Μελάνι και αίμα

Standard

της Πόπης Πολέμη

[…]Ούτως ή άλλως, με μεταφράσεις ή με ερανίσματα και πρωτότυπα έργα η «μετακένωση» καλά κρατεί, και σε αυτή την περιπέτεια η ελληνόγλωσση λογιοσύνη παίζει αποφασιστικό ρόλο. Στη διαπιστωμένη έως τώρα ριζική ανανέωση του κόσμου του βιβλίου (νέα τυπογραφικά-εκδοτικά κέντρα, νέο τιτλολόγιο, νέο γεωγραφικό στίγμα και σχετική διεύρυνση του αναγνωστικού κοινού) αντιστοιχεί μια λογιοσύνη η οποία ανανεώνεται με ρυθμούς πρωτόγνωρους. Πράγματι από το 1821 έως το 1832 καταγράφεται η παρουσία 209 συγγραφέων, μεταφραστών ή φιλολογικών εκδοτών εν ζωή […]. Οπωσδήποτε μαζί με τους 175-185 πρωτοεμφανιζόμενους ανθρώπους του βιβλίου που καταγράφει ο Φίλιππος Ηλιού τα χρόνια 1801-1820, ένα σύνολο δηλαδή περίπου 350 ατόμων, συνιστούν την κρίσιμη μάζα της διανόησης, την πρωτοπορία που σφράγισε το νέο ιδεολογικό και πολιτικό πεδίο και εν πολλοίς μετέτρεψε εκείνη τη χαμένη επανάσταση σε νικηφόρα.

 Με ποικίλες γεωγραφικές και κοινωνικές προελεύσεις, με τον σταδιακό αναπροσδιορισμό των ρόλων και των λειτουργιών που μας φέρνουν στον νεωτερικό διανοούμενο, φαναριώτες άρχοντες, αστοί και πληβείοι, κληρικοί, αλλά ολοένα και περισσότερο κοσμικοί, φερέοικοι δάσκαλοι, ιατροφιλόσοφοι και «γραμματικοί» που συνδυάζουν το εμπορικό στάδιο με τα γράμματα, συνήθως μετά τις περιπλανήσεις τους σε χωριά και σε πόλεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, της Μολδοβλαχίας και των παροικιών, έχουν επιχειρήσει να κορέσουν τη δίψα τους για μάθηση στα πανεπιστήμια της «φωτισμένης Ευρώπης» και έχουν, στο μέτρο του δυνατού, αφομοιώσει τα επιτεύγματα της Εσπερίας σε ποικίλους τομείς. Διαθέτουν, κατά συνέπεια, τις εμπειρίες και τα νοητικά εργαλεία, τις εξειδικευμένες γνώσεις, τα ανθρώπινα δίκτυα και τις ετοιμότητες για να υποκαταστήσουν την παλαιά νομιμότητα με εκείνη που συνάδει στο έθνος, τη νέα νομιμοποιητική αρχή, να σχεδιάσουν το σύγχρονο ελληνικό αστικό κράτος και, κατανοώντας τους όρους με τους οποίους παίζεται τη στιγμή εκείνη το Ανατολικό Ζήτημα, να το εντάξουν στη διεθνή πολιτική σκηνή, να καρπωθούν τα μέγιστα οφέλη από τον ανταγωνισμό των ευρωπαϊκών δυνάμεων στη μεταναπολεόντεια εποχή και από τη δομική κρίση της Οθωμανικής Αυτοκρατορία. Απολύτως ενδεικτική η αντίδραση του Ανδρέα Λουριώτη, ο οποίος, βλέποντας τους Άγγλους τον πρώτο καιρό «να μας καταπολεμούν κρυφά και φανερά όσον ημπορούν, χωρίς συνείδησιν», από το Λιβόρνο, τον Μάιο του 1821, ομολογεί: «λυπούμαι, ότι δεν είμαι λόγιος». Αν ήταν θα έγραφε «κατ’ αυτών όσα τους πρέπει και όσα είναι δίκαιον να ειπή κανείς εναντίον τοιούτων θηρίων».

Συντρίψαντες τον κάλαμον εδραπέτευσαν προς την παλαίουσαν Ελλάδα

 Για ορισμένους είναι μαρτυρημένο ότι μετείχαν στις προεπαναστατικές ζυμώσεις, τον εταιριστικό οργασμό και τη Φιλική Εταιρεία, ενώ οι περισσότεροι «συντρίψαντες τον κάλαμον εδραπέτευσαν προς την παλαίουσαν Ελλάδα» για να αγωνιστούν «με το πέννα και με το πάλα», συχνά συνοδευόμενοι από φιλέλληνες ομοϊδεάτες, με αποτέλεσμα η Επανάσταση να βρεθεί με ένα δυναμικό δυτικοθρεμμένων λογίων πολλαπλάσιο απ’ ό,τι αναλογούσε στο χώρο που καλούνταν να διαχειριστεί.

