Δημοψήφισμα, μια αυτεπίστροφη ρουκέτα

Standard

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ

του Νίκου Σαραντάκου

Καραγωγέας στην οδό Αθηνάς, 1950. Φωτογραφία: Αφοί Μεγαλοκονόμου

Όταν άρχισα να γράφω αυτές τις γραμμές, ο Έλληνας πρωθυπουργός (της στιγμής εκείνης) συμμετείχε στη σύνοδο κορυφής των G20 στις Κάννες, όχι επειδή είχε καταφέρει να κάνει τη χώρα μας μία από τις είκοσι ισχυρότερες οικονομίες του πλανήτη, αλλά επειδή με τη ρουκέτα περί δημοψηφίσματος, που εκτόξευσε τις προάλλες, είχε προκαλέσει πανικό στις διεθνείς αγορές και κλονισμούς στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα. Κι όσο κι αν πολλοί νοιώσαμε ένα περίεργο καμάρι που η μικρή Ελλάδα έκανε τους ισχυρούς να τρέμουν και τα χρηματιστήρια να καταρρέουν, όμοια με ποντίκι που μασουλώντας ένα καλώδιο προκαλεί βραχυκύκλωμα σε ολόκληρη μεγαλούπολη, η αλήθεια είναι ότι το ποντίκι δεν ζει για να δει τον θρίαμβό του. Αλλά εμείς εδώ λεξιλογούμε, και μοιραία η λέξη που θα μας απασχολήσει είναι το δημοψήφισμα, έστω κι αν από τις τελευταίες εξελίξεις αυτό το ενδεχόμενο φαίνεται να απομακρύνεται.

Το δημοψήφισμα, σύμφωνα με τη Συναγωγή νέων λέξεων που εκπόνησε ο Στέφανος Κουμανούδης στα 1900, υπάρχει στη γλώσσα μας από τα τέλη του 19ου αιώνα, παρόλο που ο επιφανής λεξικογράφος Σκαρλάτος Βυζάντιος την είχε αποδοκιμάσει. Δεν είναι δηλαδή αρχαία λέξη (οι αρχαίοι είχαν μόνο το ψήφισμα) αλλά νεότερος λόγιος σχηματισμός προς απόδοση του γαλλικού plebiscite, που προέρχεται από τα λατινικά. Η ελληνική λέξη είναι δηλαδή μεταφραστικό δάνειο από το λατινικό plebis scitum (κατά λέξη: δήμου ψήφισμα). Στην πρώτη λέξη θα αναγνωρίσουμε τη δική μας πλέμπα ή πλεμπάγια, αλλά και τους πληβείους, δηλαδή το λαό· η αρχική λατινική λέξη είναι plebs, που σημαίνει «όχλος, λαός».

Ωστόσο,  για τα σημερινά δημοψηφίσματα, η συνηθέστερη ευρωπαϊκή λέξη που χρησιμοποιείται είναι referendum, ίδια στις περισσότερες γλώσσες, που είναι κι αυτή από τα λατινικά όπως φωνάζει η κατάληξή της, ή μάλλον από τα νεολατινικά — δηλαδή πρόκειται για νεότερο σχηματισμό. Στα λατινικά η λέξη είναι γερουνδιακό του ρήματος refero (αναφέρω, παραπέμπω: άρα, αυτό που παραπέμπεται στον λαό για να παρθεί απόφαση)· από το ίδιο ρήμα είναι και το αγγλικό refer, απ’ όπου και ο δικός μας ρέφερης, ο διαιτητής στους αγώνες ποδοσφαίρου. Βέβαια, οι διαιτητές στη συγκεκριμένη περίπτωση, και εννοώ το γαλλογερμανικό δίδυμο, σφύριξαν και έβγαλαν οφσάιντ την ιδέα του κ. Παπανδρέου για δημοψήφισμα· έχει άλλωστε καεί κι η γούνα τους από τα τελευταία δημοψηφίσματα για το ευρωπαϊκό σύνταγμα (στη Γαλλία και την Ολλανδία) που έβγαλαν αποτέλεσμα όχι αρεστό στις αγορές.

