Ο ελληνικός Eμφύλιος στην οθόνη

Standard

της Μαρίας Κομνηνού και της Ιωάννας Παπαθανασίου

Το εκτενές αφιέρωμα Ο ελληνικός Eμφύλιος στην οθόνη (που οργανώνει η Ταινιοθήκη της Ελλάδος, σε συνεργασία με τα Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ) και το Τμήμα Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης (ΕΜΜΕ) του Πανεπιστημίου Αθηνών) πραγματοποιείται για πρώτη φορά στη χώρα μας, επιχειρώντας να καλύψει ένα κενό. Φιλοδοξεί σε μια ολοκληρωμένη και καθόλα αντιπροσωπευτική παρουσίαση των κινηματογραφικών εγγραφών που σήμερα διαθέτουμε για τον Ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο. Έχοντας ως αφετηρία τις αρχικές καταγραφές, που προώθησε την εποχή της σύγκρουσης, με τη μορφή επικαίρων και μικρών ενημερωτικών ταινιών, η προπαγάνδα των δύο αντίπαλων στρατοπέδων, το αφιέρωμα εκτείνεται στην επισκόπηση της ελληνικής κινηματογραφικής παραγωγής επί έξι και πλέον δεκαετίες. Αποσκοπεί έτσι σε μια νέα ανάγνωση των τρόπων με τους οποίους ο ελληνικός κινηματογράφος ενσωμάτωσε και διαπραγματεύτηκε την εμφύλια σύγκρουση, χρησιμοποιώντας άλλοτε τη μυθοπλασία και άλλοτε, όπως τα τελευταία κυρίως χρόνια, το δημιουργικό ντοκιμαντέρ.

Συνδεδεμένος με το τραύμα και τις απαγορεύσεις, που τον συνόδευσαν από την αρχή, αλλά και παίζοντας με τις σιωπές, ο εμφύλιος πόλεμος δεν καθιερώθηκε ως ιδιαίτερα πρόσφορο πεδίο για τη μεγάλη οθόνη. Η πρώτη ταινία που υπαινίσσεται την εμφύλια διαμάχη, οι Παράνομοι, γυρίζεται το 1958 και απαγορεύεται  σε τρεις μέρες από την λογοκρισία. Αν η άρση των απαγορεύσεων το 1974 συντέλεσε στην οριστική ένταξή του στη θεματολογία του Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου, δεν έλειψαν, ωστόσο, από νωρίς οι σχετικές αναφορές. Με τη μορφή συνδηλωτικών σχολίων ο εμφύλιος πόλεμος εισήλθε δια της τεθλασμένης στο κινηματογραφικό προσκήνιο στα σκοτεινά μετεμφυλιακά χρόνια, πριν τροφοδοτήσει τις ιδεολογικές συντεταγμένες της κινηματογραφικής παραγωγής στα χρόνια της απριλιανής δικτατορίας. Στη συνέχεια, οι κοινωνικές επιπτώσεις του –ένας πόλεμος χωρίς πόλεμο– και οι μνήμες θα απορροφήσουν το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής της νέας γενιάς σκηνοθετών που στη συντριπτική πλειοψηφία τους δεν αρνήθηκαν τις ιδεολογικές τους συγγένειες με την Αριστερά.

Στην περίπτωση του Θόδωρου Αγγελόπουλου,   η θεματική του Εμφύλιου θα δώσει το έναυσμα για την ανάπτυξη μιας καινοτόμου κινηματογραφικής γραφής που θα φέρει τον δημιουργό της στην πρώτη γραμμή  στο παγκόσμιο κινηματογραφικό  στερέωμα. Από τους άλλους εκπρόσωπους του ΝΕΚ, ο Παντελής Βούλγαρης με το  Happy Day προσεγγίζει το θέμα  του στρατοπέδου στη Μακρόνησο  με τον ουμανισμό του ρεαλισμού και πετυχαίνει ένα συγκλονιστικό αποτέλεσμα. Στις επόμενες δεκαετίες, του 1980-90, οι Κώστας Βρεττάκος, Χρήστος Σιοπαχάς και Τάσος Ψαρράς προσεγγίζουν το θέμα  του εμφυλίου με απομυθοποιητική διάθεση αλλά με σημαντικά αποτελέσματα.
Οι πολιτικοί κρατούμενοι, οι «ανταρτόπληκτοι» και οι πρόσφυγες, οι οικογενειακές τραγωδίες, οι μνήμες και τα αδιέξοδα, διέτρεξαν τις ρεαλιστικές αναπαραστάσεις και τις αλληγορικές αναφορές και αναπαρήγαγαν τα κυρίαρχα πρότυπα του αριστερού αφηγήματος. Τα τελευταία χρόνια οι κάμερες καταγράφουν και δύο νέες εκδοχές. Πρόκειται για τη στρατιωτική διάσταση του εμφυλίου πολέμου αλλά και για την κατάθεση της βιωμένης εμπειρίας, η οποία με τη μορφή του ντοκιμαντέρ δοκιμάζει νέους τρόπους κινηματογραφικής αφήγησης.

