Τέλη δίχως τέλος

Standard

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ

του Νίκου Σαραντάκου

Έργο του Αντρέ Φουζερόν, 1944

Η λέξη «τέλος» μπήκε ορμητικά στην επικαιρότητα με το ειδικό τέλος ακινήτων που σοφίστηκε ο υπουργός κ. Βενιζέλος για να βουλώσει τις τρύπες που ο ίδιος και η κυβέρνηση προκάλεσαν. Βέβαια, στην πραγματικότητα δεν πρόκειται για τέλος αλλά για φόρο, που βαφτίστηκε «τέλος» επειδή για την επιβολή φόρου χρειάζεται να ψηφιστεί νόμος, κάτι χρονοβόρο, ενώ για το τέλος αρκεί τροπολογία σε άσχετο νομοσχέδιο, όσο κι αν προσπάθησε ο κ. Βενιζέλος να εφεύρει ανταποδοτικό χαρακτήρα στο χαράτσι, το οποίο στο μεταξύ και πολλαπλασιάστηκε σε ύψος και απειλεί να γίνει μόνιμο, επιβεβαιώνοντας για μία ακόμη φορά τη σοφή παροιμία «ουδέν μονιμότερον του προσωρινού». Όμως αυτά είναι νομικά και δεν θα συνεχίσω, εμείς εδώ λεξιλογούμε — και θα ομολογήσω ότι το τέλος, αν και απεχθές και επαχθές στη συγκεκριμένη περίπτωση, είναι ταυτόχρονα και αρκετά ενδιαφέρον∙ δεν εννοώ το πράγμα, αλλά τη λέξη. Τη λέξη «τέλος», στην οποία θα αφιερωθεί το σημερινό σημείωμα.

Φυσικά, τέλος δεν είναι μόνο το χρηματικό ποσό που πληρώνουμε ως αντάλλαγμα για υπηρεσίες (ή και χωρίς αντάλλαγμα στην προκείμενη περίπτωση)· είναι και το τέρμα, το έσχατο σημείο, χρονικά ή τοπικά· στα αρχαία μάλιστα υπάρχει και μια τρίτη σημασία, «σκοπός», που επιβιώνει στους τελικούς συνδέσμους (π.χ. να) και τις τελικές προτάσεις της γραμματικής: δεν λέγονται έτσι επειδή μπαίνουν στο τέλος της πρότασης, αλλά επειδή δηλώνουν σκοπό.

Λέξη αρχαία με αβέβαιη ετυμολογία, το τέλος έχει γεννήσει πάμπολλες άλλες λέξεις: το ρήμα τελώ με τα πολλά σύνθετά του (εκτελώ, συντελώ, αποτελώ) και τα δικά τους παράγωγα, την τελετή, τον τέλειο και την τελεία, τον τελεστή των μαθηματικών (που όμως υπάρχει από τα ομηρικά χρόνια), τον τελευταίο, το τελωνείο και το τελώνιο. Καμιά φορά οι σημασίες κονταροχτυπιούνται, έτσι ο ατελής μπορεί να είναι είτε ο μισοτελειωμένος (άρα και ο ελαττωματικός), είτε αυτός που δεν επιβαρύνεται με τέλη. Κι από την ατέλεια, όχι το ελάττωμα αλλά την απαλλαγή από τα ταχυδρομικά τέλη, έπλασαν οι Γάλλοι τον όρο philatélie, σα να λέμε φιλατέλεια, διότι τα γραμματόσημα ήταν ένας τρόπος για να πληρώνει τα ταχυδρομικά έξοδα ο αποστολέας, και όχι πια ο παραλήπτης όπως γινόταν παλιά· μόνο που εμείς όταν πήραμε τον ελληνογενή όρο, τον γυρίσαμε σε φιλοτελισμό κι έτσι φαίνεται σαν να προέρχεται απευθείας από το τέλος.

