάσεις στη διαδικασία εμπορευματοποίησης του δημόσιου πανεπιστημίου. Στην πρώτη, από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1990, η εθνική  αγορά πανεπιστημιακής εκπαίδευσης  επεκτείνεται και ενοποιείται. Στη δεύτερη φάση, μαζί με την εθνική αγορά, αναδύεται με μεγάλο δυναμισμό μια διακρατική αγορά ανώτερης και πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, την οποία, στα τέλη της δεκαετίας, η Παγκόσμια Τράπεζα και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου αρχίζουν να προωθούν ως  παγκόσμια λύση για τα προβλήματα της εκπαίδευσης. Με άλλα λόγια, η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση του πανεπιστημίου βρίσκεται σε εξέλιξη. Πρόκειται νέο φαινόμενο. Βεβαίως, η διεθνοποίηση των πανεπιστημιακών ανταλλαγών είναι μια παμπάλαιη διαδικασία, αφού τη συναντάμε ήδη στα μεσαιωνικά ευρωπαϊκά πανεπιστήμια (για να μη μιλήσουμε για τα πρώτα ισλαμικά πανεπιστήμια στην Αφρική). Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, πήρε τη μορφή της επιμόρφωσης, σε μεταπτυχιακό επίπεδο, φοιτητών από τις χώρες της περιφέρειας και της ημιπεριφέρειας στα πανεπιστήμια των μητροπολιτικών χωρών, καθώς και  της συνεργασίας μεταξύ πανεπιστημίων από διαφορετικές χώρες. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, τέτοιες διακρατικές σχέσεις έχουν φτάσει σε ένα νέο επίπεδο. Η νέα διεθνοποίηση είναι πολύ ευρύτερη από την προγενέστερη και η λογική της είναι, σε αντίθεση με εκείνην, αποκλειστικά εμπορική.

Οι δύο καθοριστικές διαδικασίες της δεκαετίας  του 1990 –η απόσυρση του κράτους από τη χρηματοδότηση του  δημόσιου πανεπιστήμιο και η εμπορευματική παγκοσμιοποίηση του πανεπιστημίου– αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Είναι οι δύο πυλώνες ενός μεγάλου παγκόσμιου μοντέλου εκπαιδευτικής πολιτικής, που επιδιώκει να αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο έχει συγκροτηθεί το πανεπιστήμιο ως δημόσιο αγαθό, μετατρέποντάς το σε ένα τεράστιο και εξαιρετικά κερδοφόρο πεδίο για το εκπαιδευτικό καπιταλισμό. Αυτό το μεσο-μακροπρόθεσμο σχέδιο περιλαμβάνει διάφορα στάδια και μορφές εμπορευματικοποίησης του πανεπιστημίου. Στο αρχικό στάδιο, το δημόσιο πανεπιστήμιο, προκειμένου να ξεπεράσει την οικονομική κρίση, αναγκάζεται να εξεύρει δικούς του οικονομικούς πόρους, συμπράττοντας δηλαδή με το βιομηχανικό κεφάλαιο. Σε αυτό το επίπεδο, το δημόσιο πανεπιστήμιο διατηρεί την αυτονομία  και τη θεσμική του ιδιαιτερότητα, ιδιωτικοποιώντας μέρος των υπηρεσιών που παρέχει. Το δεύτερο στάδιο  είναι η μεθοδευμένη εξάλειψη της διάκρισης μεταξύ δημόσιων και ιδιωτικών πανεπιστημίων, και  η μετατροπή έτσι του πανεπιστήμιου, εν συνόλω, σε επιχείρηση: έναν οργανισμό που όχι μόνο παράγει για την αγορά, αλλά και αναπαράγεται ο ίδιος ως αγορά, μια αγορά πανεπιστημιακών υπηρεσιών που καλύπτουν ένα ευρύτατο φάσμα,  από τη διοίκηση, τη διδασκαλία και την υλικοτεχνική υποδομή, μέχρι την πιστοποίηση των σπουδών, την κατάρτιση των καθηγητών, την αξιολόγηση καθηγητών και φοιτητών. Το εάν μπορούμε πλέον να μιλάμε για το πανεπιστήμιο ως δημόσιο αγαθό, όταν έχουμε περάσει σε αυτό το δεύτερο στάδιο, αποτελεί καθαρά ρητορική ερώτηση. Συνέχεια ανάγνωσης

