Η μακρά επαναστατική άνοιξη και οι όψεις της αιγυπτιακής ριζοσπαστικοποίησης

Standard

του Ιχάμπ Σαμπάνα

Η αιγυπτιακή επανάσταση οδεύει προς τον πρώτο της χρόνο και βρίσκεται ίσως στην πιο κρίσιμη και καθοριστική της καμπή. Είναι η περίοδος των εκλογών, η οποία αναδεικνύει μια αδιαμφισβήτητη άνοδο των ισλαμιστών –πέρα από κάθε προσδοκία–, η περίοδος της μεταστροφής της κοινής γνώμης με την ιδεολογική καθοδήγηση των μίντια, εναντίον των συνεχιζόμενων διαδηλώσεων που αμφισβητούν την στρατιωτική εξουσία, αλλά και η περίοδος της προσπάθειας των προοδευτικών και κοσμικών δυνάμεων για αλλαγή των συσχετισμών, όχι μόνο σε επίπεδο εκλογικών αποτελεσμάτων και πολιτικής αντιπροσώπευσης, αλλά και σε επίπεδο συνειδησιακό. Ωστόσο, εδώ θα προσπαθήσω να σταθώ σε μια άλλη όψη του αιγυπτιακού μωσαϊκού, επικεντρωνόμενος στη ριζοσπαστικοποίηση της «μειοψηφούσας» πλειοψηφίας, των γυναικών.

Πριν από τρεις εβδομάδες, την Παρασκευή 23 του Δεκέμβρη, η πλατεία Ταχρίρ γέμισε με χιλιάδες κόσμο που διαδήλωνε, για ακόμη μια φορά, την αντίθεσή του στην στρατιωτική χούντα του SCAF και την άγρια καταστολή των διαδηλώσεων, που από τις 16 έως τις 19 Δεκέμβρη, στην οδό Κασρ αλ-Εν, άφησε 15 νεκρούς διαδηλωτές. Οι παρασκευιάτικες διαδηλώσεις και η σκληρή και αναίτια καταστολή τους δεν αποτελούν κάτι το πρωτόγνωρο για την Αίγυπτο και τις αραβικές χώρες εν γένει. Συμβαίνουν, μάλιστα, με πολύ μεγάλη συχνότητα. Το πρωτόγνωρο αυτή τη φορά ήταν το μήνυμα της συγκεκριμένης διαδήλωσης, «Αποκατάσταση της γυναικείας τιμής», αλλά και η άνευ προηγουμένου συμμετοχή των γυναικών στη διαδήλωση. Το περιεχόμενο της διαδήλωσης, στην οποία είχαν καλέσει πλήθος γυναικείων οργανώσεων (όπως η Nazra) και πολιτικών συλλογικοτήτων, ήταν η αντίθεση στην κλιμακούμενη βία εναντίον των γυναικών από το στρατιωτικό καθεστώς και στη διαπόμπευση μιας διαδηλώτριας στην οποία επιτέθηκαν οι δυνάμεις ασφαλείας, σκίζοντάς της τα ρούχα και κλωτσώντας την στο στήθος με τα άρβυλα. Αξίζει να σημειώσω στο σημείο αυτό πως, αν και οι εικόνες έκαναν τον γύρο του κόσμου και είναι αποκαλυπτικές, οι σκηνές στις οποίες δεν επικέντρωσαν πολλοί είναι εκείνες πριν από τον ξυλοδαρμό της κοπέλας: εμφανίζεται λοιπόν η κοπέλα χέρι-χέρι με έναν νεαρό ενώ προσπαθούν να ξεφύγουν καταδιωκόμενοι από τη στρατιωτική αστυνομία. Για εμάς, φυσιολογικό. Για την Αίγυπτο, όχι και τόσο. Το μένος και η προκλητικότητα των στρατιωτών εναντίον του νεαρού ζευγαριού και ο δημόσιος εξευτελισμός της γυναικείας αξιοπρέπειας, προέρχονται, κατά τη γνώμη μου, από τη σκηνή αυτή. Κύριο θέμα της συζήτησης μετά το περιστατικό αυτό ήταν, αφενός, το πώς τολμάει μια γυναίκα να μιλάει και να αμφισβητεί δημόσια με στεντόρεια φωνή την εξουσία του στρατού, και αφετέρου πώς είναι δυνατόν να παραβλέπει όλους τους κανόνες που ορίζουν οι θρησκευτικές και ηθικές νόρμες στα πλαίσια μιας αραβικής χώρας. Τρανή απόδειξη της ανηθικότητάς της είναι το γεγονός πως φόραγε μπλε σουτιέν, ενώ δεν αντιστάθηκε στο σκίσιμο των ρούχων της από τους στρατιώτες!

