«Να είστε άμμος και όχι λάδι στη μηχανή του συστήματος»: (Συν)ομιλίες με τον James C. Scott

Standard

της Μαρίνας Δημητριάδου

Πόλη του Μεξικού, 12.1.2012. Προς τα πού άραγε κατευθύνονται όλες αυτές οι κινήσεις, ετερόκλητες, αυθόρμητες, χωρίς αρχηγό, χωρίς συγκεκριμένη οργάνωση, χωρίς ιδεολογία, που βρίσκονται εκτός των οργανωμένων κινημάτων και οργανώσεων; Τι λύσεις μπορούν να δώσουν;

«Η εντύπωσή μου είναι ότι το μεγαλύτερο μέρος των ιεραρχικών κοινωνικών κινημάτων δημιουργήθηκαν στην κορύφωση λαϊκών εξεγέρσεων. Για παράδειγμα, οι μεγάλες οργανώσεις του κινήματος για τις αστικές ελευθερίες δεν δημιούργησαν το κίνημα αλλά δημιουργήθηκαν από το κίνημα. Αυτές καθαυτές οι αυτόνομες κινήσεις δεν προκάλεσαν αλλαγές στο κράτος. Ωστόσο, κρίνοντας από την ιστορία των ΗΠΑ, φαίνεται πως κάθε προοδευτική αλλαγή έχει επέλθει ως αποτέλεσμα μαζικής ρήξης, μη οργανωμένης από ιεραρχικά κοινωνικά κινήματα».

«Το παράδοξο της δημοκρατίας είναι ότι ως σύστημα θα έπρεπε να επιτρέπει μεγάλης κλίμακας δομικές αλλαγές εντός της, ειρηνικά και χωρίς ρήξεις, μέσω της νομοθετικής οδού, της εκλογής αντιπροσώπων κλπ. Ωστόσο οι μεγάλες προοδευτικές αλλαγές στην πολιτική των ΗΠΑ (κίνημα για τις αστικές ελευθερίες, New Deal, ψήφος για της γυναίκες) δεν έχουν λάβει χώρα ως μέρος της νομοθετικής ή της εκλογικής διαδικασίας, αλλά στο δρόμο, σε ρήξεις που απειλούσαν να βγουν εκτός ελέγχου, κατά τις οποίες οι πανικόβλητες ελίτ πέρασαν γρήγορα κάποια μέτρα ούτως ώστε να εξουδετερώσουν την ανταρσία, ή κατά τις οποίες αναγκάστηκαν τα επίσης τρομοκρατημένα ιεραρχικά κοινωνικά κινήματα να αναπροσδιορίσουν την ατζέντα των διεκδικήσεών τους».

O James C. Scott (με σπουδές στις πολιτικές επιστήμες και σημαντική παρουσία στην ανθρωπολογία) βρέθηκε στην Πόλη του Μεξικού για να δώσει δυο διαλέξεις στο Αυτόνομο Εθνικό Πανεπιστήμιο του Μεξικού. Στο περιθώριό τους είχαμε τη χαρά να του πάρουμε μια μικρή συνέντευξη μαζί με τους φίλους από το μεξικανικό εναλλακτικό μέσο ενημέρωσης «Desinformémonos», κατά την οποία μάς είπε τα παραπάνω.

