Νέες μορφές αυταρχισμού

Standard

του Αχμέτ Ινσέλ

μετάφραση: Ιλεάνα Μορώνη

Ο Αχμέτ Ινσέλ, καθηγητής στο Τμήμα Οικονομικών του Πανεπιστημίου Γκαλατά Σαράι της Κωνσταντινούπολης, έγραψε το άρθρο αυτό σε μια συγκυρία στην οποία η τουρκική κυβέρνηση από τη μία επαίρεται για την οικονομική ανάπτυξη που γνωρίζει η Τουρκία (ανάπτυξη η οποία είναι βέβαια αμφίβολο πόσο ωφελεί τους πολλούς, αν σκεφτούμε π.χ. ότι ο καθαρός κατώτατος μισθός είναι μικρότερος από 300 ευρώ), ενώ από την άλλη εντατικοποιεί τις πολιτικές διώξεις, με πρόσχημα την πάταξη της στήριξης στην (κουρδική) τρομοκρατία. Οι αναφορές στην Τουρκία περιορίζονται όμως στο τέλος του άρθρου∙ όσα γράφει ο Ινσέλ έχουν γενική ισχύ και, θα προσθέταμε, είναι ιδιαίτερα επίκαιρα και στην ελληνική και ευρωπαϊκή συγκυρία. Το παρόν δημοσιεύτηκε στο ένθετο «Radikal 2» της εφημερίδας Radikal την Κυριακή 30 Οκτωβρίου.

Ι.Μ.

O «δημοκρατικός αυταρχισμός», συνδυασμός της δημοκρατίας της κοινής γνώμης με την οικονομία της αγοράς

Ζαν-Κλοντ Γκοτράν, «Μαύρα μπουφάν», 1962


Ο Γερμανός πολιτικός επιστήμονας Ραλφ Ντάρενντορφ (Ralf Dahrendorf), σ’ ένα άρθρο του που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Die Zeit το 1997, προέβλεπε ότι «ο 21ος αιώνας μπορεί να είναι ο αιώνας του αυταρχισμού». Επρόκειτο για μια προειδοποίηση προς το υπεραισιόδοξο φιλελεύθερο πνεύμα της εποχής, το οποίο, μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου, ισχυριζόταν ότι είχε φτάσει το Tέλος της Ιστορίας κι ότι μπροστά μας ανοιγόταν ο δρόμος μιας μακράς και αδιάλειπτης φιλελεύθερης δημοκρατίας. Τα γεγονότα της πρώης δεκαετίας του 21ου αιώνα, συμπεριλαμβανομένων αυτών της Αραβικής Άνοιξης, έδειξαν ότι δεν είναι δυνατή η μετάβαση από τις δικτατορίες σε αψεγάδιαστες δημοκρατίες σε μια στιγμή, σαν από άγγιγμα μαγικού ραβδιού ή με μια ξαφνική έφοδο. Μια τέτοια εκτίμηση είναι και μεθοδολογικά προβληματική.

Η αξιολόγηση όλων των πολιτικών εξελίξεων με κριτήριο μια δημοκρατία που γίνεται αντιληπτή σαν αναπόφευκτο πεπρωμένο αποτελεί επανάληψη, με διαφορετικό τρόπο, της πεποίθησης ότι τα πάντα τείνουν προς έναν στόχο και όλα καθορίζονται –ξεκάθαρα ή κρυφά– από αυτό τον στόχο ∙ τα δε χειροπιαστά γεγονότα αξιολογούνται με αφετηρία αυτό το τελικό σημείο, στο πλαίσιο μιας αντίληψης αναδρομικής ανάγνωσης της Ιστορίας. Στη φιλοσοφία της Ιστορίας, αυτό ονομάζεται τελεολογία. Η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και η συνεπακόλουθη επιτάχυνση της παγκοσμιοποίησης είχαν ως αποτέλεσμα να θεωρηθεί η δημοκρατία ως ο βασικός και αναπόφευκτος στόχος της Ιστορίας, Αυτή η καινούρια θέση της δημοκρατίας σημαίνει ότι –όπως ακριβώς είχε συμβεί και με την ανάπτυξη– ο εκδυτικισμός συνέχιζε, με συγκαλυμμένο τρόπο, να κατέχει τη θέση ενός παγκόσμιου τελικού στόχου. Και αυτό σήμαινε την ταύτιση του εκδημοκρατισμού με τον εκδυτικισμό, κάτι που είναι πραγματικά προβληματικό.

Η εμφάνιση νέων μορφών αυταρχισμού. Αυτή η ταύτιση έχει ως αποτέλεσμα, αντί η δημοκρατία να θεωρείται μια συνεχής αναζήτηση ισότητας και ένας αγώνας της κοινωνίας να ορίσει τον εαυτό της να γίνεται αντιληπτή σαν μια προέκταση των σχέσεων της αγοράς, σαν μια φυσική κατάσταση που θα εγκαθιδρυθεί από μόνη της. Ένας τέτοιου είδους εκδημοκρατισμός έχει ως αποτέλεσμα να χάνεται η προσδοκία της δημοκρατίας από τον κοινωνικό ορίζοντα, να σβήνουν οι αγώνες που αντλούν την ενέργειά τους από αυτή την προσδοκία και να μετατρέπονται σε τμηματικούς, κερματισμένους αγώνες.

