Yasou Aida!

Standard

 στις 9, 10, 11 και 13 Μαρτίου στη Θεσσαλονίκη

Έκανε αίσθηση στο Βερολίνο όπου πρωτοπαρουσιάστηκε, απέσπασε διθυραμβικές κριτικές στον Τύπο, ενώ ένας φίλος που την είδε μας μετέφερε τον ενθουσιασμό του, παροτρύνοντάς μας να γράψουμε οπωσδήποτε γι’ αυτήν. Ο λόγος για την παράσταση Yasou Aida!, διασκευή της Αΐντας του Βέρντι, που διαδραματίζεται στη σημερινή Ευρώπη της κρίσης, με ήρωες Έλληνες και Γερμανούς. Έτσι, ενώ στο πρωτότυπο έργο η πριγκίπισσα Αΐντα της Αιθιοπίας βρίσκεται σκλάβα στην αυλή του βασιλιά της Αιγύπτου, που έχει κατακτήσει την πατρίδα της, στην παράσταση η ηρωίδα είναι  Ελληνίδα, λέγεται Ελπίδα και είναι  μαθητευόμενη στην έδρα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. Η συνέχεια επί σκηνής, στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, από την ερχόμενη Παρασκευή. Με την ευκαιρία αυτή, ζητήσαμε ένα σύντομο κείμενο από τον σκηνοθέτη (και εμπνευστή του όλου εγχειρήματος) Αλέξανδρο Ευκλείδη.

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

 του Αλέξανδρου Ευκλείδη

Φωτογραφία του Luca Abbiento, από την παράσταση

 Τα τελευταία δύο χρόνια παρακολουθούμε δύο ευρωπαϊκές χώρες, την Ελλάδα και τη Γερμανία, να ανάγονται σε εστιακά σημεία μιας σειράς από φαντασιακές αναπαραστάσεις που επιβλήθηκαν με απροσδόκητη ταχύτητα στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παρακολουθούμε πώς μια σειρά από γλαφυρές συμβολικές αναπαραστάσεις (οι «εργατικοί» Βόρειοι και οι «τεμπέληδες» Νότιοι, οι «πειθαρχημένοι» Γερμανοί και οι «άσωτοι» Έλληνες…), κέρδισαν ολοένα και περισσότερο έδαφος στο πεδίο του στερεοτυπικού λόγου — του κατεξοχήν δηλαδή πεδίου έκφρασης του φαντασιακού «μέσου» πολίτη. Συχνά μάλιστα τα σχήματα αυτής της αποικιοκρατικής, στην ουσία της, ρητορικής μοιάζουν να ξαναδίνουν πνοή σε ξεχασμένα φαντάσματα, δυναμιτίζοντας όλες τις –ομολογουμένως αμήχανες– προσπάθειες ουσιαστικής πολιτικής ενοποίησης των ευρωπαϊκών χωρών και λαών.

Η Αΐντα, η «αιγυπτιακή» όπερα του Τζουζέπε Βέρντι, αποτελεί προνομιακό πολιτιστικό προϊόν του αποικιοκρατικού κόσμου του 19ου αιώνα, καθώς προβάλλει στο μακρινό αφρικανικό παρελθόν μια ιστορία που βρίσκεται σε διάλογο με την πολιτική και ρητορική των μεγάλων ευρωπαϊκών εθνών κατά τη στιγμή της μέγιστης αποικιακής τους εξάπλωσης. Η εποχή αυτή μάς κληροδότησε –εκτός από τις «σφαίρες επιρροής»– ένα πλούσιο οπλοστάσιο ρητορικών σχημάτων με μοναδική επιδίωξη να νομιμοποιήσουν (θα έλεγε κανείς, να «φυσικοποιήσουν») τις εξουσιαστικές πρακτικές. Το λεξιλόγιο αυτό βρίσκεται σε πλήρη εκδίπλωση στην Αΐντα, υποβαστάζοντας το αυταρχικό, ασφυκτικό πολιτικό της σύμπαν και προσδίδοντας ταυτόχρονα μια κάποια πικρή γεύση στις σκηνές του μεγαλόπρεπου εξωτισμού της.