Strange Fruits…

Standard

ΑΝΤΙΚΛΙΜΑΚΑ

του Κώστα Αθανασίου

Τα κορμιά των λιντσαρισμένων Σιπ και Σμιθ, στο Μάριον της Ιντιάνα, 1930

«Τα δέντρα του Νότου κουβαλούν παράξενους καρπούς / αίμα στα φύλλα, αίμα στις ρίζες», τραγουδούσε το 1939 η Μπίλι Χόλιντεϊ, δίνοντας ψυχή στο τραγούδι που είχε γράψει ο Έιμπελ Μίρπολ το 1937, συγκλονισμένος μπροστά στη φωτογραφία των κορμιών των Σιπ και Σμιθ που κρέμονταν από ένα κλαδί, λιντσαρισμένοι, στο Μάριον της Ιντιάνα. Αν σήμερα αυτό το τραγούδι εξακολουθεί να συγκλονίζει, εκείνη την εποχή σόκαρε· η Columbia αρνήθηκε να το ηχογραφήσει. Η κτηνωδία άρχιζε να αποκτάει πρόσωπο και ήχο.

Πριν από λίγες μέρες, στις 28 Αυγούστου, έκλεισαν 56 χρόνια από τη δολοφονία του Έμετ Τιλ — ένα γεγονός που θα αποδεικνυόταν καταλύτης για το κίνημα των δικαιωμάτων και την αντίσταση των Αφροαμερικανών στον ρατσισμό των «λευκών ΗΠΑ». Ο 14χρονος Έμετ Τιλ ζούσε στο Σικάγο· τον Αύγουστο του 1955, πήγε για λίγες μέρες στο Μάνεϊ του Μισισίπι, για να επισκεφτεί συγγενείς. Στις 24 Αυγούστου, μπήκε μαζί με φίλους στο μαγαζί των (λευκών) Ρόι και Καρολάιν Μπράιαντ, για να αγοράσει τσίχλες. Φαίνεται πως ο μικρός, συνηθισμένος στους πιο φιλελεύθερους τρόπους του Βορρά, δεν ήξερε ακριβώς τους κώδικες που όφειλε να ακολουθεί «ο νέγρος του Νότου», για να «είναι στη θέση του». Η συμπεριφορά του θεωρήθηκε ασεβής· σύμφωνα με μαρτυρίες, ο Τιλ είχε μαζί του μια φωτογραφία από τη (μικτή) τάξη του, στο σχολείο του, στο Σικάγο, και το γεγονός αυτό θεωρήθηκε προσβλητικό για τους λευκούς. Άλλοι πάλι λένε πως φεύγοντας ο Έμετ είπε «Βye, baby» στη λευκή ιδιοκτήτρια — έγκλημα καθοσιώσεως στον Νότο των ΗΠΑ. Συνέχεια ανάγνωσης

Οι κυριολεκτικές μεταφορές του τρομοκράτη Άντερς Μπρέιβικ

Standard

Γιατί η Νορβηγία;