Από το τέλος είναι και το τελεσίγραφο, λόγιος σχηματισμός του 19ου αιώνα, καθώς και (με τη σημασία του σκοπού) η τελεολογία, δηλαδή η θεωρία ότι τα όντα στον κόσμο διέπονται από έναν σκοπό. Είναι επίσης και το τελεστήριο των αρχαίων μυστηρίων, και το τέλεσμα, δηλαδή το φυλαχτό, που μας ήρθε μέσω αραβικών και αγγλικών ως αντιδάνειο, ταλισμάν.

Στη σημερινή φρασεολογία μας έχουμε την κοινότατη φράση «τέλος πάντων», που το συντομεύουν οι νέοι σε τέσπα ή tcp και προκαλούν ρίγη αγανάκτησης σε μερικούς γλωσσαμύντορες (ωστόσο, το τέσπα λέγεται εδώ και μισόν αιώνα τουλάχιστον, δεν είναι εφεύρεση της γενιάς των γκρίκλις), έχουμε την περίφημη «τελευταία ανάλυση» που είχε γίνει κάποτε κλισέ και την είχαν κάνει ψωμοτύρι διάφοροι αλλά έχει πια περάσει η μπογιά της και τώρα λέμε «στην τελική», ή «στο τέλος-τέλος», ή στο φινάλε.

Με την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού, είχε μιλήσει ο Φουκουγιάμα για το «τέλος της Ιστορίας», ενώ στις μέρες μας όλο και περισσότερο βλέπουμε να λένε ότι ζούμε το τέλος μιας εποχής· ειδικά στην Ελλάδα, το τέλος της μεταπολίτευσης, που όλο τελειώνει και τελειωμό δεν έχει.

Σύμφωνα με την παροιμία, που τη λέμε όταν ύστερα από πολλές περιπέτειες φτάσουμε σε αίσια έκβαση, τέλος καλό, όλα καλά, ενώ το Χόλιγουντ στις προδιαγραφές του έχει αναγάγει σε υποχρέωση το αίσιο τέλος, το χάπι εντ. Όμως στην περιπέτεια τη σημερινή που περνάμε, τέτοιο καλό τέλος δεν φαίνεται αυτή τη στιγμή στον ορίζοντα και μάλιστα έχει κατεπανάληψη ακουστεί η φράση «καλύτερα ένα φριχτό τέλος, παρά μια φρίκη χωρίς τέλος», γερμανικό ρητό που νομίζω πως το είχε χρησιμοποιήσει και ο Μαρξ· πάντως «φρίκη χωρίς τέλος» είχε αποκαλέσει ο Λένιν την περίοδο 1870-1914 για τις εργαζόμενες μάζες, που οδηγήθηκαν τελικά στο φριχτό τέλος της μεγάλης ανθρωποσφαγής του 1914-1918.

Φριχτό τέλος όμως είναι και το τέλος που αποφάσισε να επιβάλει η κυβέρνηση στα ακίνητα, και δυστυχώς θα οδηγήσει κι αυτό σε φρίκη χωρίς τέλος τόσα και τόσα νοικοκυριά που αδυνατούν να τα βγάλουν πέρα στη φοροεπιδρομή — χωρίς τέλος και, για να θυμηθούμε την αρχαία σημασία της λέξης, και χωρίς σκοπό, μάταιη, μια και η χρεοκοπία φαντάζει όλο και περισσότερο αναπόφευκτη. Μήπως λοιπόν πρέπει να βάλουμε τέλος στο τέλος;

Ο Νίκος Σαραντάκος είναι συγγραφέας, μεταφραστής και κατοικοεδρεύει στα sarantakos.wordpress.com και http://www.sarrantakos.com

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Τέλη δίχως τέλος

  1. Πώς,ποιό δρόμο ακολούθησε ο μεασχηματισμός – αν εκφράζομαι σωσά – το τέλος ως τέλος και ως σκοπός σε χρηματικό τέλος(τέλη κυκλοφορίας);

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s