Ζήτημα πολιτικής ανυπακοής στα πανεπιστήμια σήμερα

Standard

του Κώστα Σταμάτη

Λάιονελ Φάινινγκερ, «Άνθρωποι σε λίμνη, σχεδίασμα Β΄», 1949

Το τελευταίο διάστημα στα πανεπιστήμια της χώρας επιτροπές διορισμένες από την εκτελεστική εξουσία προσπαθούν να διοργανώσουν εκλογές για τα εσωτερικά μέλη των νέων Συμβουλίων διοίκησης, όπως προβλέπει ο Νόμος 4009/2011. Συγχρόνως, όμως, οι απόπειρες να διεξαχθεί πάση θυσία η εκλογική διαδικασία συναντούν σφοδρές και συλλογικές αντιδράσεις από πανεπιστημιακούς, φοιτητές και διοικητικούς υπαλλήλους, οι οποίες οδηγούν ενίοτε σε αναβολή της διαδικασίας.

 Εκλογική ατασθαλία του νόμου

 Τι είναι αυτά τα νέα Συμβούλια διοίκησης, τα οποία αφορά η εν λόγω εκλογική διαδικασία, δεν υπάρχει λόγος να υπενθυμίσουμε για πολλοστή φορά. Γενικώς, συνάπτονται με ένα ολιγαρχικό πρότυπο διοίκησης του Πανεπιστημίου, με βοηθούς εκπληρώσεως ανεξέλεγκτους κοσμήτορες των σχολών. Οι τελευταίοι δεν θα εκλέγονται εκ των κάτω, από αυτούς που πρόκειται να διοικήσουν, αλλά θα επιλέγονται εκ των άνω, από το Συμβούλιο. Εξάλλου, τα μισά μέλη του Συμβουλίου θα είναι εξωτερικά, από άσχετους ανθρώπους, που καμία οργανική ή λειτουργική σχέση δεν θα έχουν ως προς το Ίδρυμα το οποίο, παρά ταύτα, θα συγκυβερνήσουν! Κατ’ ουσίαν, λοιπόν, πρόκειται για ευρείας εκτάσεως νόθευση του αυτοδιοικήτου των ελληνικών Πανεπιστημίων. Με επιζήμιες επιπτώσεις, που αναμεταδίδονται περαιτέρω σε όλες τις εκφάνσεις του ακαδημαϊκού βίου και της ακαδημαϊκής ελευθερίας.

Ας προχωρήσουμε με μία μάλλον ευνόητη θέση. Κάθε διαδικασία εκλογής με ψηφοφορία δεν είναι απαραίτητα και δημοκρατικά νομιμοποιημένη. Εάν ήταν έτσι, τότε η εκλογή του Πάπα θα ήταν αυτόχρημα δημοκρατική. Ειδικά για τα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα της χώρας, η εκλογική διαδικασία εκ του Συντάγματος είναι νομιμοποιημένη, στο μέτρο που επιτρέπει αυτά να αυτοδιοικούνται εξ ολοκλήρου («πλήρως») από τα ίδια τα μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας. Τούτο βέβαια προϋποθέτει μια ολόκληρη δέσμη θεσμικών ρυθμίσεων αλληλοκαλυπτόμενων.

Καταρχάς, ερωτάται: εκλογικές διαδικασίες με ποιο αντικείμενο και ως προς τι; Απάντηση που σέβεται τη συνταγματική απαίτηση της «πλήρους αυτοδιοίκησης» των ΑΕΙ δέον να είναι βασικά: α) ως προς την πρυτανική αρχή και κάποιο αντίστοιχο πρυτανικό συμβούλιο διοικητικού χαρακτήρα, β) ως προς όργανα πολυμελή και συγχρόνως αντιπροσωπευτικά, με γενικό τεκμήριο αρμοδιότητας, σε όλα τα επίπεδα της ακαδημαϊκής διάρθρωσης, όπως συνελεύσεις Τομέων και Τμημάτων, καθώς και η Σύγκλητος του Ιδρύματος.