του Ρέμι Νίλσε

μετάφραση: Μάνος Αυγερίδης

 Με αφορμή τις δημοτικές εκλογές που διεξήχθησαν την περασμένη Δευτέρα στη Νορβηγία, στη σκιά των αποτρόπαιων γεγονότων του Ιουλίου (με το Εργατικό Κόμμα να ενισχύεται και το ακροδεξιό Κόμμα της Προόδου να σημειώνει μεγάλες εκλογικές απώλειες), δημοσιεύουμε, παρά την κάποια χρονική απόσταση, ένα σχετικό άρθρο του διευθυντή της νορβηγικής έκδοσης της Monde Diplomatique, Ρέμι Νίλσεν (δημοσιεύθηκε στην αγγλική έκδοση της Monde Diplomatique, στις 17.8.2011). Το κείμενο φωτίζει νέες πτυχές στη συζήτηση που έχει ανοίξει στην Ευρώπη για το μακελειό της Οτόγια, αναζητώντας τις αιτίες που οδήγησαν σ’ αυτό, μέσα από την ανάλυση των νέων χαρακτηριστικών της ευρωπαϊκής Δεξιάς και ακροδεξιάς και της επιρροής της στον δημόσιο λόγο. Οι μεσότιτλοι είναι των «Ενθεμάτων».

Μ.Α.

Έντβαρντ Μουνκ, «Βραδάκι στην οδό Καρλ Γιόχαν», 1892

Ένα χαρακτηριστικό της πολιτικής ζωής στις σκανδιναβικές χώρες είναι ότι το υφιστάμενο σοσιαλδημοκρατικό κοινωνικό κράτος χαίρει τόσο γενικής αποδοχής από τον πληθυσμό, ώστε όλα τα πολιτικά κόμματα το αγκαλιάζουν, ακόμα και η Δεξιά (μάλιστα, φέτος, λίγους μήνες πριν, είχε ισχυριστεί ακόμα και ότι έπαιξε τόσο κεντρικό ρόλο στη δημιουργία του συστήματος αυτού όσο και το εργατικό κίνημα). Η ρατσιστική Δεξιά –ειδικά στη Δανία, αλλά και στη Νορβηγία και τη Σουηδία– εγκολπώθηκε το μοντέλο αυτό και υποστήριξε ότι ο κύριος κίνδυνος που το απειλεί είναι η μετανάστευση, και όχι η αύξηση των ανισοτήτων που δημιουργεί η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση ή ο αδηφάγος χρηματοπιστωτικός κλάδος. […]

Νεοναζισμός και «πολιτισμικός συντηρητισμός»: βασικές διαφορές

Η ρητορική αυτή της επικείμενης κατάρρευσης του σοσιαλδημοκρατικού κοινωνικού μοντέλου αποτελεί κεντρικό μοτίβο του λόγου της «πολιτισμικά συντηρητικής» τάσης της Δεξιάς, στην οποία ανήκει και ο Άντερς Μπέρινγκ Μπρέιβικ. Έχουν σημασία, και δεν πρέπει να μας διαφεύγουν, οι διαφορές μεταξύ του νεοναζιστικού κινήματος και αυτού του ρεύματος του «πολιτισμικού συντηρητισμού». Οι αναρτήσεις του Μπρέιβικ σε διάφορα διαδικτυακά φόρουμ δεν παρουσιάζουν κανένα απ’ τα γνωρίσματα της παραδοσιακής ρατσιστικής ακροδεξιάς: καταδικάζει το Ισλάμ ως πολιτική ιδεολογία και όχι τους Μουσουλμάνους ως βιολογικά κατώτερη φυλή, δεν προπαγανδίζει κάποια σταυροφορία ενάντια στον ισλαμικό κόσμο (μόνο ενάντια στους μουσουλμάνους της Ευρώπης), υποστηρίζει το Ισραήλ και καταγγέλλει το ιστορικό προηγούμενο του ναζισμού. Συνέχεια ανάγνωσης

Yπάρχω, άρα σκέπτομαι: η «φαντασιακή κοινότητα» αναγνωστών και φίλων

Standard

ΕΝΑΣ ΧΡΟΝΟΣ «ΚΟΚΚΙΝΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑΤΑΡΙΟ»

του Στρατή Μπουρνάζου

Το κείμενο που ακολουθεί γράφτηκε για τα πρώτα γενέθλια του ηλεκτρονικού περιοδικού RedNotebook και είναι αναρτημένο, μαζί με άλλα ανάλογα στο www.rnbnet.gr. Αναδημοσιεύεται σήμερα στα «Ενθέματα», με μικρές αλλαγές, όχι μόνο ως ευχετήριο προς το RnB αλλά κυρίως με την προσδοκία ότι θέτει μερικά γενικότερα ζητήματα προς συζήτηση.

