Μικροί ουρανοξύστες στην Αθήνα

Standard

Όψιμη… ανακάλυψη της Αμερικής

της Φωτεινής Μαργαρίτη

Κατεδάφιση «μικρών ουρανοξυστών» σε προάστιο του Παρισιού.

Τελευταία έχουν έρθει συχνά στη δημοσιότητα απόψεις που υπεραμύνονται  της  οικοδόμησης «μικρών ουρανοξυστών» στην Αθήνα. Ο αναπληρωτής υπουργός περιβάλλοντος  Ν. Σηφουνάκης παρουσιάζοντας το νέο γενικό οικοδομικό κανονισμό (ΓΟΚ), τόνισε πως «πρέπει να διαμορφωθεί μια νέα στρατηγική που θα προτάσσει την καθ’ ύψος οικοδόμηση προκειμένου να υπάρξει συμπύκνωση της δόμησης και απελευθέρωση του εδάφους».

Σύμφωνα με την παραπάνω άποψη, η στρατηγική αυτή προϋποθέτει την μεγάλης κλίμακας κατεδάφιση κτιρίων που έχουν κλείσει τον «φυσιολογικό» κύκλο της ζωής τους: «Πρέπει να αναβαθμίσουμε το κτιριακό απόθεμα λαμβάνοντας υπόψη ότι ο χρόνος εξάντλησης της ζωής των κτιρίων από οπλισμένο σκυρόδερμα ολοένα και πλησιάζει. Βρισκόμαστε ένα βήμα πριν την υποχρέωση κατεδάφισης των πρώτων προβληματικών πολυκατοικιών» (Τα Νέα, 29.2.2012).

Το πρόσχημα της διάρκειας ζωής του σκυροδέματος. Η παραπάνω άποψη για τη διάρκεια ζωής των κτιρίων από σκυρόδεμα δεν μπορεί όμως να γενικευθεί. Η ανθεκτικότητα μιας κατασκευής δεν εξαρτάται μόνο από το υλικό, αλλά και την ποιότητά της, τη χρήση και τη συντήρηση των κτιρίων κλπ.  Η διεθνής μάλιστα εμπειρία από την κατεδάφιση ανάλογων κτιρίων αποδεικνύει  πως συχνά δεν γίνεται για τεχνικούς λόγους, αλλά για λόγους κοινωνικής δυσλειτουργίας της πόλης, με χαρακτηριστικό το παράδειγμα των προαστίων του Παρισιού, όπου κτίρια είκοσι  μόλις ετών κατεδαφίστηκαν..

Από την κοινωνική στην επιχειρηματική πολεοδομία. Μετά το 1945 και  την αποτυχία της καθολικής ουτοπίας του Μεσοπολέμου στην Ευρώπη,  δόθηκε προβάδισμα στην επιχειρηματική διάσταση της πόλης και στη σταδιακή εγκατάλειψη της κοινωνικής πολεοδομίας. Αυτή η λογική  επικράτησε στην Αμερική, η οποία ας μην ξεχνάμε πως βιώθηκε σαν την παρθένα γη, όπου μπορείς να ξαναρχίσεις την ιστορία από το μηδέν, όπου η «καινοτομία» είναι αξία και έκφραση μιας συνεχούς αντίστασης  εναντίον του παρελθόντος. Ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, οι ουρανοξύστες λειτούργησαν ως μοντέλο ανοικοδόμησης μιας ολόκληρης πόλης. Σήμερα, το μοντέλο της επιχειρηματικής πόλης, με επίκεντρο τα ψηλά κτίρια, επεκτείνεται με ταχύτατους ρυθμούς στις αναδυόμενες παγκόσμιες μητροπόλεις, συμπαρασύροντας σαν «τσουνάμι» όλες τις  ιδιαιτερότητες.

Από τη δεκαετία του 1980, στον ευρωπαϊκό χώρο αναπτύσσονται γόνιμες απόψεις και εφαρμογές, οι οποίες αντιτάσσουν στο αμερικανικό μοντέλο της καθ’ ύψος οικοδόμησης, το μοντέλο της αστικής πυκνότητας και της ανάμιξης των χρήσεων που χαρακτήριζαν την παλιά ευρωπαϊκή πόλη.