Αυτή η ταύτιση είναι προβληματική κι από μια άλλη άποψη. Οι πολιτικοί και οικονομικοί κανόνες του νέου φιλελευθερισμού διαβρώνουν το περιεχόμενο της δημοκρατίας και στις δυτικές κοινωνίες, οδηγώντας στην εμφάνιση νέων μορφών αυταρχισμού μέσα από τους ίδιους τους δημοκρατικούς θεσμούς. Σ’ ένα συλλογικό τόμο που εκδόθηκε το 2008 στη Γαλλία με τίτλο Δημοκρατικοί αυταρχισμοί και αυταρχικές δημοκρατίες στον 21ο αιώνα (Olivier Dabène, Vincent Geisser και Gilles Massardier (επιμ.) Autoritarismes Démocratiques et Démocraties Autoritaires au XXIème siècle, La Découverte, Παρίσι 2008), προσπαθήσαμε να εξετάσουμε τη σχέση ανάμεσα στη δημοκρατική παγκοσμιοποίηση και την αυταρχική σταθεροποίηση, υπό το φως της έννοιας του δημοκρατικού αυταρχισμού. Αυτό το βιβλίο, όπως και πολλές άλλες μελέτες, έδειχνε ότι όσο διευρύνεται το πεδίο επιρροής του οικονομικού φιλελευθερισμού, τόσο υποχωρεί ο φιλελευθερισμός στο πολιτικό πεδίο.

Η έννοια του δημοκρατικού αυταρχισμού δεν είναι μια έννοια χωρίς εσωτερική συνοχή, που βάζει δίπλα δίπλα δύο λέξεις με διαμετρικά αντίθετη σημασία. Ούτε είναι ένας εύσχημος τρόπος που βρήκαμε για να μη χρησιμοποιούμε τις λέξεις φασισμός ή δικτατορία. Ταυτόχρονα, πρόκειται για μια έννοια με διαφορετικό περιεχόμενο από τον κλασικό αυταρχισμό, που χαρακτηρίζεται από τον περιορισμένο πλουραλισμό. Πρόκειται για ένα καθεστώς το οποίο περιλαμβάνει μια σειρά κανόνες και θεσμούς της δημοκρατίας, με πρώτο τον πλουραλισμό, αλλά στο οποίο, από την άλλη, η εξουσία συγκεντροποιείται και προσωποποιείται υπερβολικά, τεχνοκρατικές δυνάμεις που αναλαμβάνουν ρυθμιστικό ρόλο έρχονται να ενισχύσουν την πολιτική δύναμη και ηγεμονεύει μια νοοτροπία που έχει άποψη για τα πάντα, πεπεισμένη ότι αυτή άποψη είναι η πιο σωστή. Ο δημοκρατικός αυταρχισμός προκρίνει, αντί για το κοινοβουλευτικό καθεστώς που βασίζεται σε μια πραγματική αναλογική αντιπροσώπευση, τα προεδρικά συστήματα που βασίζονται σε δημοψηφίσματα. Είναι ένα καθεστώς που δημιουργεί στη δικαστική εξουσία και στα ΜΜΕ την ανάγκη να ευθυγραμμίζονται με την εξουσία. Φροντίζει να υπερισχύει στην κοινή γνώμη ο ισχυρισμός ότι δεν υπάρχει εναλλακτική στις πολιτικές της εξουσίας. Ο δημοκρατικός αυταρχισμός, που ανάλογα με την περίσταση είναι άλλοτε πλουραλιστικός κι άλλοτε λαϊκιστικός, μπορεί να είναι το καθεστώς που θα διαδεχτεί μια δικτατορία, αλλά μπορεί να είναι κι ένα «μετα-δημοκρατικό» καθεστώς. Αν οι θεσμοί που μπορούν να αντισταθούν στη συγκέντρωση της εξουσίας δεν είναι ισχυροί, τότε, και μέσα στις δημοκρατίες, υπάρχει η πιθανότητα εκτροπής προς τον αυταρχισμό.

Η τάση προς τις μορφές αυταρχισμού… Σήμερα η Ρωσία και η Βενεζουέλα αποτελούν, έστω με διαφορετικές μορφές, εύγλωττα παραδείγματα του δημοκρατικού αυταρχισμού. Όσο για την Κίνα, προχωράει με σίγουρα βήματα προς έναν αυταρχικό καπιταλισμό. Πρόκειται, σύμφωνα με τον χαρακτηρισμό του Ziya Öniş σ’ ένα άρθρο του στην εφημερίδα Akşam (17 Οκτωβρίου 2011), για έναν ασιατικού τύπου στρατηγικό καπιταλισμό. Αυτό όμως δεν είναι κάτι που ισχύει μόνο για τις χώρες της Ανατολής και του Νότου∙ και στο κέντρο της Δύσης οι νέες μορφές αυταρχισμού είτε συρρικνώνουν το πολιτικό πεδίο είτε το θέτουν μερικώς υπό κηδεμονία. Σήμερα, και μέσα στην Ε.Ε., υπάρχει μια τάση που προσπαθεί να θέσει τα ΜΜΕ υπό αυστηρό έλεγχο (και ενίοτε το επιτυγχάνει), που φροντίζει να μεταφέρονται με τον «σωστό» τρόπο οι μοναδικές αλήθειες στον λαό, που προτιμά να διοικεί μέσω της κοινής γνώμης. Ο δημοκρατικός αυταρχισμός είναι ένα από τα προϊόντα της σύζευξης της δημοκρατίας της κοινής γνώμης με την οικονομία της αγοράς.

