Ένα σπουδαίο οπτικοακουστικό αρχείο για το Ολοκαύτωμα στη διάθεση του ελληνικού κοινού

Standard

Shoah Foundation Institute’s Visual History Archive

συνέντευξη του Χάγκεν Φλάισερ στον Μάνο Αυγερίδη

Γιάννενα, 25.3.1944. Εβραίοι των Ιωαννίνων συγκεντρωμένοι για να μεταφερθούν στη Λάρισα και από εκεί, με τρένα, στα στρατόπεδα του θανάτου (Bundesarchiv, Koblenz)

Το Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, σε συνεργασία με το Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου (Frei Universität), απέκτησε (όπως και το ΑΠΘ) από τις αρχές Οκτωβρίου πρόσβαση στο Ψηφιακό Αρχείο Μαρτυριών Ολοκαυτώματος του Πανεπιστημίου της Ν. Καλιφόρνιας (USC), ενός εξαιρετικά σημαντικού οπτικοακουστικού αρχείου με χιλιάδες προφορικές μαρτυρίες εβραίων επιζώντων –στη μεγάλη τους πλειοψηφία– από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης της ναζιστικής Γερμανίας και των συμμάχων της. Στο διήμερο workshop που πραγματοποιήθηκε την προηγούμενη εβδομάδα (10 και 11 Νοεμβρίου), στη Φιλοσοφική Αθηνών, προπτυχιακοί και μεταπτυχιακοί φοιτητές, ερευνητές και κάθε είδους ενδιαφερόμενοι είχαν την ευκαιρία να πάρουν μια πρώτη γεύση από τον πλούτο του αρχείου και τις δυνατότητες της βάσης δεδομένων στην οποία φιλοξενείται. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο καθηγητής νεότερης και σύγχρονης ελληνικής και ευρωπαϊκής ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και επικεφαλής της προγράμματος, Χάγκεν Φλάισερ, εξηγεί τους στόχους και τη σημασία μιας τέτοιας πρωτοβουλίας, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του υλικού και τις προοπτικές που ανοίγει στην έρευνα της ιστορίας του Ολοκαυτώματος, στη μελέτη της μνήμης του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και όχι μόνο.

Μ.Α.


 Θα θέλαμε, καταρχάς, να μας δώσετε μια εικόνα του οπτικοακουστικού αρχείου, της συγκρότησης και της διαδρομής του: Πώς δημιουργήθηκε, πώς εξασφαλίστηκε η πρόσβαση για τους ερευνητές στην Ελλάδα, ποιος είναι ο όγκος του και το περιεχόμενο των τεκμηρίων που περιλαμβάνει.

 Μετά την τεράστια επιτυχία της «Λίστας του Σίντλερ» –που διέψευσε τις έντονες αμφιβολίες των «ειδικών», αλλά και πολλών εβραϊκών φορέων– έγιναν κρούσεις στον Στίβεν Σπίλμπεργκ να αναλάβει την πρωτοβουλία και τη δαπάνη για συλλογή μαρτυριών από επιζήσαντες της ναζιστικής γενοκτονίας. Έτσι, με τη γενναιόδωρη χορηγία του δημιουργήθηκε το 1994 το Visual History Archive (VHA) του Ιδρύματος για τη Σοά (Ολοκαύτωμα) στο Πανεπιστήμιο Ν. Καλιφόρνιας. Μέσα σε μια δεκαετία, 2.300 ειδικά εκπαιδευμένοι εθελοντές συγκέντρωσαν σχεδόν 52.000 μαρτυρίες βίντεο από επιζήσαντες των στρατοπέδων θανάτου (Εβραίους, ομοφυλόφιλους, Μάρτυρες Ιεχωβά, Ρομά/Σίντι [αθίγγανους], πολιτικούς κρατούμενους), από συμμάχους απελευθερωτές και άλλους αυτόπτες μάρτυρες. Οι συνεντεύξεις –γυρισμένες σε 56 χώρες και σε 32 γλώσσες– έμεναν αυτούσιες, αμοντάριστες. Το 2006 το Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου απέκτησε τα δικαιώματα για την Ευρώπη.

