Οι κυριολεκτικές μεταφορές του τρομοκράτη Άντερς Μπρέιβικ

Standard

Γιατί η Νορβηγία;

του Ρέμι Νίλσε

μετάφραση: Μάνος Αυγερίδης

 Με αφορμή τις δημοτικές εκλογές που διεξήχθησαν την περασμένη Δευτέρα στη Νορβηγία, στη σκιά των αποτρόπαιων γεγονότων του Ιουλίου (με το Εργατικό Κόμμα να ενισχύεται και το ακροδεξιό Κόμμα της Προόδου να σημειώνει μεγάλες εκλογικές απώλειες), δημοσιεύουμε, παρά την κάποια χρονική απόσταση, ένα σχετικό άρθρο του διευθυντή της νορβηγικής έκδοσης της Monde Diplomatique, Ρέμι Νίλσεν (δημοσιεύθηκε στην αγγλική έκδοση της Monde Diplomatique, στις 17.8.2011). Το κείμενο φωτίζει νέες πτυχές στη συζήτηση που έχει ανοίξει στην Ευρώπη για το μακελειό της Οτόγια, αναζητώντας τις αιτίες που οδήγησαν σ’ αυτό, μέσα από την ανάλυση των νέων χαρακτηριστικών της ευρωπαϊκής Δεξιάς και ακροδεξιάς και της επιρροής της στον δημόσιο λόγο. Οι μεσότιτλοι είναι των «Ενθεμάτων».

Μ.Α.

Έντβαρντ Μουνκ, «Βραδάκι στην οδό Καρλ Γιόχαν», 1892

Ένα χαρακτηριστικό της πολιτικής ζωής στις σκανδιναβικές χώρες είναι ότι το υφιστάμενο σοσιαλδημοκρατικό κοινωνικό κράτος χαίρει τόσο γενικής αποδοχής από τον πληθυσμό, ώστε όλα τα πολιτικά κόμματα το αγκαλιάζουν, ακόμα και η Δεξιά (μάλιστα, φέτος, λίγους μήνες πριν, είχε ισχυριστεί ακόμα και ότι έπαιξε τόσο κεντρικό ρόλο στη δημιουργία του συστήματος αυτού όσο και το εργατικό κίνημα). Η ρατσιστική Δεξιά –ειδικά στη Δανία, αλλά και στη Νορβηγία και τη Σουηδία– εγκολπώθηκε το μοντέλο αυτό και υποστήριξε ότι ο κύριος κίνδυνος που το απειλεί είναι η μετανάστευση, και όχι η αύξηση των ανισοτήτων που δημιουργεί η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση ή ο αδηφάγος χρηματοπιστωτικός κλάδος. […]

Νεοναζισμός και «πολιτισμικός συντηρητισμός»: βασικές διαφορές

Η ρητορική αυτή της επικείμενης κατάρρευσης του σοσιαλδημοκρατικού κοινωνικού μοντέλου αποτελεί κεντρικό μοτίβο του λόγου της «πολιτισμικά συντηρητικής» τάσης της Δεξιάς, στην οποία ανήκει και ο Άντερς Μπέρινγκ Μπρέιβικ. Έχουν σημασία, και δεν πρέπει να μας διαφεύγουν, οι διαφορές μεταξύ του νεοναζιστικού κινήματος και αυτού του ρεύματος του «πολιτισμικού συντηρητισμού». Οι αναρτήσεις του Μπρέιβικ σε διάφορα διαδικτυακά φόρουμ δεν παρουσιάζουν κανένα απ’ τα γνωρίσματα της παραδοσιακής ρατσιστικής ακροδεξιάς: καταδικάζει το Ισλάμ ως πολιτική ιδεολογία και όχι τους Μουσουλμάνους ως βιολογικά κατώτερη φυλή, δεν προπαγανδίζει κάποια σταυροφορία ενάντια στον ισλαμικό κόσμο (μόνο ενάντια στους μουσουλμάνους της Ευρώπης), υποστηρίζει το Ισραήλ και καταγγέλλει το ιστορικό προηγούμενο του ναζισμού.