Εντούτοις, ο τίτλος της συγκεκριμένης διαδήλωσης ήταν πλήρως ατυχής και ακατάλληλος. Τι σημαίνει «αποκατάσταση της γυναικείας τιμής»; Πώς προσλαμβάνεται ο όρος αυτός στα πλαίσια της αιγυπτιακής κοινωνίας; Η γυναικεία τιμή χρησιμοποιούνταν ανέκαθεν για την περιστολή και τον περιορισμό των ελευθεριών των γυναικών, εντάσσοντας ταυτόχρονα τους έμφυλους διαχωρισμούς μέσα σε πομπώδεις και μεγαλοπρεπείς όρους, όπως η τιμή και η αξιοπρέπεια. Έτσι, η γυναίκα ήταν πάντοτε αξιοπρεπής μέσα στο πλαίσιο της οικογένειας και μόνο, πρότυπο το οποίο δεν έχει να κάνει μόνο με το ισλάμ, αλλά και με τις βαθιές πατριαρχικές και φεουδαρχικές δομές της αιγυπτιακής κοινωνίας, τις οποίες δεν τις συναντά κανείς μονάχα στην επαρχία, αλλά και στα μεγάλα αστικά κέντρα. Έτσι, η τιμή αυτή λειτούργησε ως ανασταλτικός παράγοντας στην άρθρωση πολιτικού λόγου από τη μεριά των γυναικών, όχι μόνο με τη μορφή της δημόσιας κατακραυγής σε όποια τολμούσε να το κάνει, αλλά και με τη μορφή της αυτολογοκρισίας. Για τις ίδιες τις γυναίκες πολλές φορές η πολιτική ρητορεία και η αμφισβήτηση ήταν αντρικό προνόμιο. Και στην παρούσα φάση, πολλοί είναι εκείνοι που υποστηρίζουν πως η «αποκατάσταση της γυναικείας τιμής» θα πρέπει να γίνει «διά της αντρικής εκπροσώπησης».