Ο παγκοσμιοποιημένος οικονομικός φιλελευθερισμός κατέστρεψε τα αναχώματα που συγκρατούσαν τις αυταρχικές τάσεις (τάσεις τις οποίες τα δημοκρατικά καθεστώτα έφεραν εντός τους, αλλά κατάφερναν να καταπιέζουν), τα αυταρχικά αντανακλαστικά και νοοτροπίες. Τα πολιτικά κινήματα που κερδίζουν έδαφος στην Ουγγαρία, την Πολωνία ή τη Βουλγαρία αποτελούν εύγλωττα παραδείγματα αυτής της τάσης. Ταυτόχρονα, εξελίξεις όπως η κυριάρχηση των αρχών της καλής διαχείρισης, στην οποία οι αποφάσεις λαμβάνονται από τεχνοκράτες, από «ειδήμονες» ή από «σώφρονες ανθρώπους», η εξιδανίκευση των «οριζόντων σχέσεων» ως πανάκειας, η φετιχοποίηση των εννοιών της κοινωνίας των πολιτών και της ανοιχτής κοινωνίας, η αντικατάσταση των «μεγάλων» κοινωνικών διεκδικήσεων από «μικρές» διεκδικήσεις, δημιουργούν παγκοσμίως μια ισχυρή τάση προς τις νέες μορφές αυταρχισμού.

…και η έκφρασή της στην Τουρκία. Ο δημοκρατικός αυταρχισμός, που έχει πολλές πιθανότητες να αποτελέσει ένα –ίσως και το πιο ισχυρό– από τα πολιτικά μοντέλα του 21ου αιώνα, αντιπροσωπεύει και για την Τουρκία ένα πολύ πιθανό μέλλον. Μια ηγεμονική δύναμη –που για ένα αρκετά μεγάλο διάστημα θα συσπειρώνεται ακόμα γύρω από τον Ερντογάν και το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης– η οποία υιοθετεί ως βασικό στόχο το χρήμα (ακόμα κι αν δεν συντελείται με την ίδια ταχύτητα που τον επιτυγχάνει η Κίνα), είναι ικανή, πιστεύοντας στην απολυτότητα αυτού που η ίδια θεωρεί σωστό και διαχειριζόμενη τα πάντα –από το Κουρδικό μέχρι τα υπόλοιπα κοινωνικά-πολιτικά ζητήματα– μέσα στο ίδιο μοναδικό «σωστό» καλούπι, να εξακολουθήσει μια μεγάλη συγκέντρωση της εξουσίας. Και είναι ικανή να το κάνει σε αρμονία με τη μεγάλη πλειονότητα της κοινωνίας. Γιατί τελικά οι κοινωνίες δεν είναι διαφορετικές μεταξύ τους μόνο ως προς τις μορφές πολιτικής οργάνωσής τους, τα καθεστώτα ή την οικονομική τους ανάπτυξη ∙ οι διαφορές τους φαίνονται και εκτός πολιτικής, στις συμπεριφορές που υιοθετούν απέναντι σε κάθε είδους εξουσία στις κοινωνικές τους σχέσεις, στα αντανακλαστικά που έχουν εσωτερικεύσει απέναντι σε κάθε είδους εξουσία. Η κοινωνία της Τουρκίας προσφέρει ένα πολύ εύφορο έδαφος για την αναπαραγωγή ενός δημοκρατικού αυταρχισμού. Αν ο νέος αιώνας είναι τελικά ο αιώνας των νέων αυταρχισμών, ίσως αυτή τη φορά να μπορούμε να αισιοδοξούμε ότι θα καταφέρουμε να φτάσουμε στο επίπεδο του σύγχρονου πολιτισμού*!



* Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί εδώ για τον «σύγχρονο πολιτισμό» την κάπως αρχαϊκή έκφραση «muasır medeniyet». Πρόκειται για έκφραση που χρησιμοποιούσε ο Κεμάλ Ατατούρκ (και οι κεμαλιστές), δηλώνοντας ως στόχο των μεταρρυθμίσεών του το να φτάσει η Τουρκία στο επίπεδο των «πολιτισμένων» (βλ. δυτικών) χωρών, στο επίπεδο του «σύγχρονου πολιτισμού». (Σ.τ.Μ.)

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Νέες μορφές αυταρχισμού

  1. Πίνγκμπακ: Νέες μορφές αυταρχισμού « Vanessa111's Weblog

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s