«Αποκαταστάσεις» με νόημα

Standard

ΔΙΑΦΟΡΙΔΙΑ

Φεμινιστικά και άλλα
της Αγγέλικας Ψαρρά

 Διαφορίδια (αλλά και διάφορα) λέγανε οι παλιοί κάποια σύντομα σχόλια, ειδησάρια με τα πιο ποικίλα περιεχόμενα, που, ακόμη κι όταν ακουμπούσαν στην επικαιρότητα, δεν άγγιζαν την κεντρική ειδησεογραφία της ημέρας. Δημοσιεύματα δεύτερης διαλογής ήταν τα έρμα τα διαφορίδια. Θύματα της μερικότητάς τους. Ακόμη κι έτσι, πάντως, είχαν κι αυτά τη θέση τους στην καθημερινή ύλη μιας εφημερίδας. «Διαφορίδια», λοιπόν, ο τίτλος της στήλης. Θα μπορούσα να ισχυριστώ πως τον διάλεξα για να τιμήσω τις λησμονημένες προμήτορες: με ένα ταπεινό διάφορον αναμετρήθηκε κάποτε η Καλλιρρόη Παρρέν προτού αποτολμήσει την Εφημερίδα των Κυριών. Μόνο που η επιλογή έχει να κάνει περισσότερο με όσα έχω να πω. Η παλιοκαιρίσια χροιά της λέξης υπηρετεί με τον καλύτερο τρόπο –μήπως επειδή τις ειρωνεύεται;– τις μάλλον παλιομοδίτικες εμμονές των σημειωμάτων που θα στεγαστούν στη συγκεκριμένη στήλη.

Πρωτοσέλιδο του "Ριζοσπάστη", 30.5.1945

Η πρωτοβουλία της ηγεσίας του ΚΚΕ να προχωρήσει στην αποκατάσταση του Νίκου Ζαχαριάδη, του Νίκου Βαβούδη και του Άρη Βελουχιώτη δίνει την αφορμή για το πρώτο διαφορίδιο της σειράς. Θυμίζω επί τροχάδην ότι, υλοποιώντας σχετική απόφαση της Πανελλαδικής Συνδιάσκεψής του (Ιούλιος 2011), το ΚΚΕ διοργάνωσε τρεις χωριστές εκδηλώσεις, στις οποίες «αποκατάστησε» «κομματικά» τον Ζαχαριάδη και τον Βαβούδη, ενώ περιορίστηκε στην «πολιτική» αποκατάσταση του ανυπάκουου Βελουχιώτη. Ταυτόχρονα, ανακοίνωσε την επικείμενη έκδοση του δεύτερου τόμου της επίσημης ιστορίας του, η σύνθεση του οποίου ακολούθησε την πάγια διαδικασία: το ανώτατο καθοδηγητικό όργανο – το αρμόδιο Ιστορικό Τμήμα του– κατέληξε σε ένα σχέδιο θέσεων και τα στελέχη του κόμματος κλήθηκαν να το «εμπλουτίσουν» με τις παρατηρήσεις τους. Όπως είναι γνωστό, ο πρώτος τόμος (Δοκίμιο Ιστορίας του ΚΚΕ, 1918-1949) κυκλοφόρησε το 1995 ύστερα από καθυστερήσεις που αποδόθηκαν στην «εσωκομματική διαπάλη», καθώς σχετική απόφαση εκκρεμούσε από το 10ο Συνέδριο (1978). Είχε μεσολαβήσει το 1988, στα εβδομηντάχρονα του κόμματος, η έκδοση της ΚΕ Σύντομη ιστορία του ΚΚΕ. Μέρος Α΄, 1918-1949. Σχέδιο, κείμενο που προηγουμένως είχε συζητηθεί στο πλαίσιο του Πολιτικού Γραφείου.