Ο κύριος εχθρός του είναι αυτό που ονομάζει «πολιτισμικός μαρξισμός», όρος που περιλαμβάνει οποιονδήποτε υπερασπίζεται την πολυπολιτισμικότητα, δηλαδή μεγάλο μέρος του πολιτικού φάσματος. Η κεντρική ιδέα στο «Μανιφέστο» του είναι πως η Ευρώπη έχει κατακτηθεί απ’ το Ισλάμ. Χρησιμοποιεί ως όπλο τη δημογραφία και κατηγορεί τους φορείς της μαρξιστικής κουλτούρας για το ξεπούλημα της Ευρώπης. Το «Μανιφέστο» αυτό αποτελεί στο μεγαλύτερο μέρος του συρραφή ποικίλων αντιισλαμικών κειμένων, τα οποία αντλεί κυρίως από αγγλόφωνες αλλά και ορισμένες νορβηγικές πηγές. Είναι ποικιλοτρόπως ασυνάρτητο εσωτερικά, αλλά φανερώνει την αγωνία του να συνάγει το «λογικό» συμπέρασμα της ύπαρξης μιας –όπως την αντιλαμβάνεται– Ευρώπης σε εμπόλεμη κατάσταση και/ή υπό κατοχή, καθώς και σε μια διάχυτη νοσταλγία για την προ του 1918 Ευρώπη. Όπως οι περισσότεροι εθνικιστές, δεν φαίνεται να γνωρίζει πολλά σχετικά με την ιστορία και την κουλτούρα που διατείνεται ότι υπερασπίζεται.

Το «Μανιφέστο» του Μπρέιβικ: ένας λόγος που τον έχουμε ξανακούσει

Ωστόσο, τα γραπτά του Μπρέιβικ δεν αποτελούν το μανιασμένο παραλήρημα ενός τρελού· μας είναι αρκετά οικεία: τις περισσότερες από τις απόψεις αυτές τις έχουμε ξανακούσει πολλές φορές. Δεν έχουν απέχουν πολύ απ’ όσα διακηρύττει το Νορβηγικό Κόμμα της Προόδου (FrP: ο Μπρέιβικ ήταν μέλος του για έξι ή εφτά χρόνια, αλλά αποχώρησε ολοκληρωτικά απ’ αυτό στα μέσα της δεκαετίας του 2000). Το κόμμα ξεκίνησε τη δεκαετία του 1970 με θέσεις ενάντια στη φορολογία, αλλά κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του ’80 εξελίχθηκε στο κύριο ξενοφοβικό κόμμα της Νορβηγίας. Στα 1990, το Κόμμα της Προόδου ξεφορτώθηκε τα πιο ακραία στοιχεία που υπήρχαν στους κόλπους του και μετατράπηκε σε ένα λίγο-πολύ αποδεκτό μέλος της mainstream πολιτικής. Μετά την επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου, στοχοποίησε το Ισλάμ ως μια εγγενώς σατανική θρησκεία, νομιμοποιώντας τον ρατσισμό ενάντια στους Μουσουλμάνους υπό τον πέπλο της «κριτικής της θρησκείας».