Περαιτέρω ερωτάται: εκλογικές διαδικασίες με ποιες διαδικαστικές εγγυήσεις; Ασφαλώς με διοργάνωσή τους χάρη σε εσωτερικές διαδικασίες, υπό την αποκλειστική ευθύνη των αρμόδιων θεσμικών οργάνων των πανεπιστημίων. Με πολυφωνία υποψήφιων πρυτανικών σχημάτων, με λίγο-πολύ διακριτό πρόγραμμα αρχών, δημόσια κοινοποιούμενο και συζητούμενο.

Σε πλήρη αντίθεση με τα ανωτέρω, ο επίμαχος νόμος έχει καταργήσει αυθαίρετα τις εκλεγμένες πρυτανικές αρχές των ελληνικών ΑΕΙ, και δη πριν από τη λήξη της θητείας τους. Επιπροσθέτως, σύμφωνα με αυτό τον νόμο, οι επιτροπές για την οργάνωση της επί τούτου εκλογικής διαδικασίας έχουν ορισθεί απευθείας από την υπουργό Παιδείας, κατά πλήρη παράκαμψη των νόμιμα συνεστημένων οργάνων των ΑΕΙ.

Ήδη αυτά τα δύο στοιχεία του νόμου αντιβαίνουν διπλά στη συνταγματική επιταγή για «πλήρη αυτοδιοίκηση» των ΑΕΙ. Όχι μόνο διότι η αρμοδιότητα των εκλογών αφαιρείται από αυτούς τους οποίους αφορά και υφαρπάζεται από κρατικό όργανο εκτός του πανεπιστημιακού χώρου. Αλλά και διότι παραβιάζει την ήδη εκπεφρασμένη εκλογικά βούληση των πανεπιστημιακών, έτσι ώστε οι υφιστάμενες πρυτανικές αρχές να παρέμεναν κανονικά μέχρι τέλους της θητείας τους. Ότι το Υπουργείο Παιδείας ασκεί κατά το Σύνταγμα εποπτεία επί των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της χώρας, αυτό καθόλου δεν σημαίνει ότι επιτρέπεται να αναλάβει το ίδιο το Υπουργείο να διοργανώσει, έστω και για μία μόνη φορά, έξωθεν και άνωθεν εκλογές για λογαριασμό τους!

Όροι και όρια θεμιτής πολιτικής ανυπακοής

 Εκτιμώ ότι η κινητοποίηση εναντίον της συγκεκριμένης εκλογικής διαδικασίας συγκεντρώνει γνωρίσματα θεμιτής πράξης πολιτικής ανυπακοής (civil disobedience). Εάν η πληροφόρησή μας δεν είναι ανακριβής, στη διάρκεια τέτοιων κινητοποιήσεων ως επί το πλείστον τηρήθηκαν βασικές προϋποθέσεις για την έκφραση κοινωνικής διαμαρτυρίας, έστω και έντονης. Τούτο δε, ως έσχατη και επείγουσα αντίδραση απέναντι σε νομοθετική επιλογή της πολιτικής εξουσίας αμφισβητήσιμη για σοβαρούς ουσιαστικούς λόγους.

Αυτό συνέβη: α) χωρίς άσκηση βίας ή πρόκληση οποιασδήποτε ζημίας, παρά την τυχόν οξύτητα αναμενόμενων σε τέτοιες περιστάσεις λεκτικών διαξιφισμών. Απλή εκφώνηση πολιτικών συνθημάτων δεν συνιστά βία έναντι οποιουδήποτε. β) Με δημόσια έκφραση της κοινωνικής δυσαρέσκειας και αντίδρασης. γ) Με συλλογική ανάληψη της συναφούς πολιτικής ευθύνης, παρά τον εκφοβισμό για είσοδο της αστυνομικής αρχής και για εισαγγελική παρέμβαση στους πανεπιστημιακούς χώρους. Ακριβώς αυτά τα τρία στοιχεία, άλλωστε, συνθέτουν εν γένει τις τυπικές και διαδικαστικές προϋποθέσεις για έμπρακτη ανυπακοή στο πλαίσιο της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, όπως και η ίδια η φιλελεύθερη σκέψη αναγνωρίζει.