Τον Απρίλιο του 2010 πραγματοποιήσαμε ένα ερευνητικό ταξίδι με 17 προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς νέους ιστορικούς –και με τον σκηνοθέτη Ηλία Γιαννακάκη και την κάμερά του!– σε τόπους μνήμης της ναζιστικής Γερμανίας. Εκτός από τα στρατόπεδα Ravensbrueck, Sachsenhausen και Buchenwald κάναμε και μια πρώτη έρευνα στο VHA του Βερολίνου, ρίχνοντας την ιδέα της πρόσβασης και από ελληνικά πανεπιστήμια στον διευθυντή των ψηφιακών υπηρεσιών του Ελεύθερου Πανεπιστημίου, τον «δικό μας» καθηγητή Νίκο Αποστολόπουλο. Ξεπερνώντας πολύμηνες γραφειοκρατικές, τεχνικές και οικονομικές δυσκολίες, υπεγράφη πλέον από τις πρυτανικές αρχές των δύο πανεπιστημίων, Ελεύθερου Πανεπιστημίου και ΕΚΠΑ (και χωριστά του ΑΠΘ), επίσημη σύμβαση που μας δίνει το δικαίωμα πρόσβασης στο μεγαλύτερο οπτικοακουστικό ιστορικό αρχείο παγκοσμίως.

Ειδικότερα, πόσες και τι είδους μαρτυρίες αφορούν άμεσα τον ελληνικό χώρο;

Γιάννενα, 25.3.1944. Εβραίοι των Ιωαννίνων συγκεντρωμένοι για να μεταφερθούν στη Λάρισα και από εκεί, με τρένα, στα στρατόπεδα του θανάτου (Bundesarchiv, Koblenz)

 Περισσότερες από 300 συνεντεύξεις με Ελληνοεβραίους επιζήσαντες των στρατοπέδων ή της κατοχικής παρανομίας δόθηκαν στα ελληνικά στην Ελλάδα, ενώ διπλάσιος αριθμός συνεντευξιαζόμενων έχουν ελληνική καταγωγή. Στις 63 συνεντεύξεις της πρωτεργάτριας για την Ελλάδα Ρένα Μόλχο συμπεριλαμβάνεται μάλιστα και ένας Εβραίος δοσίλογος!

 Με ποιον τρόπο θα λειτουργεί το αρχείο; Πόσο σημαντικό θεωρείτε, για την εκπαίδευση των νέων ιστορικών, το ότι θα μπορούν να εργαστούν με αυτό το υλικό στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας; Τι σκέψεις υπάρχουν για την περαιτέρω αξιοποίησή του, σε συνεργασία ενδεχομένως και με άλλους επιστημονικούς φορείς;

Εγκαταστάθηκαν πέντε υπολογιστές με ενισχυμένες υποδοχές για πρόσβαση στο VHA. Στο τρέχον χειμερινό εξάμηνο διεξάγεται κάθε Πέμπτη μεταπτυχιακό σεμινάριό μου με σκοπό την εξοικείωση με το αρχείο·  θα εξερευνήσουμε συγκριτικά τις δυνατότητες και πληροφορίες του. Και εκτός από τους φοιτητές μπορούν και άλλοι σοβαρά ενδιαφερόμενοι να μελετήσουν τη βάση δεδομένων στη Φιλοσοφική Σχολή Ζωγράφου, στο Εργαστήριο Πληροφορικής του Τμήματος Ιστορίας, μετά από προσυνεννόηση με τους υπεύθυνους. (http://www.arch.uoa.gr/anakoinoseis-drasthriothtes-kai-prokhry3eis/drasthriothtes/drasthriothtes-tomea-istorias/proboli-drasthriothtas-tomea-istorias/usc-shoah-foundation-institutes-visual-history-archive-ekpa.html).

Από τις προφορικές μαρτυρίες για τη ναζιστική γενοκτονία ο μελετητής μπορεί να βγάλει πολλά νέα συμπεράσματα. Έχουν ξεπεραστεί πια οι παλιές αμφισβητήσεις (από μέρους παραδοσιακών ιστορικών) για τη συμβολή της προφορικής ιστορίας (oral history) στην ιστοριογραφία. Θεωρείται πλέον δεδομένο πως ο ιστορικός δεν μπορεί να αφηγηθεί μια περίοδο χωρίς να λάβει υπόψη τις νοοτροπίες, τα συναισθήματα και την καθημερινότητα των ιστορικών υποκειμένων. Αυτό φυσικά ισχύει ιδίως για τη σύγχρονη ιστορία.

Προβλέπεται συνεργασία με φορείς όπως το εδώ Εβραϊκό Μουσείο, ειδικά προς την κατεύθυνση των εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Μην ξεχνάμε πως οι αναφορές για τη Σοα στα σχολικά μας βιβλία παραμένουν, παρά τις όποιες προόδους,  ισχνές και ενίοτε λανθασμένες, ενώ η απάλειψη της ιστορικής μνήμης στις νέες γενιές είναι ένα φαινόμενο που πρέπει να αντιμετωπίσουμε δραστικά — και διαδραστικά.