Στην προεκλογική εκστρατεία του 2009, η πρόεδρος του Κόμματος της Προόδου, Σιβ Γένσεν, εισήγαγε το ζήτημα του «ύπουλου εξισλαμισμού», μιας συγκεκαλυμμένης ισλαμοποίησης της νορβηγικής κοινωνίας. Καθώς δεν έβρισκε ικανοποιητικά παραδείγματα στη Νορβηγία, στράφηκε προς τη Σουηδία, υποστηρίζοντας ότι το Ρόζενγκαρντ, προάστιο του Μάλμε, έχει «κατακλυστεί από μουσουλμάνους» και «κυβερνάται από τη σαρία». Μεταφορικά ή κυριολεκτικά; Μόλις τρεις μήνες πριν, ο Christian Tybring-Gjedde, «σκεπτικιστής της μετανάστευσης» και ανερχόμενο στέλεχος του Κόμματος της Προόδου, δήλωνε στο Κοινοβούλιο πως «η αλήθεια είναι ότι το Ισλάμ μεγαλώνει, ενώ οι αξίες τις οποίες υπερασπιζόμαστε χάνονται στη χώρα μας», και ότι «δεν υπάρχουν αφοσιωμένοι Μουσουλμάνοι που παίρνουν αποστάσεις από την σαρία». […]

Ακόμα κι αν το Κόμμα της Προόδου καλλιεργεί (μεταφορικά) την ιδέα μιας μουσουλμανικής εισβολής και συνωμοσίας ενάντια στη Δυτική Ευρώπη, πρέπει να πούμε πως μοιάζει σχετικά μετριοπαθές σε σύγκριση με τους Σουηδούς Δημοκράτες, που πέρσι εξέλεξαν 20 βουλευτές στο σουηδικό Κοινοβούλιο. Ο ηγέτης τους, Τζίμι Άκεσον, έχει επανειλημμένα χαρακτηρίσει το Ισλάμ ως την μεγαλύτερη απειλή για τη Σουηδία «από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο». […]

Αυτά είναι λίγα μόνο, και αρκετά μετριοπαθή, παραδείγματα μιας απροκάλυπτα ρατσιστικής ρητορικής που έχει που δεν αποτελεί πλέον «εξαίρεση»στη mainstream πολιτική σκηνή της Ευρώπης: Γάλλοι υπουργοί μιλούν για την αναγκαιότητα υπεράσπισης της «γαλλικής ταυτότητας», ενώ οι ηγέτες της Γερμανίας και της Μεγάλης Βρετανίας δήλωσαν νωρίτερα φέτος ότι «η πολυπολιτισμικότητα έχει αποτύχει», χωρίς καν να επικαλεστούν το παραμικρό επιχείρημα, πλην της έμμεσης παραδοχής του αβάσιμου ξενοφοβικού ισχυρισμού ότι οι διαφορετικές κουλτούρες (δηλαδή η χριστιανική και η μουσουλμανική) δεν μπορούν να συμβιώσουν. Για να μη μιλήσουμε για το Tea Party στις Ηνωμένες Πολιτείες, το οποίο δεν διστάζει να απεικονίζει τον Ομπάμα ως Χίτλερ, ενώ την ίδια στιγμή επινοεί θεωρίες συνωμοσίας, όπου ο Ομπάμα κατέχει τον ρόλο του πράκτορα των Μουσουλμάνων, και απαιτεί απ’ αυτόν να προσκομίσει το πιστοποιητικό γέννησής του. Τι συμβαίνει όταν οι άνθρωποι εκλαμβάνουν αυτή τη ρητορική, αυτές τις μεταφορές, κυριολεκτικά;

Αλλά το ερώτημα παραμένει: Γιατί η Νορβηγία; Γιατί μια τόσο ακραία πράξη μίσους σε μια ειρηνική και ασφαλή χώρα με ελάχιστες κοινωνικές εντάσεις, ουσιαστικά χωρίς ανεργία, όπου οι ανισότητες είναι πολύ μικρές, η οποία, σύμφωνα με τον ΟΗΕ, αποτελεί μια απ’ τις καλύτερες χώρες για να ζει κανείς;