Επιπροσθέτως, όμως, στην προκειμένη περίπτωση η ανυπακοή δείχνει και επί της ουσίας νομιμοποιημένη ηθικοπολιτικά. Κατά τούτο συνέπλεε με τη ρητώς και πολλαπλώς δηλωμένη αντίθεση στον Νόμο 4009/2011 εκ μέρους των συγκλήτων των ελληνικών ΑΕΙ, της Συνόδου των Πρυτάνεων και μεγάλου αριθμού τοπικών ενιαίων συλλόγων μελών ΔΕΠ. Κατά την εκτίμηση των διαμαρτυρομένων, ο νόμος αυτός μεταφυτεύει στα πανεπιστήμια της χώρας την πολιτική ενεργού αποσύνθεσης της κοινωνίας, του κράτους και της περιστολής της λαϊκής κυριαρχίας, την οποία απεργάζονται οι κρατούντες και συνάμα πολιτικά υπαίτιοι της κοινωνικής ερήμωσης στη χώρα.

Εάν παρ’ όλα αυτά κριθεί ότι τούτο δεν παρέχει επαρκή λόγο για πολιτική ανυπακοή, τότε αυτή η έσχατη καταφυγή για τους εξουσιαζόμενους τίθεται εκποδών και το συγκεκριμένο πολίτευμα ασεβεί προς τον δημοκρατικό χαρακτήρα του. Σε αντίθεση με το αστυνομικό κράτος, στο δημοκρατικό κράτος δικαίου οι πολίτες διατηρούν έναν ανεκχώρητο πυρήνα συλλογικής αυτονομίας, δυνάμενοι να ελέγχουν τυχόν αυθαιρεσία της κρατικής εξουσίας.

 Όσο για το επιχείρημα περί της ογκώδους πλειοψηφίας των βουλευτών που θέσπισαν –κάτω από γενικό κλίμα πολιτικού πανικού–, αυτό το κάκιστο νομοθέτημα, ατυχώς ανάμεσα σε πολλά άλλα παρόμοια αυτής της περιόδου, αυτό θα κριθεί ασφαλώς από την Ιστορία. Εμμέσως όμως, κατά πάσα πιθανότητα, θα κριθεί και νωρίτερα, ευτυχώς. Αρκεί η παρούσα και δημοκρατικά ανομιμοποίητη συγκυβέρνηση υπό τον κ. Παπαδήμο να τολμήσει, όπως οφείλει εξάλλου, να εκτεθεί στην πολιτική ετυμηγορία του ελληνικού λαού, προκηρύσσοντας βουλευτικές εκλογές. Τότε θα φανεί αν η κυβερνώσα «πλειοψηφία» εν τη Βουλή είναι πραγματική ή πλασματική.

Αλλά και ασχέτως αυτών, κόμματα που λειτουργούν αντιδημοκρατικά στο εσωτερικό τους πλήττονται εξ αντικειμένου και από σοβαρό έλλειμμα ηθικοπολιτικής νομιμοποίησης στη νομοθετική πρακτική τους. Πώς μπορεί να είναι νομιμοποιημένοι κατά το περιεχόμενό τους νόμοι, όταν συντάσσονται με σπουδή και προχειρότητα και ακολούθως ψηφίζονται από οιονεί λόχους βουλευτών, υπό τη δαμόκλεια σπάθη της διαγραφής τους, εάν τυχόν αυτοί αποκλίνουν από τη διαταγή του Αρχηγού και ψηφίσουν κατά συνείδηση;