Η ευρωπαϊκή εξαίρεση. Στην Ευρώπη δεν έγινε ποτέ  μαζική ανοικοδόμηση ουρανοξυστών. Σοβαρός όμως είναι και ο κριτικός αντίλογος για την παγκόσμια γενίκευση των ουρανοξυστών, η οποία διαφοροποιείται ακόμη και από το αμερικανικό μοντέλο. Η πρώτη κάθετη ανοικοδόμηση των αμερικανικών πόλεων (Σικάγο, Ν. Υόρκη κλπ.) εμπεριείχε, σ’ ένα βαθμό, τα ψήγματα της κοινωνικής πολεοδομίας, εργαζόταν δηλαδή με την έννοια της αστικής πυκνότητας. Οι παλιοί ουρανοξύστες Art Deco, με τη χωροθέτησή τους, αλλά και με τη διαμόρφωση μιας διαφορετικής όψης στο επίπεδο του δρόμου, φρόντιζαν να δημιουργήσουν την οικειότητα και φυσικότητα των κοινωνικών αποστάσεων, εναρμονίζονταν με τα περιβάλλοντα κτίρια, διατηρούσαν ένα χαρακτήρα «πολιτισμένο», στοιχεία που σήμερα έχουν πλήρως εγκαταλειφθεί.

Ελληνική περιχαράκωση. Τις τελευταίες δεκαετίες η Ελλάδα φαίνεται να μην παρακολουθεί τον παραπάνω προβληματισμό. Προηγήθηκε μια περίοδος όπου κυριάρχησε  ένα είδος υβριδικής σκέψης, που εκφράστηκε κατεξοχήν με μια μιντιακή γλώσσα «θανάτου του κοινωνικού». Εξιδανίκευσε την εικόνα μιας Αθήνας-Μητρόπολης σε σαθρές βάσεις, όπως αποδεικνύει το πρόβλημα του κέντρου (και όχι μόνο), με ευθύνη κατεξοχήν της πολιτείας, αλλά και των ειδικών επιστημόνων (αρχιτεκτόνων κλπ.), οι οποίοι πάσχουν συχνά από ένα είδος μεγαλομανίας, που  αγνοεί ότι η τέχνη τους είναι έντονα «μολυσμένη» από την ζωή και την κοινωνία.Η αντίσταση του αθηναϊκού τοπίου. Σήμερα λοιπόν, πάνω σ’ αυτό το ελλειμματικό υπόστρωμα,  ο νέος ΓΟΚ –και όχι μόνο– εισάγει το μοντέλο μιας πόλης που παραπαίει ανάμεσα σ’ ένα παλιό αποτυχημένο ευρωπαϊκό μοντέλο και στο επίκαιρο «αμερικανικό» της επιχειρηματικής πόλης, μέρος του οποίου αποτελούν και οι «μικροί ουρανοξύστες».

Το τοπίο της Αθήνας παραμένει ακόμη έντονα προσδιορισμένο από τη μορφολογία ποικίλων προεξοχών (βουνά και λόφοι), που κατεβαίνουν με τη μορφή  πτυχώσεων προς τη θάλασσα και είναι τα μόνα εναπομείναντα σημάδια της αρχαίας τοπογραφίας της. Πρόκειται για μια άλλη πραγματικότητα, ασύμβατη με τα πολύ ψηλά κτίρια, που θα έπρεπε να κάνει σκεπτικούς όσους υποστηρίζουν την στρατηγική της καθ’ ύψος ανάπτυξης. Η Ελλάδα πάνω σ’ αυτό το θέμα διαθέτει σημαντικότατες παρεμβάσεις σε μια ριζοσπαστική κατεύθυνση (π.χ. Δ. Πικιώνης, Γαίας ατίμωσις, 1954), που σήμερα γίνεται διεθνώς επίκαιρη.

Έκθεση συντονισμένη  με τον νέο ΓΟΚ. Συντονισμένη με τον νέο ΓΟΚ φαίνεται να είναι και η έκθεση «Πληθοδομές» (αρχιτέκτων Ζ. Κοτιώνης, επιμέλεια Γ. Τζιρτζιλάκης, στο Μουσείο Μπενάκη), η οποία προέβαλε την ιδέα του «ουρανοξύστη» ως την «πολυκατοικία του μέλλοντος» για την Αθήνα. Η θεωρητική σύνδεση αυτής της ιδέας με την πολιτική θεωρία των Μάικλ και Αντόνιο Νέγκρι (Το Πλήθος), μοιάζει μάλλον ρητορική — και όχι ιδιαιτέρως πειστική.

Και σ’ αυτή την  περίπτωση, η καθ’ ύψος ανάπτυξη της πόλης θεμελιώνεται στο επιχείρημα  της αναγκαίας απελευθέρωσης του εδάφους. Με αφορμή την κρίση και το μαζικό κλείσιμο των μικρών εμπορικών καταστημάτων της Αθήνας,  προτείνεται η αξιοποίηση των ελεύθερων ισογείων σε όφελος ενός εκτεταμένου πράσινου δημόσιου χώρου,  διαθέσιμου για «αστικές καλλιέργειες και αγροτική παραγωγή» στην πόλη: «Έχουμε κάνει μια υπόθεση, διατυπώνοντας την άποψη πως βασικές αλλαγές στον ΓΟΚ θα μπορούσαν να συντελέσουν στην αναζήτηση νέων τύπων κατοικίας και δόμησης ακόμα και στο κέντρο της Αθήνας. Για παράδειγμα, αν διπλασιάζαμε τα ύψη διατηρώντας τον ίδιο συντελεστή δόμησης θα μπορούσαμε να απελευθερώσουμε πολύτιμο έδαφος ακόμα και στο κέντρο της πόλης» (Η Καθημερινή, 5.2.2012).