 «Ετερόχθονες» κατά κύριο λόγο, προϊόν ιδίως της ελληνόγλωσσης διασποράς η οποία λειτούργησε προεπαναστατικά ως «ιδιότυπος συλλογικός διανοούμενος», που εργαλειοποίησε τα μηνύματα της Γαλλικής Επανάστασης και της νέας εποχής των εθνών, φορείς οι ίδιοι αυτής της νέας «εθνικής συνείδησης», είναι εκείνοι που θα συνδιαμορφώσουν τα συνταγματικά και νομικά κείμενα –είτε μετέχουν είτε όχι στις Εθνοσυνελεύσεις–, αφήνοντας τη διδασκαλοσύνη παράμερα θα γίνουν στρατοκήρυκες, θα εκφωνήσουν πύρινους λόγους και θα συνθέσουν έμμετρες παροτρύνσεις, με μόνιμη επίκληση στην πατραγαθία, θα στελεχώσουν τη διοίκηση και τον συγκροτούμενο εκπαιδευτικό μηχανισμό, θα βρεθούν πρώτοι στο μετερίζι του Τύπου, θα συγκρουστούν με την εκάστοτε εξουσία ή θα διαξιφιστούν με τους ιδεολογικούς τους αντιπάλους, χρησιμοποιώντας κάποτε τη «μάστιγα της σάτιρας».

Φυσικά υπήρξαν και εκείνοι που κρατήθηκαν στις παρυφές. […] Κάποιοι από αυτούς επέλεξαν διαφορετικούς τρόπους παρέμβασης — συντάσσοντας, λόγου χάριν, προπαγανδιστικά άρθρα και φυλλάδια σε ευρωπαϊκές γλώσσες προκειμένου, παράλληλα με τους φιλέλληνες, να διασαλπίσουν τις στρατιωτικές και πολιτικές επιτυχίες ή να επιχειρήσουν να αντιστρέψουν τη δυσμενή διεθνή κοινή γνώμη, υποστηρίζοντας το «αυθόρμητον» της Επανάστασης, αποσείοντας την κατηγορία του καρμποναρισμού ή διασκεδάζοντας τον αντίκτυπο των ωμοτήτων. Άλλοι «εφιμώθησαν βιασθέντες» είτε προτίμησαν το otium και τη φιλόξενη Ιόνιο Ακαδημία, που τότε, 1824, άνοιγε τις πύλες της, υποδεχόμενη και ορισμένους από εκείνους που είχαν ανταποκριθεί μεταξύ των πρώτων στο επαναστατικό προσκλητήριο.

Ασφαλώς βιολογικοί λόγοι ή λόγοι υγείας εμπόδισαν μερικούς να δώσουν το παρόν, με πρώτο πρώτο τον Αδαμάντιο Κοραή. Στις επανειλημμένες εκκλήσεις που του γίνονται να έρθει στην αγωνιζόμενη Ελλάδα αδυνατεί να ανταποκριθεί. Έχει διαβεί το κατώφλι των 73 χρόνων, αλλά, όπως ο ίδιος, Μάιο του 1821, ομολογεί: «Είκοσι έτη ηλικίας ολιγώτερα αν είχα, ούτε θεοί ούτε δαίμονες ήθελαν μ’ εμποδίσειν». Δεν παύει ωστόσο να συστήνει στους νεώτερους να σπεύσουν. Δεν παύει εν γένει να κανοναρχεί (αργότερα και συντονιζόμενος με την αντιπολίτευση στον Κυβερνήτη) και να λειτουργεί από το Παρίσι ως άτυπος πρέσβης της ελληνικής επανάστασης, όπως άλλωστε και ο αντίπαλος Παναγιώτης Κοδρικάς ή από την Πίζα ο μητροπολίτης Ιγνάτιος, συδαυλίζοντας όλοι τους το φιλελληνικό κίνημα μέσα από τα δίκτυα που διαθέτουν και σχεδιάζοντας τα μελλούμενα.