 Ακόμη περισσότερο, το νόημα της δημοκρατίας ούτε συμπυκνώνεται ούτε εξαντλείται στη βούληση της εκάστοτε κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας. Εξάλλου, ακόμη και υψηλή πλειοψηφία στο νομοθετικό σώμα υπόκειται σε εύλογους ηθικοπολιτικούς περιορισμούς ως προς την εμβέλεια των αποφάσεών της. Επ’ ουδενί επιτρέπεται: α) να θίγει τον σκληρό πυρήνα θεμελιωδών ατομικών, πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων των πολιτών, β) να συρρικνώνει τη λαϊκή και εθνική κυριαρχία, γ) να καταλύει το κοινωνικό κράτος ή να αίρει θεσμικούς φραγμούς στην ταξική εκμετάλλευση των κοινωνικά ασθενεστέρων, στην καταστροφή του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος, στη διασπάθιση δημόσιων αγαθών.

Αποψίλωση της δημοκρατίας και του αυτοδιοίκητου των ΑΕΙ

 Όσοι αμφιβάλλουν καλόπιστα για τον θεμιτό χαρακτήρα της πολιτικής ανυπακοής στα ΑΕΙ στις μέρες μας, ας αναλογισθούν για λίγο το ζοφερό ευρύτερο πλαίσιο, στο οποίο αυτή εκδηλώνεται και από το οποίο αναπότρεπτα συγκαθορίζεται. Ποιος μπορεί πλέον να δηλώνει ανυποψίαστος ότι η χώρα μας έχει εισέλθει σε μια εφιαλτική δίνη ασταμάτητων περικοπών στις αμοιβές εργασίας και τις συντάξεις, στα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών, αλλά και στην ίδια τη δημοκρατική αρχή, νοούμενη ως αρχή της λαϊκής κυριαρχίας;

 Έτσι όπως βαίνουν τα πράγματα, πρόκειται για προδιαγραμμένη πορεία κατά κρημνών. Πολύ χονδρικά, πίσω από την ανωνυμία της «αγοράς» δραστηριοποιείται διεθνώς μια άτυπη δικτατορία του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου. Αυτή, έχοντας επιπέσει στα συνεχώς διογκούμενα δημόσια χρέη των χωρών με εξοντωτικά επιτόκια, επιζητεί να μετατρέψει τα υπάρχοντα κρατικά μορφώματα σε αμείλικτο Λεβιάθαν επί των λαών της οικουμένης.

Βιώνουμε λοιπόν μια εξέλιξη που αφαιρεί με βάναυσο τρόπο από τους λαούς την αρμοδιότητα να αυτοπροσδιορίζονται πολιτικά, να αποφασίζουν αυτόνομα για το κοινό μέλλον τους. Ιδίως τους αφαιρείται η ευχέρεια να επιλέγουν μια άλλη οικονομική και κοινωνική πολιτική, η οποία να προάγει ποιοτική ανάπτυξη, με κοινωνική συνοχή και δικαιοσύνη, με σταθερή αναδιανομή εισοδήματος υπέρ των κοινωνικά ασθενεστέρων.

Η περιφρόνηση απέναντι στον δημοκρατικό αυτοκαθορισμό των λαών δεν περιορίζεται μονάχα στην κεντρική πολιτική σκηνή, κάτι που έτσι κι αλλιώς είναι άκρως ανησυχητικό. Επεκτείνεται σε κάθε τομέα συλλογικής αυτοοργάνωσης του κοινωνικού βίου. Όπως επί παραδείγματι, μεταξύ άλλων, καταφέρεται εναντίον της «πλήρους αυτοδιοίκησης» των πανεπιστημίων, με συλλήβδην σπίλωση των πανεπιστημιακών με τη συνεπικουρία των ΜΜΕ.

Αυτό που οι κρατούντες ευνοούν είναι είτε η επ’ αόριστον αναβολή των πολιτικών εκλογών ή ο ασφυκτικός προκαθορισμός της έκβασής τους. Είτε, ακόμη, η υποχρεωτική διοργάνωση εκλογών για όργανα ανεπαρκώς δημοκρατικά, αν μη τι άλλο, όπως τα νεοφανή Συμβούλια διοίκησης των ΑΕΙ στην Ελλάδα. Υπό τις συνθήκες καθεστώτος εκβιασμένης έκτακτης ανάγκης, οι κρατούντες εμφανίζουν τη δημοκρατία ως περιττή πολυτέλεια ή ως χρήζουσα ολιγαρχικής διόρθωσης υπέρ όσων αυτόκλητα αυτοθεωρούνται ως «οι άριστοι».