Το πρόβλημα του πως μπορεί κανείς να κάνει μια ταινία για τις τραυματικές εμπειρίες όπως ο εμφύλιος, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης η τον βομβαρδισμό της Χιροσίμα έχει απασχολήσει μεγάλους δημιουργούς όπως τον Αλαίν  Ρενέ  (Χιροσίμα, αγάπη μου), τον Αϊζενστάιν κ.ά.  Οι καινοτόμοι δημιουργοί πιστεύουν πως μια ρεαλιστική αναπαράσταση δεν θα μπορούσε να αποδώσει τις ουσιαστικές διαστάσεις αυτής της εμπειρίας. Ας μην ξεχνάμε ότι οι εμπειρίες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ενέπνευσαν τις πρωτοπορίες του μεσοπολέμου και ότι ο Β΄  Παγκόσμιος Πόλεμος  γέννησε στην ηττημένη Ιταλία το κίνημα του Νεορεαλισμού.  Είναι πιθανόν ότι και  η μετουσίωση του τραύματος του εμφυλίου να απετέλεσε το έναυσμα  για την συγκρότηση μιας νέας κινηματογραφικής γραφής  στον ελληνικό κινηματογράφο  από τη δεκαετία του εβδομήντα.

Πέρα από τις επιδράσεις στην κινηματογραφική  γραφή το εν λόγω αφιέρωμα επιχειρεί να αναδείξει και τις  διαφορετικές εγγραφές της εμφύλιας αναμέτρησης, όπως εμφανίστηκαν από την έκρηξή της μέχρι τις μέρες μας. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, δίπλα στις καθιερωμένες προβολές, το αφιέρωμα μας καλεί να αναστοχαστούμε στη βάση μιας παράλληλης ανάγνωσης των ταινιών οι οποίες υπακούουν σε διαφορετικές εποχές και ιδεολογίες αλλά και σε διαφορετικούς κανόνες, σχολές και ρεύματα. Ενώνονται, άραγε, οι ταινίες αυτές, παρά τις ασυνέχειες και τις σιωπές, με τα λεπτά νήματα μιας άρρητης συνέχειας;

Η Μαρία Κομνηνού διδάσκει στο Τμήμα EMME  και η  Ιωάννα Παπαθανασίου είναι ιστορικός (ΑΣΚΙ, ΕΚΚΕ)

Ο ελληνικός εμφύλιος στην οθόνη. 9-15 Φεβρουαρίου, στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος (Ιερά Οδός 48, 104 35, Κεραμικός, Αθήνα ). Μια εβδομάδα γεμάτη εκδηλώσεις και καθημερινές προβολές. Επισημαίνουμε τις δύο στρογγυλές τράπεζες, στις 9 Φεβρουαρίου για τον εμφύλιο και τη μυθοπλασία και στις 13 Φεβρουαρίου για τον Eμφύλιο, τα αρχειακά κινηματογραφικά τεκμήρια και το ντοκιμαντέρ. Πληροφορίες: ΑΣΚΙ, 210-3223062, Ταινιοθήκη της Ελλάδος, τηλ. 210 3609695

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Ο ελληνικός Eμφύλιος στην οθόνη

  1. Πίνγκμπακ: Ο ελληνικός Eμφύλιος στην οθόνη | ΑΡιστερή ΕΝότητα Νομικής Αθήνας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s