   Δεν είναι της ώρας το χρονικό των αλλεπάλληλων αναγνώσεων της κομματικής ιστορίας που επιχείρησαν οι κατά καιρούς ηγεσίες του ΚΚΕ (αλλά και του ΚΚΕ εσωτερικού). Σημειώνω απλώς ότι πρέπει να πιάσουμε το νήμα από παλιά, πριν από τη διαβόητη σταλινική –ζαχαριαδική, στα καθ’ ημάς– σκλήρυνση που σήμαναν οι «Θέσεις για την Ιστορία του ΚΚΕ» (1939). Και να αναζητήσουμε τις απαρχές της εργαλειακής αυτής ιστορικής προσέγγισης στα μέσα της δεκαετίας του ’20, τότε που η «κριτική ιστορία» του ΚΚΕ ταυτίστηκε με την απαρίθμηση των «λαθών» του και ανατέθηκε στο «Αγκίτ-Προπ» (Τμήμα Προπαγάνδας) του κόμματος.Υπενθυμίζω ακόμη ότι οι επίσημες ιστορίες του ΚΚΕ, βασισμένες σε μιαν ακραία διχοτομική πρόσληψη του κομματικού παρελθόντος, ανέλαβαν εξαρχής το καθήκον «να αναδείξουν τους ήρωες» και «να ξεκαθαρίσουν τους προδότες», όπως πρόσταξε κι ο Ζαχαριάδης. Έτσι, δεν είναι περίεργο που τα χρόνια που ακολούθησαν τον εμφύλιο, την ώρα που φούντωνε το κυνήγι του εσωκομματικού εχθρού, η επίσημη ιστορική αφήγηση παραχώρησε ουσιαστικά τη θέση της σε καταλόγους με τα ονόματα των νεκρών του κινήματος. Κατασκευάστηκε έτσι  ένα παράδοξο κομματικό σύμπαν με δύο όψεις, τη μια φωτεινή, την άλλη σκιασμένη: «ήρωες και μάρτυρες» οι ένοικοι της πρώτης, «χαφιέδες και προβοκάτορες» όσοι στριμώχνονταν στη δεύτερη. Οι μηχανισμοί και οι σκοπιμότητες που υπαγόρευαν την είσοδο ενός ονόματος σε μία από τις δύο ομάδες αποφάσιζαν για τη διαγραφή ενός άλλου, ενώ δεν σπάνιζαν και οι μετακινήσεις από τη μία κατηγορία στην άλλη.

   Την παράδοση αυτή συνεχίζει το ΚΚΕ επανεγκαθιστώντας στο πάνθεον των «αλύγιστων της ταξικής πάλης» τον Ζαχαριάδη, τον Βαβούδη και τον Βελουχιώτη. Ούτως ή άλλως, η πανηγυρική «επάνοδος» του Ζαχαριάδη προετοιμαζόταν καιρό τώρα, ενώ κάπως έπρεπε επιτέλους να βολευτεί και η εκκρεμότητα με τον ανέκαθεν ενοχλητικό –καθότι λαοφιλή– Άρη Βελουχιώτη. Όσο για τον Νίκο Βαβούδη, υποθέτω πως στην επικαιρότητα τον έφερε η ανάγκη να δοθεί ένα ακόμη ράπισμα στους ισχυρισμούς της Έλλης Παππά. Είναι βέβαιο πως για το ΚΚΕ το ξεδιάλεγμα των προς «αποκατάσταση» μελών του είναι απολύτως συμβατό με την αντίληψή του για τις χρήσεις της κομματικής ιστορίας. Έτσι, οι «αποκαταστάσεις» σπανίως σχετίζονται με την επιθυμία επανόρθωσης μιας προφανούς αδικίας. Αρκεί να αναλογιστούμε τη δυσκαμψία με την οποία οι εκάστοτε ηγεσίες αντιμετωπίζουν τις οικογένειες συκοφαντημένων ή/και δολοφονημένων ηγετικών στελεχών του κόμματος, όταν τολμήσουν να γυρέψουν τη δικαίωση των δικών τους. Από την άλλη, βέβαια, οι τελετουργίες της μεταθανάτιας υποδοχής των αποσυνάγωγων, γνώριμες και καθησυχαστικές, ενισχύουν την αίσθηση της συνέχειας του κόμματος, καθώς οι αλλεπάλληλες αναθεωρήσεις της κομματικής ιστορίας δεν μπορεί παρά να βιώνονται ως σύμπτωμα επώδυνων ασυνεχειών.