Στρ. Μπ.

Σκίτσο του Kalio για το RedNotebook

Πρώτη και μεγαλύτερη επιτυχία του RedNotebook, στον ένα χρόνο που υπάρχει, είναι το γεγονός ότι υπάρχει: αυτή καθαυτή η ύπαρξή του. Γνωρίζω δεκάδες –για να μην πω εκατοντάδες–εγχειρήματα (έντυπα, περιοδικά, εφημερίδες και εφημεριδάκια, εκδόσεις, στέκια κι ένα σωρό άλλα), που ξεκίνησαν πυρπολημένα από τον ενθουσιασμό (τον ενθουσιασμό της νεότητας και της Αριστεράς συνήθως), με ωραίους σχεδιασμούς και τη διάθεση να κατακτήσουν τον κόσμο (τον κόσμο των ιδεών τουλάχιστον), και όμως εξεμέτρησαν τον βίο πολύ γρήγορα, πριν κλείσουν καν χρόνο. Η διπλή έλλειψη, χρόνου και χρήματος, έχει σταθεί, αποδεδειγμένα και διαχρονικά, εμπόδιο αξεπέραστο.

Το να εξακολουθείς λοιπόν να κυκλοφορείς στο Διαδίκτυο, με την ίδια μάλιστα ή και μεγαλύτερη ορμή, όπως τον πρώτο καιρό, δείχνει δύο πράγματα. Πρώτα απ’ όλα, ότι όσοι «τρέχουν» το Rnb –εννοώ πρωτίστως τους δύο αρχισυντάκτες του, τον Δημοσθένη και τον Χρήστο, αλλά και τον στενό κύκλο των συνεργατών– απεδείχθησαν χαλκέντεροι, έκαναν μεροκάματα και νυχτοκάματα πολλά –το δεύτερο κυρίως– μπροστά στην οθόνη τους: το ξέρει καλά όποιος έχει ανακατευτεί, έστω και λίγο, με τέτοιες δουλειές. Δείχνει, επίσης, ότι η αρχική σύλληψη, ενός μαχητικού και σκεπτόμενου συνάμα ηλεκτρονικού περιοδικού της Αριστεράς ήταν ολόσωστη, ανταποκρινόταν σε ανάγκες υπαρκτές, γι’ αυτό βρήκε έδαφος πρόσφορο και μπόρεσε να ριζώσει. Συνέχεια ανάγνωσης

Ορθώς κείμενα: Ένας ρατσιστικός μύθος

Standard

αναδημοσίευση από τα «Νέα»,27.8.2011

της Άννας Φραγκουδάκη

Για τον δολοφόνο της Νορβηγίας, εκτός σχέσεών του με ομοϊδεάτες σε διάφορες χώρες και στην Ελλάδα, γράφτηκε επίσης ότι είναι «φιλέλλην». Δεν είναι έτσι. Οι απόψεις για την ελληνική αρχαιότητα που περιέχει το παραλήρημα υπέρ της σφαγής που έγραψε ανήκουν σε έναν παλιό ρατσιστικό μύθο γερμανικής προέλευσης. Αφορά τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και σήμερα έχει λιγοστούς οπαδούς ακροδεξιούς και ρατσιστές σε διάφορες χώρες και στην Ελλάδα.