Φωτογραφία του Luca Abbiento, από την παράσταση

Θελήσαμε, μέσα από μια εκ βάθρων αναθεωρημένη μουσικά και δραματουργικά εκδοχή της Αΐντα, να μιλήσουμε για ζητήματα που δύσκολα μπορούν να περικλεισθούν στον δομημένο πολιτικό λόγο. Σε μια στιγμή που, τόσο ο Βορράς, όσο και ο Νότος της Ευρώπης καταφεύγουν στο μετααποικιακό λόγο στο πλαίσιο μιας πολιτικής ρητορικής που, επιχειρώντας να σταθεί απέναντι στην ισοπεδωτική ρητορική της οικονομίας, υπονομεύει εντέλει τόσο την αυτοκριτική όσο και την κατανόηση του Άλλου, η προσφυγή στην υπερβατική έκφραση της όπερας μάς δίνει τη δυνατότητα να εκφράσουμε την απορία μας, να υπογραμμίσουμε την αδυναμία μας να σταθούμε σε ένα οποιοδήποτε βήμα και να αρθρώσουμε έναν οποιοδήποτε δημόσιο λόγο.

Η Αΐντα είναι μια όπερα που ταυτίστηκε με τις μεγαλειώδεις σκηνές της. Στη δική μας εκδοχή, χώρεσε στη σκηνή ενός μικρού θεάτρου (με σημαντική ωστόσο παρουσία στην πολιτιστική ζωή του Βερολίνου, της Neuköllner Oper), και αποδόθηκε από δυνάμεις που ανέρχονται σε λιγότερο από το ένα δέκατο των απαιτούμενων για ένα «παραδοσιακό» ανέβασμα (ειρωνική υπενθύμιση της πανάκειας των περικοπών;). Χωρίς καμία υποχρέωση στο πρωτότυπο –πέραν της δέσμευσης που προκύπτει από τον απεριόριστο θαυμασμό μας γι’ αυτό– θελήσαμε να ηχήσουν από το υψηλό φωνητικό όργανο της Αΐντα τα λόγια της δικής μας δυσπραγίας, όπως αρθρώνονται μέσα από τη δυστοπία μιας χώρας σε βαθιά κρίση, που φαντασιώνεται απειλές και κατακτήσεις. Συνέχεια ανάγνωσης

Μη σώσετε και μας σώσετε

Standard

 ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΕΧΟΥΝ ΤΗ ΔΙΚΗ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΑ

του Νίκου Σαραντάκου

Σκίτσο του Μποστ στην «Αυγή», 2.2.1964

Αφού λοιπόν, όπως φρόντισαν να μας τονίσουν ο πρωθυπουργός και τα κανάλια, χάρη στην αλληλεγγύη των εταίρων μας σωθήκαμε, θα ήταν αχαριστία να μην αφιερωθεί η στήλη αυτού του μήνα στο πολυσήμαντο ρήμα σώζω και στις πολλές παραφυάδες του. Θα μας χρειαστεί άλλωστε, μια και προβλέπεται να έχουμε κι άλλες σωτηρίες στους επόμενους μήνες και τα χρόνια.

Το ρήμα σώζω είναι αρχαίο, ομηρικό, και στα αρχαία το πρώτο ωμέγα είχε στους ενεστωτικούς τύπους και μιαν ασελγή υπογεγραμμένη, που μας κάνει να σκεφτούμε ότι προέρχεται από το θέμα σω- και την κατάληξη -ίζω, σωίζω και μετά σώζω, αλλά ήδη από τα ελληνιστικά χρόνια πλειοψηφούν οι τύποι χωρίς υπογεγραμμένη, κι έτσι δεν την κληρονόμησε η καθαρεύουσα. Αυτό το θέμα σω- προέρχεται από το αρχαίο επίθετο σως/σώος και σάος, με σημασία «υγιής και ασφαλής», απ’ όπου έχουν παραχθεί πολλές λέξεις, όπως ο σωτήρας, αυτός που σώζει δηλαδή, ο σώφρων (αυτός που έχει σώας τας φρένας), αλλά και ο σωστός, που ξεκίνησε σαν ρηματικό επίθετο του σώζω, με αρχική σημασία «αυτός που έχει σωθεί», και μόνο αργότερα, στα μεσαιωνικά χρόνια, πήρε τη σημασία «ορθός». Αλλά και το κύριο όνομα Σωκράτης από την ίδια ρίζα προέρχεται, όπως και ο άσωτος, αυτός δηλαδή που δεν έχει ελπίδα σωτηρίας, και τελικά αυτός που ζει έκλυτη, υποτίθεται, ζωή. Από το ρήμα σώζω και ο σωσίας, ύστερα από μια μεγάλη διαδρομή που ξεκινάει από το κύριο όνομα Σωσίας, που το έδιναν συχνά σε δούλους (υπάρχει ένας στις Σφήκες του Αριστοφάνη). Σε μια κωμωδία του Πλαύτου υπάρχει ένας υπηρέτης ονόματι Sosias. Στην κωμωδία αυτή, ο θεός Ερμής παίρνει προσωρινά τη μορφή του Σωσία, και το ίδιο θέμα το ξεσήκωσε κι ο Μολιέρος στην κωμωδία του Αμφιτρύων, όπου ο υπηρέτης λέγεται Sosie, με αποτέλεσμα η λέξη sosie να περάσει στη γαλλική γλώσσα και από εκεί να την (αντι)δανειστούμε κι εμείς στα τέλη του 19ου αιώνα. Συνέχεια ανάγνωσης

