Λούτσιο Μάγκρι: μια μοναδική φυσιογνωμία της ευρωπαϊκής Αριστεράς

Standard

Το άρθρο που ακολουθεί είναι απόσπασμα από το εκτενές εργοβιογραφικό δοκίμιο του Πέρρυ Άντερσον «Lucio Magri» (Νew Left Review, τχ. 72, Νοέμβριος-Δεκέμβριος 2011). Το πλήρες κείμενο, στα ελληνικά, είναι προσιτό στο RedNotebook, (rednotebook.gr/details.php?id=4550).

του Πέρρυ Άντερσον

Λουτσιάνα Καστελίνα και Λούτσιο Μάγκρι

O Λούτσιο Μάγκρι υπήρξε μια μοναδική φυσιογνωμία της ευρωπαϊκής Αριστεράς — ο μόνος σημαντικός επαναστάτης στοχαστής του καιρού του, η σκέψη του οποίου ήταν αδιαχώριστη από την πορεία των μαζικών κινημάτων των δεκαετιών στις οποίες έζησε. Ο θεωρητικός του στοχασμός εδραζόταν πάντοτε στις πραγματικές δράσεις ή αδράνειες αυτών που υφίστανται την εκμετάλλευση και την καταπίεση. Κάτι τέτοιο ήταν φυσιολογικό για τη γενιά του Γκράμσι, του πρώιμου Λούκατς και του Κόρς, οι οποίοι έζησαν τη Ρώσικη Επανάσταση, την εποχή όμως του Ψυχρού Πολέμου, όταν ο Μάγκρι μπήκε στην πολιτική, ήταν ουσιαστικά άγνωστο. Οι μεγάλοι μαρξιστές διανοούμενοι της περιόδου –ο Αντόρνο, ο Σαρτρ, ο Λεφέβρ, ο Αλτουσέρ και πολλοί άλλοι– ανέπτυξαν τις ιδέες τους έχοντας μεγάλη απόσταση από την κίνηση των μαζών. Μόνο ο ιταλικός κομμουνισμός επέτρεψε, για μια περίοδο, την κλασική σύνδεση μεταξύ πρωτότυπης θεωρίας και οργανωμένης πρακτικής στο πλαίσιο ενός μαζικού κόμματος. Για μια δεκαετία, ο Μάγκρι άδραξε την πολιτική ευκαιρία που του προσφέρθηκε, προτού το ΚΚΙ άρει την εμπιστοσύνη στο πρόσωπό του. Συνειδητοποίησε ποτέ το ΚΚΙ τι έχασε πράττοντας κατ’ αυτό τον τρόπο; Μια μέρα στην Μπιέλα, όταν ήταν ακόμη νεαρό στέλεχος, αφού είχαν περάσει ένα βράδυ επεξεργαζόμενοι από κοινού ένα λόγο που έβγαζε την επομένη ο ανώτερός του στην ιεραρχία Ενρίκο Μπερλινγκουέρ –πριν γίνει ηγέτης του κόμματος–, του είπε: «Μάγκρι, οφείλεις να μάθεις πως στην πολιτική είναι αναγκαίο να διαθέτει κανείς το σθένος της κοινοτοπίας». Τέτοια ήταν η αυτοσυνειδησία της γραφειοκρατίας στη μεγαλύτερή της διαύγεια. Ο Μάγκρι διέθετε ένα διαφορετικού είδους πολιτικό σθένος: το σθένος που επέδειξε ο Γκράμσι στα Tετράδια της φυλακής, τα οποία δεν εγκλωβίστηκαν σε κανενός είδους κομματική γραφειοκρατία.