 Ίδια μοίρα επιφυλάσσεται και για την ανώτατη εκπαίδευση της χώρας. Υπό το φάσμα τής πανθομολογουμένως διαφαινόμενης πτώχευσης, τα Συμβούλια διοίκησης των ΑΕΙ, παρότι εξοπλισμένα με συγκέντρωση υπέρμετρων αρμοδιοτήτων, είτε δεν θα έχουν καν τι να διοικήσουν προσεχώς, χωρίς στοιχειώδη πλέον κρατική επιχορήγηση, είτε θα αρκούνται να διαχειρίζονται την καταθλιπτική ένδεια μέσα στα πανεπιστήμια. Πιθανότατα θα εξωθηθούν να επιβάλουν δίδακτρα εις βάρος ολοένα αυξανόμενου αριθμού ανθρώπων σε κοινωνική απόγνωση ή να δώσουν πανεπιστημιακή περιουσία ως βορά σε αρπακτικά επιχειρηματικά συμφέροντα ή στην απληστία των πιστωτών της χώρας.

 Ακόμη και όσοι δυσπιστούν απέναντι στις εν εξελίξει αντιδράσεις για τις εκλογές αυτές στα ΑΕΙ, εάν αναλογισθούν προς στιγμήν ότι οι ανωτέρω εκτιμήσεις μπορεί να ευσταθούν έστω και κατά μέρος, δεν μπορεί να μην αναγνωρίσουν, αν όχι το δίκαιο, πάντως το εύλογο ανάλογων αντιδράσεων. Ιδίως εφόσον οι αντιδρώντες μπορούν να επικαλούνται ότι, καθώς συνάγεται από το άρθρο 120§2 του Συντάγματος, αποτελεί θεμελιώδη υποχρέωση όλων των Ελλήνων, άρα και των κυβερνώντων επίσης, να σέβονται το Σύνταγμα, ψηφίζοντας «νόμους που συμφωνούν με αυτό» και με τη Δημοκρατία. Νομιμότητα άξια υπακοής συνάδει υποχρεωτικά με το Σύνταγμα και τις θεμελιακές αξιολογήσεις του δημοκρατικού και κοινωνικού κράτους δικαίου.

 Όσοι αντιθέτως καταφρονούν κατ’ εξακολούθηση τους συνανθρώπους τους ως υποζύγια και την κοινωνία ως ιδιοτελείς συντεχνίες, που πρέπει τάχα να παταχθούν παντοιοτρόπως, οι ίδιοι είναι που υποθάλπουν συνθήκες κοινωνικής έκρηξης. Οι ίδιοι είναι που εκτρέφουν συνθήκες πολιτικής ανυπακοής εκ μέρους εκείνων τους οποίους συστηματικά εξωθούν στην ταπείνωση και την ανέχεια. Ακόμη κι αν επικαλούνται επιλεκτικά «τον νόμο και την τάξη», το δίκαιο θα βρίσκεται πια στην αντίπερα όχθη.

Ο Κώστας Σταμάτης διδάσκει στη Νομική Σχολή του ΑΠΘ

 

2 σκέψεις σχετικά με το “Ζήτημα πολιτικής ανυπακοής στα πανεπιστήμια σήμερα

  1. Πίνγκμπακ: Ριζώνουμε στο Ελληνικό: μορφές αντίστασης απέναντι σε αυτούς που κλέβουν τη γη μας. « Αριστερή Ριζοσπαστική Πρωτοβουλία Γλυφάδας

  2. Πίνγκμπακ: Αντιστεκόμαστε στο ξεπούλημα του Ελληνικού! « Αριστερή Ριζοσπαστική Πρωτοβουλία Γλυφάδας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s