Είπαμε πιο πάνω ότι η λέξη «δημοψήφισμα» υπάρχει στα ελληνικά από το τέλος του 19ου αιώνα, αλλά τα δημοψηφίσματα στη χώρα μας σαν θεσμός (και όχι απλώς σαν λέξη) είναι χαρακτηριστικό του 20ού αιώνα. Στην ιστορία του ελληνικού κράτους έχουν οργανωθεί συνολικά εφτά, από το 1920 έως το 1974, συνήθως σχετικό με τον βασιλιά: το 1920 για να γυρίσει ο Κωνσταντίνος, το 1924 για τη δημοκρατία, το 1935 για την παλινόρθωση της βασιλείας (που έβγαλε Ναι πάνω από 100%), το 1946 για την επάνοδο του Γεωργίου Β’ στον θρόνο, το 1968 και το 1973 τα δυο δημοψηφίσματα της χούντας, και το 1974 για την αβασίλευτη δημοκρατία. Τα περισσότερα από τα δημοψηφίσματα αυτά ήταν νόθα και όσα δεν ήταν καταγγέλθηκαν για άδικα (θα θυμάστε το unfair του Μητσοτάκη), ενώ κάποια δημοψηφίσματα οδήγησαν σε τραγωδίες (το 1920 στη μικρασιατική καταστροφή) ή ήρθαν μετά από τραγωδίες (π.χ. το 1974).

Όπως όμως όλα δείχνουν, το όγδοο δημοψήφισμα στην ιστορία του νεοελληνικού κράτους τελικά δεν θα γίνει στο πολύ άμεσο μέλλον (στις 4 Δεκεμβρίου που είχε ανακοινωθεί). Όπως τα βλέπω τα πράγματα, η κίνηση του (ακόμα) πρωθυπουργού μάλλον θα αποδειχτεί μπούμερανγκ, όπως λέμε για μια επιθετική ενέργεια που τελικά βλάπτει όχι τον στόχο της αλλά εκείνον που την έκανε. Η λέξη, όπως θα ξέρετε, προέρχεται από ένα πολεμικό όπλο των Αβοριγίνων της Αυστραλίας· πέρασε στα αγγλικά, ασφαλώς παρεφθαρμένη, από μια ιθαγενική γλώσσα που έχει πια εκλείψει, και από εκεί στις άλλες γλώσσες ως διεθνής όρος. Βέβαια, το κανονικό μπούμερανγκ επέστρεφε με ασφάλεια στο χέρι του πολεμιστή που το είχε εκτοξεύσει, ενώ το μεταφορικό μπούμερανγκ έρχεται κατακέφαλα στον ατζαμή δράστη και τον ρίχνει εκτός μάχης.

Κάποιοι λόγιοι που θέλουν να εξελληνίζουν όλες τις δάνειες λέξεις, πρότειναν για το μπούμερανγκ τον όρο «το αυτεπίστροφο». Δεν θα συμφωνούσα, γιατί θεωρώ καλό πράγμα τις διεθνείς λέξεις, που είναι ίδιες σε πολλές γλώσσες, ιδίως όταν προέρχονται από μακρινούς πολιτισμούς. Πλούτος της γλώσσας είναι το μπούμερανγκ, ας το έχουμε να μας θυμίζει ότι υπάρχουν και άλλες ήπειροι έξω από την Ευρώπη. Ωστόσο, ως επίθετο, ο αυτεπίστροφος εμφανίζεται και στην αρχαία ελληνική γραμματεία (αν και είναι σπάνια λέξη) και έχει ετυμολογική διαφάνεια. Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι η εξαγγελία για το δημοψήφισμα εξελίχτηκε σε μια αυτεπίστροφη ρουκέτα, που αυτή τη στιγμή δεν είναι ακόμα καθαρό πού θα σκάσει. Θέλει και την τέχνη του το μπούμερανγκ.

Ο Νίκος Σαραντάκος είναι συγγραφέας, μεταφραστής και κατοικοεδρεύει στα sarantakos.wordpress.com και http://www.sarantakos.com

2 σκέψεις σχετικά με το “Δημοψήφισμα, μια αυτεπίστροφη ρουκέτα

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s