Θύοντας στο βωμό της ελευθεροτυπίας

Πιστεύουν όλοι στη δύναμη του τυπωμένου λόγου, θύοντας οι περισσότεροι στο βωμό της ελευθεροτυπίας. Και είναι ενδεικτική, στο ζήτημα αυτό, η απόσταση που χωρίζει την πατριαρχική απανταχούσα του 1820, με την κλείδα της Τυπογραφίας να κείται εν χερσί βασιλέως, από τον Σπυρίδωνα Βαλέττα ο οποίος υποστηρίζει το 1827 ότι «η ξεσκλαβία του τύπου»…«εκ φύσεώς της θεμελιούται εις δικαίωμα το οποίον ούτε δύναται κανείς να χάση ή ν’ αποξενώση, εν όσω είναι μέλος της κοινωνίας».

Από την πένα πρεσβύτερων είτε νεώτερων, γραμμένα εντός ή εκτός επαναστατημένων περιοχών, μεταφρασμένα ή πρωτότυπα, σε πρόζα ή στιχουργημένα και ανεξαρτήτως ειδολογικών κατατμήσεων, όσα έργα τους συναριθμούνται στην ύλη αυτού του τόμου επιτρέπουν την ανίχνευση κοινών τόπων και εμμονών που απελευθερώνουν ή ταλανίζουν τις συνειδήσεις μιας κοινωνίας, η οποία, ψηλαφητά συνθέτει τις ψηφίδες της, χτίζει τα θεμέλια της ιδιοπροσωπίας της και επιλέγει τα μονοπάτια στα οποία θα κινηθεί. Μιας κοινωνίας που, ας μην το ξεχνάμε, βρίσκεται εν βρασμώ. Τα βιβλία κυοφορήθηκαν, τυπώθηκαν και καταναλώθηκαν εν μέσω της δίνης που συντάραξε τον ευρύτερο οθωμανικό χώρο, και είχε ως απτό αποτέλεσμα τη δημιουργία του πρώτου ανεξάρτητου εθνικού κράτους στην ευρύτερη περιοχή.

Ο μελλοντικός ιστορικός της Επανάστασης Σπυρίδων Τρικούπης, ο οποίος τον Απρίλιο του 1821, στο Παρίσι όπου έμαθε τα τεκταινόμενα, έχασε τον νουν του και συμβουλεύει τον Λουριώτη να προσέχει μη σεληνιασθή και εκείνος από τη χαρά, το 1824 υποστηρίζει: «πουθενά όμως το μάτι του ιστορικού δεν είδε κανένα έθνος κατασκλαβωμένον από βαρβάρους, και μάλιστα βαρβάρους ριζωμένους από αιώνας εις αυτό το έθνος» … «να ξεσκλαβωθή αφ’ εαυτού του» … «η επανάστασις της Ελλάδος δεν είναι εποχή του έθνους μας μόνον, είναι εποχή όλων των εθνών, όλων των αιώνων, επειδή» … «είναι φαινόμενον μοναδικόν εις την πολιτικήν κατάστασιν των εθνών».

«Έχομεν λοιπόν, ω συμπολίται, έχομεν και ημείς εις τον κόσμον πατρίδα» αναφωνεί το 1828 ο Νικόλαος Σπηλιάδης, ενώ ο Γρηγόριος Ζαλύκης είχε προδιαγράψει το αμετάτρεπτο των αλλαγών: «ή νομίζετε ότι οι Γραικοί είναι τώρα μετά την επανάστασιν εκείνοι οπού τους εβλέπατε πριν της επαναστάσεως; Τώρα ήρπασαν τα όπλα. Το ξίφος της επαναστάσεως πρώτον κατατέμνει τα ράκη της δουλείας και ύστερον τας κεφαλάς των εχθρών, δεν ενδύεται τα ράκη και δεύτερον».

Επίγνωση της ριζικής αλλαγής του τοπίου και της κοσμοϊστορικής σημασίας της, αισιοδοξία και νέοι, ανοιχτοί ορίζοντες, λατρεία της ελευθερίας, άκρως φιλελεύθερα και ισονομικά συνθήματα, προάσπιση των συνταγματικών θεσμών (με το αμερικανικό πολίτευμα ή το γαλλικό σύνταγμα του 1830 να λειτουργούν ως πρότυπο). Στηλίτευση, παράλληλα, της διχόνοιας, του φατριασμού και του αυταρχισμού, με το αντιφατικό πολιτικό πείραμα του Καποδίστρια να λειτουργεί ως λυδία λίθος για να ανασυνταχθεί το ιδεολογικό πεδίο. Και πλάι στους κοινούς τόπους και τις εμμονές, οι εντυπωσιακές απουσίες ζητημάτων που στάθηκαν οπωσδήποτε κρίσιμα. Παρόλο που ο αναγνώστης ή ο χρήστης του αντίστοιχου ευρετηρίου θα συναντήσει το κίνημα του Υψηλάντη, την Τριπολιτσά, την καταστροφή της Χίου, τον απόηχη των εμφυλίων, τις πολιορκίες του Μεσολογγίου και της Αθήνας, τον Ιμπραήμ, το Ναυαρίνο, την πυρπόληση του ναυστάθμου στον Πόρο, την τυραννοκτονία/πατροκτονία, η ζέουσα πραγματικότητα δεν γίνεται πάντα αντιληπτή. Και παρόλη την ύμνηση της ανδρείας των πρωτόγονων της εξέγερσης, συνήθως μετά θάνατον (Μπότσαρης, Καραϊσκάκης), μια υπόρρητη δυσπιστία προς τον κόσμο των όπλων γίνεται αισθητή. Δυσπιστία η οποία μαρτυρείται βεβαίως και από την άλλη πλευρά: «το αίμα με το μελάνι δεν ισοτιμείται πανταχού» φέρεται να απάντησε ο Μάρκος Μπότσαρης (απόφθεγμα που σταχυολογεί ο Γ. Ραζής στη Βιογραφία του το 1828).