Τα πρόβατα και οι πιστωτές του Πανούργου

Standard

Ο αναγεννησιακός Ραμπελαί και η Ελλάδα στο γέρμα της ζωής της

 του Βασίλη Δρουκόπουλου

Ο Πανούργος διαπραγμαεύεται την αγορά προβάτων. Σχέδιο του Γκυστάβ Ντορέ

Ο Πανούργος, από τα κυριότερα πρόσωπα στο έργo του Φρ. Ραμπελαί Γαργαντούας και Πανταγκρυέλ (πρώτο μισό του 16ου αιώνα), πέραν των άλλων ιδιοτήτων του, χαρακτηρίζεται από αδηφάγα όρεξη και τυραννικό και εκδικητικό τιμωρητικό μένος που προξενεί σαδιστικά πόνο και οδύνη. Στην ιματιοθήκη του, μας πληροφορεί ο Ραμπελαί, σε μυστικές κρύπτες ο Πανούργος φυλάει ένα κοφτερό μαχαίρι για να κόβει πορτοφόλια, ένα ζευγάρι ζάρια για εξαπατητικά κόλπα στους δρόμους, διάφορες σκόνες που προκαλούν φτάρνισμα και κώνους γεμάτους με ψείρες και ψύλλους για να τα πετάει στις γυναίκες κατά τη διάρκεια της λειτουργίας στην εκκλησία.

Ι. Από το 3ο Βιβλίο (σε δικιά μου ελεύθερη απόδοση). «Ρωτά ο Πανταγκρυέλ τον Πανούργο: –Πότε θα ξοφλήσεις τα χρέη σου; –Στις ελληνικές καλένδες, του απαντά. Και συνεχίζει: –Αν είσαι χρεωμένος, πάντα θα υπάρχει κάποιος που θα προσεύχεται για σένα στο θεό να σου χαρίζει πολύχρονη, ευλογημένη και ευδαίμονα ζωή. Πάντα θα μιλάει με τα καλύτερα λόγια για σένα σε κάθε συντροφιά. Παλιότερα, στη χώρα των Γαλατών, οι υπηρέτες, οι σκλάβοι και οι δουλοπάροικοι ρίχνονταν στην πυρά όταν πέθαιναν τα αφεντικά τους. Γι’ αυτό ικέτευαν αδιάκοπα το μεγάλο θεό Ερμή και τον Πλούτωνα να χαρίσουν στα αφεντικά υγεία και μακροζωία. Για τον ίδιο λόγο τους συμπεριφέρονταν καλά και τους υπηρετούσαν πιστά. Έτσι, θα ζούσαν κι’ αυτοί ως τη μέρα του θανάτου τους. Πίστεψέ με, συνεχίζει ο Πανούργος, οι πιστωτές σου λοιπόν με αφοσίωση θα προσευχηθούν ένθερμα στον παντοδύναμο να μακροημερεύσεις και δεν φοβούνται τίποτε περισσότερο από το θάνατό σου, γιατί λατρεύουν πιο πολύ το χρήμα που εισπράττουν από την ίδια τους τη ζωή». Συνέχεια ανάγνωσης