   Αν για το ΚΚΕ τα πράγματα είναι λίγο πολύ σαφή, τι συμβαίνει με την εκτός ΚΚΕ αριστερά; Θα έλεγα πως η έννοια της «αποκατάστασης» δεν έχει αμφισβητηθεί από καμία πλευρά. Και κανείς δεν μοιάζει να αναρωτιέται για τα νοήματα που η όλη διαδικασία συνεχίζει να διακινεί. Ασφαλώς και έχουν ασκηθεί πιέσεις για δικαίωση συγκεκριμένων ιστορικών στελεχών, προφανώς και έχουν διατυπωθεί διαφωνίες ως προς την επιλογή των προσώπων ή τις ακολουθούμενες κάθε φορά τακτικές. Ουδέποτε, όμως, συζητήθηκε η «αποκατάσταση» ως εργαλείο διαχείρισης της κομματικής μνήμης και ουδέποτε αντιμετωπίστηκε ως μηχανισμός ακύρωσης κάποιων ανεπιθύμητων πτυχών της κομματικής ιστορίας. Ουδέποτε, εντέλει, συζητήθηκε η αρμοδιότητα της ηγεσίας του ΚΚΕ να αποφασίζει ποιος και πότε αξίζει να «διασωθεί». Εύγλωττες οι χλιαρές αντιδράσεις που προκάλεσε η πρόσφατη πρωτοβουλία του ΚΚΕ: τα σχετικά σχόλια επέκριναν την αποκατάσταση του Ζαχαριάδη, ενέκριναν την αποκατάσταση του Βαβούδη και ειρωνεύτηκαν ως μισερή την αποκατάσταση του Βελουχιώτη.

    Είναι αλήθεια πως από καιρό είχαν διαφανεί τα όρια κάποιων κινήσεων που φιλοδόξησαν να προσεγγίσουν με νέο πνεύμα τη διαδικασία των «αποκαταστάσεων». Αναφέρω ενδεικτικά τις δυσκολίες που συνάντησε το 1988 η «Επιτροπή Πρωτοβουλίας για την αποκατάσταση της μνήμης των αδίκως εξοντωθέντων από το ίδιο το κίνημα αγωνιστών της αριστεράς», στην οποία συμμετείχαν και ιστορικά στελέχη της ανανεωτικής αριστεράς. Παρακάμπτοντας εκείνο το ανατριχιαστικό «αδίκως εξοντωθέντων», αρκούμαι να σημειώσω πως, παρά τις αγαθές προθέσεις της και τη βούλησή της  να περιλάβει στους καταλόγους της και ορισμένα «αιρετικά» ονόματα, η Επιτροπή Πρωτοβουλίας δεν στάθηκε ικανή να κλονίσει τις εδραιωμένες από καιρό βεβαιότητες. Ζητήματα ορολογίας, μεθοδολογίας και περιεχομένου παρέμειναν έτσι μετέωρα, ενώ το ΚΚΕ σε μια κίνηση αντιπερισπασμού έσπευδε την ίδια στιγμή να δώσει στη δημοσιότητα τον πρώτο τόμο ενός γιγαντιαίου μαρτυρολογίου (Έπεσαν για τη ζωή. Ήρωες και μάρτυρες λαϊκών αγώνων, Έκδοση της ΚΕ, 1988).

   Ας μην πολυλογήσω άλλο. Το αίτημα για «κομματική αποκατάσταση» μελών και στελεχών του ΚΚΕ που υπήρξαν θύματα των συντρόφων τους προϋποθέτει την αποδοχή ενός παγιωμένου τρόπου πρόσληψης και χειρισμού του κομματικού παρελθόντος. Και συχνά συνεπάγεται πολιτική διαπραγμάτευση, επιλεκτική ανάγνωση των μνημονικών ιχνών, αποσιώπηση ή/και ακύρωση των πραγματικοτήτων που κατάφεραν να μετατρέψουν κομμουνιστές σε δολοφόνους. Ας το πω αλλιώς: καθαρά αγιολογική, η διαδικασία «αποκάθαρσης» του ονόματος ενός κομμουνιστή (για τις κομμουνίστριες ούτε λόγος να γίνεται), δεν υπαγορεύεται από το ενδιαφέρον για τους αδικημένους και τις ιστορίες τους. «Αποκαθιστώντας» τους συκοφαντημένους κομμουνιστές, οι ηγεσίες αποκαθιστούν κατά κύριο λόγο τον εαυτό τους. Του δίνουν συγχώρεση.

                                                                                         Αγγέλικα Ψαρρά

Με ιδιαίτερη χαρά, «Ενθέματα» καλοσωρίζουν μια παλαιά φίλη ως τακτική συνεργάτρια: την Αγγέλικα Ψαρρά, με  τη στήλη «Διαφορίδια. Φεμινιστικά και άλλα». Δεν χρειάζεται να πούμε πόσο μεγάλη μας προξενεί η συνεργασία αυτή· και είμαστε σίγουροι ότι ακόμα μεγαλύτερη θα είναι η αγαλλίαση των αναγνωστών, όταν έρχεται η τελευταία Κυριακή κάθε μήνα, οπότε και θα δημοσιεύεται η στήλη.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s