Η επιστήμη της ελευθερίας

 Ο ρόλος των νεωτερικών, φιλελεύθερων διανοουμένων είναι πρωτίστως να διακονήσουν, με ποικίλα μέσα, εκείνην που ο Κοραής ωραία αποκαλεί «Επιστήμη της ελευθερίας». Το πράττει ο ίδιος με τα μακρά προλεγόμενα, τους διαλόγους και τα ανώνυμα φυλλάδια που καταφτάνουν χρόνο το χρόνο. Ο Στ. Κανέλλος, εξάλλου, μεταφράζει το Βιβλιαράκι Κατ` Ερωταπόκρισιν Περί λογής λογιών πραγμάτων αναγκαίων μάλιστα εις την Πατρίδα των Γερμανών, ο Α. Πολυζωίδης συντάσσει Θεωρία Γενική περί των Διαφόρων Διοικητικών Συστημάτων και εξαιρέτως περί του Κοινοβουλευτικου, ο Αδάμος Γοργίδας Εισαγωγή εις το Δημόσιον Καθολικόν Δικαίωμα, ο Σπ. Σκούφος και ο Γ. Ράλλης μεταφράζουν το Δίκαιον των Εθνών του Vattel, ο Φ. Φουρναράκης το Δοκίμιον περί των Προσωπικών Ασφαλειών του Daunou, ο Κ. Πεντεδέκας τον Φυσικό Νόμο του Volney, ο Ν. Σπηλιάδης το έργο του Jouy Η Ηθική εφαρμοσθείσα εις την Πολιτικήν, ο Γ. Ζαλύκης το Περί της Κοινωνικής Συνθήκης του Rousseau, ο Γ. Χρυσηίδης την κατήχηση Πολιτικής Οικονομίας του Say, ο Μ. Χρησταρής συντάσσει κατήχηση των κυριωτέρων Κοινωνικών Καθηκόντων και ο Ι. Π. Κοκκώνης, ώριμο καρπό του όψιμου διαφωτισμού το Περι Πολιτειών δίτομο έργο του, ενώ Κ. Καραθεοδωρής, Γ. Καλλιρρόης και Π. Βελλαράς ιδεάζονται από την πλευρά τους μια νέα «Ιατρική Πολιτεία». Πατρίδα και Πολιτεία, νόμος και κοινοβουλευτικό πολίτευμα, δικαιώματα και καθήκοντα του πολίτη συνιστούν το νέο αλφαβητάρι που προωθείται ποικιλότροπα.[…]

Η ανάσχεση του κινήματος

Αν, ωστόσο, το «δρέπανον του Ζαχαρίου» την προηγούμενη περίοδο έμοιαζε να «λειτουργεί δραστικά προς την κατεύθυνση της εκκαθάρισης των αντιπάλων του Διαφωτισμού», τα χρόνια που μας απασχολούν εδώ στρέφεται ιδίως εναντίον των οπαδών του.[…] Στη νέα εποχή που θα σημάνει η άφιξη του Όθωνα, με τις νέες ανάγκες και τα διαφορετικά προτάγματα, πολλοί από τους πρωτοπόρους των Φώτων θα βρίσκονται ήδη εκτός σκηνής, με τον ηγέτη τους, τον Αδαμάντιο Κοραή, συμβολικά να ρίχνει την αυλαία, Απρίλιο του 1833.