Έχοντας ως αντικείμενο έρευνας περιοχές της Ν.Α. Ασίας, ο James C. Scott έχει συμβάλει σημαντικά στην κατανόησή μας για τους τρόπους πρόσληψης της κυριαρχίας από τις ομάδες εκείνες που δεν έχουν δική τους φωνή στις πηγές και παραδοσιακά έχουν αντιμετωπιστεί ως παθητικές και συντηρητικές. Στο βιβλίο του Τα όπλα των αδυνάτων (1985) μας έδειξε ότι η φαινομενική υποταγή των κυριαρχούμενων καλύπτει ενέργειες, μικρές και καθημερινές, που δείχνουν ότι η κυριαρχία στην οποία υπόκεινται δεν γίνεται απαραίτητα αντιληπτή ως φυσική, νομιμοποιημένη ή δίκαιη, παρά την έλλειψη δράσεων σαν αυτές που κάνουν πρωτοσέλιδα στις εφημερίδες. Ένας στρατιώτης που αυτομολεί «λέει» με την πράξη του ότι οι στόχοι αυτού του θεσμού δεν θα τεθούν πάνω από τις οικογενειακές και προσωπικές του ανάγκες. Ένας αγρότης που κρύβει μέρος της παραγωγής του για να διαφύγει τη φορολόγηση «λέει» ότι το κυρίαρχο καθεστώς δεν δικαιούται να καρπωθεί τον κόπο του. Οι χωρικοί που βγάζουν ανέκδοτα σε βάρος του γαιοκτήμονα θέτουν σε αμφισβήτηση την ειλικρίνεια του σεβασμού που δείχνουν όταν εκείνος είναι μπροστά.

Στο τελευταίο του βιβλίο, που μας παρουσίασε στην πρώτη διάλεξη, Η τέχνη διαφυγής από το κράτος (The art of not being governed, 2009), ερευνά ομάδες οι οποίες συστηματικά απορρίπτουν και προσπαθούν να διαφύγουν από τις κρατικές δομές, καταφεύγοντας στα βουνά, αλλάζοντας κατοικία και εθνότητα, υιοθετώντας, ως πολιτική στρατηγική, χαρακτηριστικά «βαρβάρων» (γυμνότητα, ανθρωποφαγία κλπ) κ.ά. Όπως παραδέχτηκε ο ίδιος, το βιβλίο δεν έχει τύχει καλής υποδοχής από τους ιστορικούς της περιοχής που εξετάζει (Ν.Α. Ασία), καθώς το γενικό μοντέλο που προσπαθεί να οικοδομήσει δεν ταιριάζει απαραίτητα με τις ιστορίες επιμέρους φυλών ή ομάδων.

Ο καθηγητής του Yale, James Scott, που πέρασε, όπως μου είπε, ένα καταπληκτικό καλοκαίρι στην Ελλάδα, δηλώνει φιλικά προσκείμενος προς τον αναρχισμό, θεωρώντας ότι τα ιεραρχικά κοινωνικά κινήματα έχουν δομή που μιμείται το κράτος (όνομα, σύμβολα/σημαίες, εκλογές, ιεραρχία, κλπ), ή συνιστούν κράτη εν αναμονή. Μεγαλωμένος σε σχολείο Κουακέρων ο ίδιος (όπως διευκρίνισε δεν ακολουθεί πλέον αυτό το μονοπάτι) έμαθε ότι πρέπει να αναποδογυρίζεις οποιαδήποτε ιδέα για να δεις αν δουλεύει και ανάποδα. Θεωρεί εξαιρετικά βαρετή την ανάγνωση κοινωνικών θεωριών, ενώ, όπως μας μετέφερε στη συζήτηση που ακολούθησε τη δεύτερη διάλεξη, μια από τις πιο δύσκολες τέχνες που έχει ασκήσει ήταν αυτή του βοσκού, που την επιχείρησε όντας για κάποιο διάστημα σε μια αγροτική περιοχή της Γερμανίας για να μάθει γερμανικά στην ύπαιθρο και όχι σε φροντιστήριο. Αν μάλιστα μετά θάνατον έγραφαν στο μνήμα του «Υπήρξε καλός βοσκός», θα ήταν, όπως είπε, κάτι που θα τον χαροποιούσε ιδιαίτερα.

Ο James Scott είναι συγγραφέας πέντε πολύ ενδιαφερόντων βιβλίων, κανένα από τα οποία δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά. Θα ήταν εξαιρετικά ωφέλιμη για το ελληνικό αναγνωστικό κοινό μια μετάφραση τουλάχιστον του βιβλίου του Κυριαρχία και η τέχνη της αντίστασης που αναπτύσσει περαιτέρω τα όσα αναφέρθηκαν παραπάνω για το βιβλίο Τα όπλα των αδυνάτων.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s