Ιστορία μίας αποτυχίας. Η  σχέση των ψηλών κτιρίων με την απελευθέρωση του εδάφους, όπως και η πεποίθηση ότι η αρχιτεκτονική θα μπορούσε  να «ανατρέψει» ή και να επιβάλλει τον τρόπο ζωής των κατοίκων, είναι παλιές ιδέες.

Θα υπενθυμίσουμε πως από τους πρώτους που τις ανέπτυξαν ήταν ο Λε Κορμπυζέ. Το 1925, με την οικονομική στήριξη  της κατασκευαστικής εταιρείας αεροπλάνων και αυτοκινήτων Voisin, επεξεργάστηκε  ένα σχέδιο αστικής ανανέωσης  για το κέντρο του Παρισιού, όπου προέβλεπε μαζικές κατεδαφίσεις των μεσαιωνικών συνοικιών  και αντικατάσταση τους με συγκροτήματα μικρών ουρανοξυστών. Ευτυχώς δεν εφαρμόστηκε! Όμως αυτό το μοντέλο εφαρμόστηκε εκτεταμένα στα προάστια του Παρισιού κλπ. Κρίθηκε αποτυχημένο και σημαδεύτηκε από τις πρώτες κατεδαφίσεις, ήδη από την δεκαετία του ’80.

Σχέδιο του Le Corbusier για την ανοικοδόμηση του κέντρου του Παρισιού («Plan Voisin»,1925)

Ευρωπαϊκή αντίστιξη. Σε αντίστιξη με το παραπάνω αποτυχημένο μοντέλο, παραθέτουμε ένα ενδιαφέρον, μεταξύ άλλων, ευρωπαϊκό παράδειγμα, που αφορά πυκνοκατοικημένες περιοχές, ανάλογες με αυτές της Αθήνας. Ο πορτογάλος αρχιτέκτονας Alvaro Siza κλήθηκε να αποκαταστήσει ένα μεγάλο τμήμα της ιστορικής συνοικίας Chiado στη Λισσαβώνα, ύστερα από μια πυρκαγιά το 1988. Μετά από εξαντλητική έρευνα στα παλιά σχέδια και την πολεοδομική μελέτη της περιοχής, και τις διαβουλεύσεις με τους ενδιαφερόμενους, ο αρχιτέκτονας κατέληξε σε μια μελέτη, όπου σχεδίαζε βασικά τις δομές των οικοδομικών τετραγώνων. Έκανε αλλαγές που δημιουργούν καλές προϋποθέσεις για μερική χρήση κατοικίας στο κέντρο (μείωση του βάθους της οικοδομής και ανανέωση των μεγάλων και μικρών εσωτερικών αυλών, καθώς και  κυκλοφορία ανάμεσα σ’ αυτές και στον δρόμο), με συνέπεια  την αύξηση των κατοίκων κατά 30%.

Ο παλιός ΓΟΚ είχε προβλέψει εργαλεία για την ανανέωση μιας πυκνοκατοικημένης πόλης, αυξάνοντας το πράσινο και παράλληλα διασφαλίζοντας την αστική πυκνότητα, την μίξη των χρήσεων και την συνοχή  του  κοινωνικού ιστού της πόλης. Το ενεργό οικοδομικό τετράγωνο και η ενοποίηση των ακαλύπτων χώρων, ήταν εργαλεία που δεν ετέθησαν σε εφαρμογή.

Αντί των ισοπεδωτικών νομοθετικών ρυθμίσεων, θα ήταν πιο εποικοδομητικός ο διάλογος και η δράση, σε κατευθύνσεις  όπως η παραπάνω. Έτσι θα προκύψει απάντηση και στο ερώτημα της πολυσυζητημένης ανάπτυξης, χωρίς να αποσυνδέεται από το ερώτημα της πόλης.

Η  Φωτεινή  Μαργαρίτη είναι αρχιτέκτων, διδάκτωρ φιλοσοφίας

2 σκέψεις σχετικά με το “Μικροί ουρανοξύστες στην Αθήνα


  1. Ανέγερση μεγάλων ουρανοξυστών στο Παρίσι. Τα κτίρια αυτά προσδίδουν κύρος στην πόλη και δίνουν εν δυνάμει λύσεις. Μην είστε μονόπλευροι και μην παραπληροφορείτε τον κόσμο.

Γράψτε απάντηση στο ΤΟ ΠΙΤΣΙΡΙΚΙ Ακύρωση απάντησης

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s