Η ιστορική εκδοχή για τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, κυρίαρχη αιώνες και μέχρι σήμερα, περιγράφει (με πηγή τους αρχαίους Έλληνες) τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό να πηγάζει από αλληλεπιδράσεις ανατολικές (αιγυπτιακές, σημιτικές και φοινικικές). Στις αρχές του 19ου αιώνα εμφανίστηκε ένας αναιρετικός μύθος. Τότε το πρωσικό καθεστώς βρίσκεται σε κρίση. Έχει υποστεί ήττες από τον Ναπολέοντα και ψάχνει την ιδεολογική συνοχή που θα δυναμώσει τους Γερμανούς. Ψάχνει ένα ιδεώδες που θα το ισχυροποιήσει. Συνέχεια ανάγνωσης

Οι νύχτες των Πακιστανών της Νέας Ιωνίας

Standard

Οι εναλλακτικοί λόγοι μιας μεταναστευτικής κοινότητας στη σημερινή Αθήνα

της Αιμιλίας Σαλβάνου

«Υακίνθη». Έργο του Κυριάκου Κατζουράκη, από την ενότητα «Ο δρόμος προς τη Δύση» (Μεταίχμιο, 2001)

Στη συζήτηση για τη μετανάστευση, κεντρικό ρόλο κατέχει η προβληματική για την εργασία και τον τρόπο που συνδέονται οι μετανάστες με αυτήν. Αντιμετωπίζονται συνήθως  είτε ως εκείνοι που στερούν τις δουλειές από τους «ντόπιους», είτε ως αυτοί που, μη έχοντας δουλειά, επιδίδονται σε εγκληματικές ενέργειες, είτε, τέλος, ως οι άνθρωποι που ανανέωσαν το τοπίο της εργασίας απασχολούμενοι σε θέσεις ανεπιθύμητες για τους Έλληνες. Ο τρόπος με τον οποίο μπορούν να ενταχθούν στη διαδικασία της απασχόλησης είναι εν πολλοίς προκαθορισμένος: πιεσμένοι από τον φόβο της σύνδεσης της απασχολησιμότητάς τους με το δικαίωμα να παραμείνουν στην χώρα και από τη στοχοποίησή τους ως αυτών που προκαλούν την όποια δομική ανωμαλία στο σύστημα της νεοφιλελεύθερης οικονομίας, παγιδεύονται σε μια κατάσταση κοινωνικής μεταιχμιακότητας, όπου οι πιθανότητες αποκλεισμού και ένταξης είναι υπό συνεχή διαπραγμάτευση, διαμορφώνοντας ισορροπίες τρόμου.

Προκειμένου να κατανοηθούν οι τρόποι με τους οποίους τα υποκείμενα εντάσσονται στο σύστημα, δεν επαρκεί η χαρτογράφηση του τρόπου που παράγει τους αποκλεισμούς του· θα πρέπει να ληφθούν υπόψη οι τρόποι με τους οποίους τα ίδια αντιλαμβάνονται και διαχειρίζονται αυτούς τους περιορισμούς και οι λόγοι αντίστασης που αρθρώνουν. Με άλλα λόγια, ο τρόπος με τον οποίο, όσοι συμπιέζονται από τον νεοφιλελευθερισμό στο κοινωνικό περιθώριο, προκειμένου να εξασφαλίσουν την αναπαραγωγή του, διαμορφώνουν τις υποκειμενικότητές τους, όχι μονάχα με βάση τις αναγκαιότητες στις οποίες υπακούουν, αλλά και με βάση εναλλακτικούς λόγους που αρθρώνουν για τις ταυτότητές τους. Συνέχεια ανάγνωσης