Ταξικές διαφορές και μετατοπίσεις στη Νορβηγία

Αν και οι ταξικές διαφορές στη Νορβηγία είναι σχετικά μικρές όσον αφορά το εισόδημα και την κουλτούρα, δεν παύουν να υπάρχουν. Τις τελευταίες μια-δυο δεκαετίες έχει πραγματοποιηθεί μια ταξική μετατόπιση στην εκλογική συμπεριφορά, με την ψήφο της εργατικής τάξης να μετακινείται από το σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα προς το λαϊκιστικό, ξενοφοβικό Προοδευτικό. Οι παράμετροι αυτής της αλλαγής αποτελούν ακόμα, σε μεγάλο βαθμό, ένα αίνιγμα, και πολλοί αναλυτές της Αριστεράς έχουν προσπαθήσει να λύσουν τον «γρίφο του Κόμματος της Προόδου». Η πιο συνήθης εξήγηση είναι η επαγγελματοποίηση του Εργατικού Κόμματος, που απομακρύνει τα στελέχη του απ’ τον λαό, την ώρα που το Κόμμα της Προόδου παρουσιάζεται πιο «λαϊκό» κι έτσι είναι εύκολο να ταυτιστεί κανείς μαζί του. Οι λαϊκιστές και μέρος της φιλελεύθερης Δεξιάς, απ’ τις αρχές της προηγούμενης δεκαετίας στη Δανία και λίγο αργότερα στη Νορβηγία, έχουν ξεκινήσει μια «πολιτισμική μάχη» απέναντι στην «πολιτική ορθότητα» (όρος τον οποίο ο Μπρέιβικ χρησιμοποιεί συχνά στο «Μανιφέστο» του) της Αριστεράς. Τα μεγαλύτερα κόμματα στη Νορβηγία αυτοπροσδιορίζονται ως υποστηρικτές του σοσιαλδημοκρατικού κοινωνικού κράτους: το μοντέλο του κοινωνικού κράτους είναι τόσο δημοφιλές που το να μιλήσεις εναντίον του θα αποτελούσε σίγουρη συνταγή για μια πανωλεθρία στις εκλογές· έτσι η φιλελεύθερη Δεξιά και τα πιο φιλελεύθερα κομμάτια του Εργατικού Κόμματος συναινούν στο ότι το κοινωνικό κράτος δεν είναι μακροπρόθεσμα βιώσιμο.

Η φιλελεύθερη Δεξιά χρησιμοποιεί αυτή τη θέση, φυσικά, προκειμένου να υποστηρίξει την ιδιωτικοποίηση του δημόσιου τομέα, ενώ η λαϊκιστική Δεξιά, το Προοδευτικό Κόμμα, ρίχνει το φταίξιμο στους μετανάστες. Έτσι, αυτός ο συνδυασμός της «παραδοσιακής» ταυτότητας και μιας εύκολης ερμηνείας σε περίπλοκα οικονομικά ζητήματα θα μπορούσε να εξηγήσει το αναπτυσσόμενο ξενοφοβικό περιβάλλον. Αυτό συνδυάζεται με τη γενική αποδοχή την οποία συναντάει ο αντι-ισλαμικός ρατσισμός μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Αλλά, και πάλι, το ξενοφοβικό αυτό περιβάλλον δεν υπάρχει μόνο στη Νορβηγία.

Το μίσος για την Αριστερά

Ο βασικός εχθρός του Μπρέιβικ –και άλλων «οπαδών του πολιτισμικού συντηρητισμού»– δεν είναι οι Μουσουλμάνοι, των οποίων τη βαθιά αίσθηση της ταυτότητας σέβονται, αλλά οι αδύναμοι και «θηλυπρεπείς» «θιασώτες της μαρξιστικής κουλτούρας», οι υποστηρικτές της πολυπολιτισμικότητας. Αυτό μας εξηγεί γιατί ο Μπρέιβικ επέλεξε να επιτεθεί στο Εργατικό Κόμμα και όχι σε ένα τζαμί είτε κάποιο άλλο ισλαμικό μνημείο ή σύμβολο. Η αντιπαράθεση δεν είναι καινούργια και αναπτύσσεται σε όλη την Ευρώπη: η Αριστερά, μέσα από την προσκόλλησή της στο ιμπεριαλιστικό παρελθόν των λευκών, δυσφημίζει τους λευκούς — κι αυτό είναι αντίστροφος ρατσισμός, υποστηρίζουν οι αντίπαλοί της. Γι’ αυτό κι ο Μπρέιβικ επιμένει πως είναι αντιρατσιστής.