Γεννημένος το 1932 και μεγαλώνοντας μέχρι το 1939 ως μοναχοπαίδι στη λιβυκή έρημο, όπου ο πατέρας του υπηρετούσε  στην ιταλική πολεμική αεροπορία ως σμήναρχος, ο Λούτσιο Μάγκρι ανέπτυξε μια μοναδική προσωπικότητα. Εμφανισιακά ήταν εκθαμβωτικός, σαν τους  κινηματογραφικούς αστέρες της περιόδου: αθλητικός σωματότυπος, τετράγωνο θεληματικό πιγούνι, συμμετρικά χαρακτηριστικά, ξανθά μαλλιά με ακάλυπτους κροτάφους, βαθιά,  σπινθηροβόλα γαλάζια μάτια, πλατύ χαμόγελο, μεγάλα τέλεια δόντια, επιμελώς ατημέλητος στο ντύσιμο – μια μορφή  εντυπωσιακά ευπαρουσίαστη, γεμάτη ανεπιτήδευτη κομψότητα. Δεξιοτέχνης στο σκάκι και το πόκερ, πρώτης τάξεως μάγειρας, διέθετε όλα τα πλεονεκτήματα του πολύπειρου άντρα, που έλκει τον θαυμασμό του αντίθετου φύλου. Αλλά του έλειπε κάτι πολύ σοβαρό και απόμακρο, ακόμη και θολό, για να εκπληρωθεί ο ρόλος: δεν είχε την εύκολη ευθυμία των περισσότερων Ιταλών. Αιχμηρή μάλλον παρά εκλεπτυσμένη, η μεταλλική του φωνή έμοιαζε μάλλον με τη φωνή  ενός καυστικού παιδαγωγού από ό,τι ενός γητευτή. Οι συγγραφείς του ήταν ο Λέρμοντοφ, ο Φιτζέραλντ, ο Γιόζεφ Ροτ, o Τολστόι του Πατρός Σέργιου. Του άρεσαν όμως και συγγραφείς με πιο ανάλαφρο ύφος, όπως o Π. Τζ. Γουντχάουζ (η επιρροή του στυλ του δανδή είναι εμφανής εδώ). Κάποια στιγμή, σε κάποια επίσκεψή του με μια κοινοβουλευτική στο Λονδίνο, είπε ότι το Ξενοδοχείο Savoy δεν μπορούσε πλέον να βράσει ένα αυγό για να ικανοποιήσει τον Τζίβες, μιμούμενος το ύφος του Γουντχάουζ. Αυτά δεν ήταν τα συνήθη γούστα ενός αγωνιστή ή ενός υψηλόβαθμου στελέχους του ιταλικού κομμουνισμού. Η αντίφαση στη διαδρομή και την προσωπικότητα του Μάγκρι έγκειται στο ότι όσο βαθιά συνδεδεμένος ήταν με τις κοινωνικές συγκρούσεις στη χώρα του, άλλο τόσο, την ίδια στιγμή, ήταν αποστασιοποιημένος, σε στυλ και χαρακτήρα, από αυτές,  περισσότερο από όλους τους άλλους συγκαιρινούς του. Δεν τον διέκρινε η λαϊκότητα, και ο τρόπος που συμπεριφερόταν μπορούσε να είναι ψυχρός και απόμακρος ή απότομος. Αλλά οι νόμοι που θέτουν σε κίνηση κάθε ριζοσπαστική πολιτική ήρθαν –και μόνο από εκεί θα μπορούσαν να έρθουν– από τις μάζες, κι αυτό που προσέφερε στις υπό διακύβευση στρατηγικές, στις εξεγέρσεις τους ενάντια στην καθεστηκυία τάξη, ήταν μια σπάνια, από την άποψη της αναλυτικής έντασης και πάθους, σκέψη. […]

***

Ακολουθώντας τον  κανόνα των επαναστατών μιας προγενέστερης περιόδου, οι  μορφές παρέμβασης του Μάγκρι ήταν το άρθρο, ο λόγος, ο απολογισμός, το ψήφισμα, η πολεμική. Τα βιβλία σπάνιζαν, συγκριτικά, σε αυτήν την παράδοση. Ο Μάρξ εξέδωσε μόνο δύο όσο ζούσε· ο Λένιν τέσσερα. Ο Ράφτης της Ουλμ, με τον υπότιτλο στα ιταλικά Μια πιθανή ιστορία του ΚΚΙ, ενώ στα αγγλικά, κατόπιν απαίτησής του, Ο κομμουνισμός στον 20ό αιώνα, είναι ένα πολυεπίπεδο βιβλίο. Νηφάλιο και ισορροπημένο, αξεπέραστο στην ιστορική του ευφυΐα, συνιστά επίσης ένα έργο καυστικού προσωπικού αναστοχασμού και πολιτικής φαντασίας. Η αφήγηση εκτυλίσσεται από το 1944 έως το 1991, καλύπτοντας την ιστορία του ΚΚΙ από την αναγέννησή του στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι τη διάλυσή του στο τέλος του Ψυχρού Πολέμου , στο ευρύτερο πλαίσιο της πορείας του παγκόσμιου κομμουνιστικού κινήματος συνολικά. […]