Εδώ προκύπτει μια αντίφαση, από τις πολλές που είναι γεμάτη η Αίγυπτος. Η συντηρητικοποίηση της αιγυπτιακής κοινωνίας, η οποία δεν είναι αποτέλεσμα της επανάστασης, αλλά μια μακρόχρονη μεθόδευση των προηγούμενων αυταρχικών καθεστώτων, αλλά και μια αντίδραση προς την εχθρότητα της Δύσης, έχει ποικίλες εκφάνσεις. Από τη μια, μια πτυχή της επανάστασης είναι η συνεχής και εντεινόμενη προσπάθεια για γυναικεία χειραφέτηση –η οποία είχε επίσης ξεκινήσει από πριν–, από την άλλη υπάρχει μια αυξανόμενη υιοθέτηση συντηρητικών και αντιδραστικών συμβόλων, όπως του νικάμπ (το ένδυμα που αφήνει τα μάτια ως το μοναδικό ακάλυπτο σημείο του σώματος) και της μαντίλας (χιτζάμπ). Ιδιαίτερα στην επαρχία, το νικάμπ τείνει να αντικαταστήσει τη μαντίλα, αναγόμενο σε κανόνα και σε σύμβολο αξιοπρέπειας. Η ένταξη συντηρητικών θρησκευόμενων γυναικών υποψηφίων στους κόλπους των Αδελφών Μουσουλμάνων αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα λειτουργίας της γυναικείας υπόστασης ως θεματοφύλακα των ισλαμικών ηθών και των παραδοσιακών έμφυλων ρόλων· αναδεικνύει επίσης τον κυρίαρχο ρόλο που πρόκειται να έχει το ισλάμ στην πολιτική για αρκετό καιρό. Ωστόσο, παράλληλα με την ενδοοικογενειακή βία στην ιδιωτική σφαίρα και τις επιθέσεις εναντίον άγαμων ζευγαριών στη δημόσια, πολλαπλασιάζονται και οι φωνές που ζητούν ισότητα μεταξύ των δύο φύλων και τερματισμό της γυναικείας ταπείνωσης με πρόσχημα τη θρησκεία. Προς την κατεύθυνση αυτή κινείται και η απόφαση δικαστηρίου για την κατάργηση των τεστ παρθενίας στις γυναίκες που συλλαμβάνονται, ύστερα από επίμονες και συστηματικές προσφυγές πολλών γυναικών που υπέστησαν αυτή την απεχθή και ταπεινωτική διαδικασία. (Ο στρατός επανειλημμένα χρησιμοποιούσε τα τεστ παρθενίας για να ταπεινώσει τις γυναίκες και να αυξήσει την κοινωνική πειθάρχηση και την επιτήρηση, να τις αποθαρρύνει να συμμετέχουν στις διαδηλώσεις και για να αποδείξει πως οι γυναίκες που κατεβαίνουν στην Ταχρίρ διακρίνονται από έκδηλη ανηθικότητα). Ωστόσο, οι σεξιστικές πρακτικές εξακολουθούν να κυριαρχούν, δημιουργώντας έτσι ένα κλίμα ανασφάλειας και τρομοκρατίας στις γυναίκες που επιχειρούν να αρθρώσουν δημόσιο λόγο ενάντια στις πατριαρχικές δομές της αιγυπτιακής κοινωνίας και τη γυναικεία καταπίεση. Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα της Αλία ελ-Μάχντι που αμφισβήτησε, με τη γυμνή φωτογραφία της, τις αναπαραστάσεις του γυναικείου σώματος και πρόβαλε την επικίνδυνη ισλαμοποίηση της Αιγύπτου.

Ωστόσο, επιχειρώντας μια σχηματοποίηση, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε την αλλαγή που λαμβάνει χώρα σε πολιτικό επίπεδο αυτή τη στιγμή στην Αίγυπτο, σε συνάρτηση με την έμφυλη πάλη. Αν το ισλάμ καταπιέζει τις γυναίκες, τότε θα πρέπει να αναλογιστούμε και τις πολιτικές ιδεολογίες που τοποθετούν τη γυναικεία υπόσταση σε μια υπάλληλη κατάσταση. Αποσαφηνίζοντας το παραπάνω, πρέπει να σταθούμε στη νεοφιλελεύθερη πραγματικότητα και το καπιταλιστικό σύστημα, που επίσης έχουν θρησκευτικές δομές. Όπως έχει υποστηρίξει και η φεμινίστρια Ναουάλ ελ-Σααντάουι, δεν είναι μόνο η θρησκεία που συστηματικά καταπιέζει τη γυναίκα, αλλά και ο καπιταλισμός, που προωθεί το ρατσισμό, την πατριαρχία και τις κοινωνικές περιχαρακώσεις. Η αποπολιτικοποίηση του κόσμου που συνέβη τα τελευταία τριάντα χρόνια, όπως έχει σημειώσει ο Σαμίρ Αμίν, ευνόησε την άνοδο του ισλαμισμού. Επομένως, θα πρέπει η γυναικεία χειραφέτηση να ενταχθεί στην πολιτική αναγέννηση και την αφύπνιση των αξιών της διακαιοσύνης και της ισότητας, όχι όμως ως συμπληρωματικό στοιχείο, αλλά ως κεντρικός πυρήνας των διεργασιών αυτών.

Ο Iχάμπ Σαμπάνα είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

 

 

Φωτογραφίες της Ιρανής φωτογράφου Shadi Ghadirian, από τη σειρά Like Every Day.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s