Ποια εκτιμάτε ότι είναι η σημασία του υλικού αυτού, ποιες νέες κατευθύνσεις μπορούν να φωτιστούν από τη μελέτη του;

Η μεγάλη ιδιαιτερότητα είναι η ψηφιακή επεξεργασία και ταξινόμηση των 100.000 και πλέον ωρών οπτικοακουστικού υλικού. Συντάχθηκε ευρετήριο με 55.000 λέξεις-κλειδιά, όπου μπορείς να αναζητήσεις ονόματα, τοπωνύμια, γεγονότα, έννοιες (όπως δίψα, ψευδοϊατρικά πειράματα, στερεότυπα, κομμουνιστές, αντίσταση ή δοσίλογοι), καθώς και συνδυασμούς λημμάτων. Αυτοστιγμεί, το σύστημα βρίσκει τις συνεντεύξεις που αναφέρονται στο συγκεκριμένο ζητούμενο — μια απίστευτη διευκόλυνση για τον ερευνητή.

Επιθυμούμε την όσο το δυνατόν μεγαλύτερη προσέλευση ερευνητών κάθε ηλικίας και κάθε εμπλεκόμενης επιστημονικής κατεύθυνσης. Η οπτικοακουστική επικοινωνία με τους επιζήσαντες μάρτυρες σε βοηθάει να κατανοείς μερικώς τουλάχιστον το «ακατανόητο» έγκλημα της βιομηχανοποιημένης γενοκτονίας που διεξάχθηκε με ένα πρωτόγνωρο κράμα ανορθολογικού φυλετικού μίσους και ψυχρής γερμανικής μεθοδικότητας. Οι μαρτυρίες μας διαφωτίζουν για την τύχη των Εβραίων συμπολιτών μας μέσα από την «εμπειρία των οριακών καταστάσεων», όπως ο διάσημος ψυχολόγος Bruno Bettelheim περιέγραψε την εμπειρία των στρατοπέδων συγκέντρωσης. Θα αντιληφθούμε τις μορφές της αποδιοπόμπησης, τον αποτρόπαιο στρατοπεδικό κόσμο, τον απόηχο στη μνήμη. Η συνάδελφος Ρένα Μόλχο μου ανέφερε πρόσφατα πως η εμπειρία της δύσκολης επαφής με τους μάρτυρες την καθόρισε ως άνθρωπο. Πρόκειται για ένα υλικό που έχει μεγάλη ψυχολογική επίδραση σε όσους δείχνουν ενδιαφέρον…

Να επισημάνω όμως ότι, κατά μέσο όρο, ένα 40% των μαρτυριών αναφέρεται στα χρόνια πριν και μετά τη ναζιστική λαίλαπα. Δηλαδή, για όλες τις πληγείσες χώρες το αρχείο προσφέρει συγκριτικά το χρονικό κόντεξτ της «νορμάλ» ζωής, τον βαθμό της ένταξης των εν λόγω μειονοτήτων στην ευρύτερη κοινωνία, και πολλά άλλα.

Τέλος, μια γενικότερη ερώτηση: Σε ποιο σημείο εκτιμάτε ότι βρίσκεται η μελέτη του Ολοκαυτώματος, στο ελληνικό χώρο αλλά και διεθνώς, ποιες πιστεύετε ότι είναι οι προοπτικές της έρευνας;

Στην Ελλάδα, δυστυχώς απέχουμε ακόμα παρασάγγας από την έκρηξη στη «ξένη» βιβλιογραφία. Συγκριτικά όμως με την κατάσταση πριν από 40 χρόνια, όταν άρχισα να ασχολούμαι με τη θεματική και την περίοδο, έχουν γίνει πολλά. Παρατηρούμε φιλόπονες προσπάθειες από όλο και περισσότερους νέους ερευνητές. Ελπίζω, με την τεράστια δεξαμενή νέων πληροφοριών –και με συνεργασίες εντός και εκτός της χώρας– να μειώσουμε την απόσταση που μας χωρίζει από τη διεθνή εξέλιξη.

Γιάννενα, 25.3.1944. Εβραίοι των Ιωαννίνων συγκεντρωμένοι για να μεταφερθούν στη Λάρισα και από εκεί, με τρένα, στα στρατόπεδα του θανάτου (Bundesarchiv, Koblenz)

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Ένα σπουδαίο οπτικοακουστικό αρχείο για το Ολοκαύτωμα στη διάθεση του ελληνικού κοινού

  1. Πίνγκμπακ: Ένα σπουδαίο οπτικοακουστικό αρχείο για τ&omicr

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s