Η Ευρωπαϊκή Ένωση και η ρητορική της ανωριμότητας

Standard

του Μάικλ Μάρντερ

μετάφραση: Ελένη Βουγιουκλάκη

Έργο του Πάμπλο Πικάσο

Ενώ έχουν περάσει πάνω από διακόσια χρόνια από το θάνατο του Ιμάνουελ Καντ, το ζήτημα του πολιτικού διαφωτισμού στην Ευρώπη παραμένει φλέγον. Τι χρειάζεται για να κατακτηθεί η ατομική και η συλλογική αυτονομία και η ικανότητα για αυτο-κυβέρνηση; Ποιος κατάφερε να ξεπεράσει τα εμπόδια της «ανωριμότητας για την οποία είναι ο ίδιος υπεύθυνος», όπως το θέτει ο Καντ, και να έχει πλήρη έλεγχο του εαυτού του, καθώς και της πολιτικής του κατάστασης;

Η Ευρωπαϊκή Ένωση λειτουργεί στη βάση της υπόθεσης ότι συγκεκριμένες χώρες-μέλη, με υπερβολικά ποσά μη διαχειρίσιμου κρατικού χρέους, δεν είναι τόσο διαφωτισμένες όσο άλλες. Η Ελλάδα, για παράδειγμα, έχει υποστεί πλήθος εξευτελισμών, συμπεριλαμβανομένων προτάσεων να αναλάβει η Ε.Ε. τον έλεγχο του κρατικού της χρέους. Αυτό το αίσθημα αναπαρήγαγε στις 16 Φεβρουαρίου του 2012 ο επικεφαλής του Γιούρογκρουπ, Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ, λέγοντας ότι η εφαρμογή των μέτρων λιτότητας στην Ελλάδα χρειάζεται «παρακολούθηση» και «πιο σφιχτή εποπτεία». Με άλλα λόγια, η ηγεσία της ΕΕ πιστεύει ότι οι Έλληνες συμπεριφέρονται, συλλογικά, τόσο παιδιάστικα ώστε χρειάζεται επίβλεψη από κάποιον ενήλικα για να διασφαλιστεί ότι ξοδεύουν το αποκαλούμενο πακέτο διάσωσης με τον πιο υπεύθυνο δυνατόν τρόπο.

Η τάση να αντιμετωπίζονται ορισμένα κράτη-μέλη σαν παιδιά συμβαδίζει και  με την αντιμετώπισή τους σαν ζώων, προφανής στην προσβλητική συντομογραφία της Πορτογαλίας, της Ιρλανδίας, της Ελλάδας και της Ισπανίας στη λέξη PIGS, που δηλώνει έμμεσα ότι δεν είναι ούτε τόσο άνθρωποι ούτε τόσο έλλογοι όσο οι υπόλοιπες χώρες της ΕΕ. Σε ολόκληρη τη δυτική φιλοσοφία, τόσο τα παιδιά όσο και τα ζώα, με τις ιδιότροπες επιθυμίες τους, έχουν θεωρηθεί ανεπαρκή από τη σκοπιά των πλήρως ανεπτυγμένων λογικών ενηλίκων και, επομένως, έχουν ανάγκη εκπαίδευσης, μόρφωσης και πειθαρχίας. Τα τωρινά μέτρα λιτότητας είναι, στην πραγματικότητα, ένα είδος συλλογικής τιμωρίας, που επιβάλλονται όχι τόσο για να ελεγχθούν οι δαπάνες και να βελτιωθεί η οικονομική απόδοση (όλοι οι δείκτες δείχνουν ξεκάθαρα ότι οι οικονομικές συνθήκες χειροτερεύουν στις χώρες όπου εφαρμόστηκαν τέτοια μέτρα), αλλά για να εξαναγκαστεί η μεγάλη πλειοψηφία των πολιτών  να υποταχθεί, να φτωχύνει και να δουλεύει πρόθυμα για παράλογα μικρούς μισθούς. Ακολουθώντας τη χριστιανική λογική, με την οποία αδιαμφισβήτητα τασσόταν και ο Καντ, αυτή η αυθεντική συλλογική αυτοθυσία θα γινόταν ο κινητήρας της προόδου, αν όχι του πλήρους εξανθρωπισμού, για τα παιδικά ή τα ζωόμορφα έθνη. Συνέχεια ανάγνωσης