Στον Ράφτη της Ουλμ ο Μάγκρι κατάφερε να συνενώσει όλα τα θέματα που απασχόλησαν τα προγενέστερα γραπτά του σε μια μοναδική, αλλά και συναρπαστική αφήγηση των τρόπων μέσω των οποίων ένα μαζικό κόμμα αναδύθηκε και παρήκμασε, εν τω μέσω αλλαγών της κοινωνικής και της οικονομικής δομής, διακυμάνσεων του κοινωνικού και πολιτικού αγώνα, ιδεολογικών και διεθνών συγκρούσεων, έως ότου η ορμή του εξαντλήθηκε.  Θα μπορούσε να αποφευχθεί η πανωλεθρία; Ο Μάγκρι υποστηρίζει ότι θα μπορούσε. Το βιβλίο τελειώνει με ένα κείμενο που είχε συντάξει ο ίδιος το 1987, πριν την κατάρρευση του κόμματος, ως ένα παράδειγμα για το τι είδους εναλλακτική υπήρχε. Ήδη από τότε ωστόσο, η αντικειμενική συνθήκη από την οποία εξαρτιόταν η σκέψη του είχε εκλείψει. Οι προγραμματικές ιδέες χωρίς τις λαϊκές δυνάμεις πίσω τους, όπως αυτός πάντοτε πίστευε, συνιστούσαν κενό γράμμα. Σε ολόκληρη τη ζωή του υποστήριζε την αναγκαιότητα της στρατηγικής· χωρίς στρατό όμως, δεν μπορούσε να υπάρξει κανενός είδους στρατηγική με περιεχόμενο. […]

Λίγο αφότου άρχισε να δουλεύει τον Ράφτη της Ουλμ, η γυναίκα του, Μάρα Καλτατζιρόνε, αρρώστησε βαριά, και το μεγαλύτερο μέρος του γράφτηκε σε συνθήκες προσωπικής αγωνίας. Όταν πέθανε στις αρχές του 2009, ο Μάγκρι ήθελε να την ακολουθήσει όπως  είχε κάνει ο Αντρέ Γκορζ, δύο χρόνια πριν. Αλλά το βιβλίο δεν είχε ακόμη τελειώσει, και της είχε υποσχεθεί να μη θέσει τέλος στη ζωή του πριν το ολοκληρώσει. Όταν κυκλοφόρησε, συγκεντρώνοντας την καθολική αποδοχή στην Ιταλία, ο Μάγκρι ενημέρωσε όλους τους κοντινούς του ανθρώπους πως είχε κανονίσει να θέσει ένα υποβοηθούμενο τέλος στην ζωή του, στην Ελβετία. Όλοι τον ικέτευαν να μην το κάνει, και για δυο χρόνια το ανέβαλλε. Ωστόσο, η ζωή είχε χάσει το νόημά της γι’ αυτόν. Το μότο στον Ράφτη της Ουλμ φανερώνει την αξιοσημείωτη πολιτική μοναξιά που ένιωθε. Είναι δανεισμένη από το μυθιστόρημα του Γιόζεφ Ροτ Η κρύπτη των καπουτσίνων· ο απόγονος μιας στρατιωτικής οικογένειας της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων –τη στιγμή εκείνη ξεκληρισμένης– που πίστευε στην Αυστρία σαν θρησκεία, διερωτάται,  λίγο πριν το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου: «Εγώ, ένας Τρότα, πού πρέπει να πάω τώρα;». Η προσωπική απομόνωση που ένιωθε ήταν βαθύτερη. Δεν επιθυμούσε να την ξεπεράσει. Βαθιά μέσα του υπήρχε εκείνο που η Λουτσιάνα Καστελίνα, η οποία τον αγαπούσε και παρέμεινε η πιο αφοσιωμένη φίλη του έως το τέλος, αποκαλούσε «καθολικότητα»: μια αντίληψη των πραγμάτων του είδους «όλα ή τίποτα», η οποία καθόρισε τις δεσμεύσεις και τις αποστασιοποιήσεις του, και τελικά τον θάνατό του.

μετάφραση: Γιώργος Σουβλής

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s