Ο Μπρέιβικ επιδεικνύει ένα τεράστιο μίσος απέναντι στη νορβηγική κεντροαριστερά. Έχουμε, εδώ μια εν εξελίξει κοινωνική δυναμική, που είναι δύσκολο να αναλυθεί: Γιατί ο άνθρωπος αυτός, που μεγάλωσε στην εύπορη δυτική πλευρά του Όσλο, ανέπτυξε τέτοια αισθήματα μίσους απέναντι στη mainstream πολιτική; Δεν νομίζω πως έχουμε, ακόμα, αρκετά στοιχεία για να μπορέσουμε να διακρίνουμε με σαφήνεια τα ψυχολογικά αίτια από τον ρόλο που έπαιξαν το κοινωνικό περιβάλλον και το πολιτικό πλαίσιο.

Ο παράγοντας «μαρξισμός» δεν είναι αμελητέος. Τα τελευταία χρόνια, τόσο η φιλελεύθερη όσο και η συντηρητική Δεξιά, με κάθε ευκαιρία, υπερτονίζει τα εγκλήματα του «κομμουνισμού» (Στάλιν και Πολ Ποτ) εξομοιώνοντας τον μαρξισμό με τον ναζισμό· το υπόρρητο επιχείρημα, εδώ, είναι ότι αυτός καθαυτός ο στοχασμός σχετικά με την κοινωνική αλλαγή οδηγεί αναπότρεπτα στον ολοκληρωτισμό. Το επιχείρημα αυτό έχει χρησιμοποιηθεί συχνά προκειμένου να κατηγορηθεί η Αριστερά ότι έχει μια κρυφή ατζέντα, και με σκοπό να απαξιωθεί η διακηρυγμένη επιθυμία της για μια κοινωνία με περισσότερη δικαιοσύνη και ισότητα. Αυτή η στρατηγική έχει αποδειχθεί αποτελεσματικό μέσο που εμποδίζει την πολιτική αντιπαράθεση περί της κοινωνικοοικονομικής ανάπτυξης της κοινωνίας, μετατρέποντας την πολιτική σε μία «πολιτισμική μάχη», παρά σε μια αντιπαράθεση σχετική με τη διανομή του πλούτου και όσων ενώνουν τους ανθρώπους.

Σε όλη την Ευρώπη βλέπουμε τους ίδιους ανταγωνισμούς που φαίνεται να αποτελούν το πολιτικό κίνητρο πίσω απ’ τις πράξεις του Μπρέιβικ. Είναι δύσκολο να ορίσουμε τι προκαλεί το πέρασμα στην πράξη σε ακραίες περιπτώσεις όπως αυτή, αλλά αν μπορούμε κάτι να διδαχθούμε στο πρώιμο αυτό στάδιο είναι πως η κανονικοποίηση του ρατσισμού και η επιθετική ρητορική στη δημόσια σφαίρα μπορεί να οδηγήσει στην ακρότητα αποξενωμένους ανθρώπους. Αν και δεν θα ήταν σωστό να κατηγορήσουμε τη λαϊκιστική και ξενοφοβική Δεξιά γι’ αυτές τις φρικιαστικές τρομοκρατικές πράξεις, οι πράξεις αυτές μας υπογραμμίζουν την ευθύνη που έχουμε όλοι όσοι συμμετέχουμε στον δημόσιο διάλογο. Οι μεταφορές μπορούν να εκληφθούν κυριολεκτικά. Δεν πρόκειται για ζήτημα ελευθερίας του λόγου, αλλά ειλικρίνειας και υπευθυνότητας του λόγου.

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s