Ο Ζακ Λακάν, ψυχαναλυτής του 21ου αιώνα

Standard

9 Σεπτεμβρίου: 30 χρόνια από τον θάνατό του

του Ρεζινάλντ Μπλανσέ

Τα τρομερά παιδιά της γαλλικής διανόησης και τέχνης. Στο σπίτι του Μισέλ Λερίς, 19 Μαρτίου 1944. Όρθιοι: (από τα αριστερά προς τα δεξιά): Ζακ Λακάν, Σεσίλ Ελυάρ, Πιέρ Ρεβερντύ, Λουίζ Λερίς, Πάμπλο Πικάσο, Φανί ντε Καμπάν, Βαλεντίν Ουγκό, Σιμόν ντε Μπωβουάρ, Μπρασαί. Καθιστοί: Ζαν-Πωλ Σαρτ, Αλμπέρ Καμύ, Μισέλ Λερίς, Ζαν Αμπιέ. Φωτογραφία του Ζιλμπέρ Μπρασαί

Επανατοποθετώντας το ασυνείδητο στα σωστά του τα θεμέλια, δηλαδή στη γλώσσα, ο Ζακ Λακάν μπορεί να θεωρείται εκείνος που προσέδωσε στην ψυχανάλυση την γνήσια φροϋδική της ταυτότητα. Πράγματι, το φροϋδικό ασυνείδητο συνιστά μια ιδιότητα της γλώσσας. Εδράζεται στη πολύσημη δομή της γλώσσας. Αυτό που θέλουμε να πούμε διαφέρει από αυτό που τελικά λέγεται. Το ασυνείδητο εδράζεται σε αυτή την παρέκκλιση. Μαρτυρά μια επιθυμία που ενεργεί εν αγνοία του ομιλούντος, έτσι ώστε, όντας πυρήνας του λόγου, η επιθυμία, και δη η ασυνείδητη επιθυμία,  να αποτελεί την καθαυτό ουσία του ανθρώπου. Η επιθυμία εκφράζεται μέσα στα συμπτώματα  — «κανονικά» (όνειρα, γλωσσικές παραδρομές, παραπραξίες κλπ.) ή μη (τα «παθολογικά» συμπτώματα που μας μετατρέπουν σε διαταραγμένους και μας κάνουν τοv βίο αβίωτο). Τα συμπτώματα, πέρα από μια επιθυμία που απορρίπτεται, αποκρυσταλλώνουν σε τελευταία ανάλυση την απόρριψη της διάστασης του επιθυμείν καθαυτό.

Μπορεί να συμβεί λοιπόν κάποιοι να προφυλάσσονται και να μην αναλαμβάνουν την επιθυμία τους οχυρωμένοι πίσω από την επιθυμία του Άλλου. Ζουν κυριολεκτικά από την δική του επιθυμία. Αρκεί έτσι ο Άλλος να μην εκδηλώνει ως όφειλε την επιθυμία του για να χάσουν κάθε λόγο ύπαρξης. Το άγχος αποτελεί το πιο σύνηθες σύμπτωμα σε αυτές τις περιπτώσεις, το υπαρξιακό άγχος που περιστρέφεται γύρω από το κενό και το τίποτε. Τουτέστιν, το κενό του αλλοτριωμένου μέσα στον Άλλο υποκειμένου, το τίποτε ως αντικείμενο ικανοποίησής του. Παράδειγμα η υστερική ανορεξία.

Τυχαίνει, αντίθετα, άλλοι να οχυρώνονται μέσα στην απόλαυση μιας εσωστρεφούς σκέψης κλεισμένης στην αυτάρκειά της. Απέχουν από τον Άλλο, μάχονται την ατίθαση επιθυμία του. Καταπιάνονται  με το να την περιορίζουν. Το πρόγραμμα, η υπακοή στο αίτημα, ο ναρκισσισμός του πετυχημένου κατορθώματος: ιδού το κλουβί όπου αυτά τα υποκείμενα κλείνονται, σαν σε τάφο όπου η ζωή θάβεται. Η απονέκρωση αποτελεί χαρακτηριστικό τους σύμπτωμα, είτε με την μορφή της κατάθλιψης, της πλήξης ή της ανδρικής ανικανότητας, είτε εν είδει λίγο-πολύ επώδυνων εμμονών. Παράδειγμα, ο λεγόμενος ψυχαναγκαστικός. Συνέχεια ανάγνωσης