 Επιβεβαιώνεται έτσι και σε επίπεδο βιολογικό η κάμψη και η προϊούσα ανάσχεση ενός κινήματος που είχε υποστεί βαριά πλήγματα τις παραμονές της Επανάστασης, όταν τα σχολεία-προπύργια των φώτων έκλειναν το ένα μετά το άλλο και οι δάσκαλοι τελούσαν υπό διωγμό. Θυμίζω πως η τελευταία πράξη εκείνου του δράματος λαμβάνει χώρα ενώ ο Υψηλάντης έχει διαβεί τον Προύθο και ο Γρηγόριος ο Ε΄ συγκαλεί σύνοδο «περί καθαιρέσεως των φιλοσοφικών μαθημάτων» .

 Εγγενείς στην ιστορική εξέλιξη οι αντιφάσεις δεν λείπουν και εδώ. Πρόκειται σαφώς για ένα κίνημα που βρίσκεται σε αναδίπλωση, το οποίο, ωστόσο, είχε επιτύχει να εγγράψει στους ορίζοντες των προσδοκιών την ανατροπή, το αίτημα για εθνική και κοινωνική απελευθέρωση. Οι βλαστοί του, παρ’ όλες τις διαμεσολαβήσεις, αναγνωρίζονται στο μείζον γεγονός της νεώτερης ελληνικής ιστορίας που είναι φυσικά ο αγώνας της ανεξαρτησίας. Γεγονός το οποίο με τη σειρά του διεμβόλισε τον κόσμο που το κυοφόρησε.

 Ο γεωγραφικός χώρος, άλλωστε, όπου κατά βάσιν συντελέστηκε το «γεγονός» αυτό, με τη συγκεκριμένη οικονομικοκοινωνική του δομή και τις αδράνειες που τη χαρακτήριζαν, δεν είχε τις ετοιμότητες για να δεχτεί απρόσκοπτα όσα εκόμιζαν οι «μη Ελλαδίται» δυτικοθρεμμένοι διανοούμενοι. «Με κοτσαμπασήδες και κλέφτας ελευθερία της Ελλάδος δεν κατορθούται» μήνυαν από την Καλαμάτα στον Κωνσταντίνο Πολυχρονιάδη τον Νοέμβριο του 1821. Χρειάστηκε, ωστόσο, «οι εθνικές ιδέες» να προσαρμοστούν –εν μέρει και με κόστος, με «συγχύσεις και νοθεύσεις»– στις «πολιτισμικές “σταθερές” του παραδοσιακού κόσμου» για να κατορθώσουν οι εκπρόσωποι της νεωτερικότητας, προσώρας έστω, να ηγεμονεύσουν και να επιβληθούν στις παραδοσιακές αυθεντίες, κοσμικές και εκκλησιαστικές, και να εγκολπωθούν τους φορείς της «πρωτόγονης επανάστασης» (απλώς μνημονεύω τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο και την ομάδα που τον περιστοίχισε, αλλά και τον έτερο πόλο, τον Ιωάννη Καποδίστρια, με τους συνοδοιπόρους του). Επέτυχαν «εκ των άνω» να επιβάλουν ιδέες και αντίστοιχους θεσμούς, περισσότερο ή λιγότερο πρωτοποριακούς. Θεσμοί οι οποίοι δεν θα πάψουν να λειτουργούν ως παρακαταθήκη, αν και οι αντιπαραθέσεις, οι κλυδωνισμοί και οι παλινδρομήσεις θα κάνουν ολοένα και σαφέστερο το τίμημα αυτής της πύρρειας νίκης: τη διάσταση «κράτους και κοινωνίας».

 Οι μελλοντικές ιδεολογικές (δηλαδή κοινωνικοπολιτικές) προσαρμογές και ανακατατάξεις, από την άλλη, και οι τελεσφόροι συγκερασμοί δεν είναι άμοιρα αυτών των ασύμπτωτων κόσμων και αυτών των αντιφάσεων. Διότι ούτε ο ορθός λόγος και ο φιλελευθερισμός του Κοραή μακροπρόθεσμα επικράτησε ούτε η ισονομία και ο περιορισμός του κλήρου στη διαχείριση της σχέσης με το θείο επρυτάνευσαν ούτε το πανθομολογούμενο σχεδόν πρότυπο του αμερικανικού πολιτεύματος υιοθετήθηκε. Είτε η Επανάσταση έγινε όντως άωρα είτε όχι, τα όπλα του λόγου και της ιδεολογίας δεν αρκούν, ως γνωστόν, για την εκ βάθρων ανατροπή. Έτσι οι «λαοί της Ελλάδας» πορεύτηκαν τους σκολιούς δρόμους του μέλλοντός τους, διαμορφώνοντας βαθμιαία νέα, αντιφατικά αμαλγάματα, με τον ελληνοχριστιανισμό να θριαμβεύει. […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s