Πετρέλαιο και Μεσόγειος: Δυο κρίσεις, μία λύση; (1973-2012)

Standard

Γεωπολιτική κρίση κυριαρχίας στην περιοχή της Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής

του Γιάννη Μάργαρη

Σκίτσο του Marcello Minonne.

Από το 2008 και το ξέσπασμα της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης, η Eυρώπη έχει εισέλθει σε μια μακρά περίοδο κρίσης, τόσο οικονομικής όσο και –κατεξοχήν– πολιτικής. Η διεθνής ισορροπία δυνάμεων έχει διαταραχθεί, ενώ στην ευρύτερη αραβική περιοχή οι εξεγέρσεις των λαών, οι στρατιωτικές επεμβάσεις που ακολούθησαν και η μακρόχρονη πολιτική αστάθεια των καθεστώτων αυτών έχουν προκαλέσει μόνιμη ανασφάλεια στα επιτελεία των οργανισμών, όπως το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα για τους τρόπους –προσωρινής έστω– εξομάλυνσης των τάσεων εμβάθυνσης της ύφεσης, που πλέον απειλεί ανοιχτά όχι μόνο την ευρωζώνη αλλά και τις ΗΠΑ και την Κίνα. Σημαντικό χαρακτηριστικό της περιόδου της κρίσης που διανύουμε, όπως και κάθε περιόδου συστημικής κρίσης τέτοιας έντασης στην ιστορία του καπιταλιστικού παραγωγικού μοντέλου, είναι ότι τα αδιέξοδα προκύπτουν από τη συντονισμένη έξαρση των αντιφάσεων: τόσο στο διακρατικό επίπεδο (διπλωματικές σχέσεις, εμπορικές συμφωνίες, απόπειρες εμβάθυνσης υπερεθνικών στρατηγικών συμμαχιών) όσο και στο εσωτερικό πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ των επιμέρους ταξικών ομαδοποιήσεων, με τη σχετική ρευστοποίηση που τις διακρίνει σε κάθε απότομη έξαρση τέτοιων φαινομένων κρίσης.

***

Τη στιγμή που γράφεται το άρθρο υπάρχει η γενική εκτίμηση ότι η απειλή της παγκόσμιας ύφεσης μπορεί ενδεχομένως να αποφευχθεί –προς το παρόν για τα ακόλουθα έτη–, αρκεί το ζήτημα των τιμών του πετρελαίου, που έχουν αρχίσει και αυξάνονται απειλητικά, κυρίως για τις ΗΠΑ και την Κίνα, να λήξει, και μάλιστα σύντομα. Η δημοτικότητα του Ομπάμα και η πιθανότητα επανεκλογής του εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τις τιμές του πετρελαίου (3,80 $/γαλ. για τους οικιακούς καταναλωτές εντός ΗΠΑ). Ο ίδιος προσπαθεί με διάφορους τρόπους να συνδυάσει το πράσινο προφίλ (επενδύσεις σε τομείς πράσινης ανάπτυξης) με τη δομική ανάγκη της αμερικανικής οικονομίας να εξασφαλίσει πετρέλαιο για τα επόμενα έτη. Η μάχη, απ’ ό,τι φαίνεται, θα κριθεί σε πρώτη φάση στο Ιράν και στην επικείμενη επέμβαση, στρατιωτική ή σκληρά διπλωματική. Την ίδια στιγμή, η Ε.Ε. απειλείται με ακόμα μεγαλύτερη βουτιά στην ύφεση αν δεν εξασφαλισθούν συγκρατημένες τιμές πετρελαίου — αφού στο σύνολο της εξαρτάται από τις εισαγωγές από τη Μ. Ανατολή-Ρωσία. Σαν φάρσα, η ίδια ιστορία επαναλαμβάνεται και στην Ελλάδα, όπου πρόσφατα ο υφυπουργός Περιβάλλοντος (…Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής) Γ. Μανιάτης δήλωσε, μεταξύ άλλων, ότι «επιτέλους η Ευρώπη βρήκε αυτό που αναζητούσε: εναλλακτικές πηγές τροφοδοσίας και άλλες οδούς μεταφοράς». Σίγουρα, αυτές οι «εναλλακτικές πηγές» δεν είναι ανανεώσιμες (φωτοβολταϊκά, αιολικά κλπ.), σε αυτό το πλαίσιο, αλλά άλλου είδους πηγές, όπως π.χ. πετρέλαιο και φυσικό αέριο.

Πετρέλαιο και κρίση: 1973

 Ο ρόλος του πετρελαίου, διαχρονικά στις πολιτικές εξελίξεις και κυρίως στον επικαθορισμό των ανταγωνισμών επιμέρους σχηματισμών –εθνικών και υπερεθνικών–, έχει γίνει πλέον προφανής. Το πιο πρόσφατο παράδειγμα, με ιδιαίτερη σημασία για τη μετέπειτα δημιουργία της παγκόσμιας αγοράς ως πεδίου ανάπτυξης του νεοφιλελεύθερου δόγματος, ήταν η κρίση πετρελαίου του 1973, που σήμανε τη μεγαλύτερη οικονομική κρίση μεταπολεμικά. Η απάντηση δόθηκε εν μέρει με τη μαζική ροή κεφαλαίων από τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες (ΟΠΕΚ) –τα λεγόμενα πετροδολάρια–, κεφάλαια που δεν διανεμήθηκαν στο εσωτερικό των συγκεκριμένων κρατών αλλά έρευσαν στις παγκόσμιες χρηματοπιστωτικές αγορές και κυρίως σε τράπεζες με βάση τις ΗΠΑ, καθιστώντας την παγκόσμια αγορά κεφαλαίων μια υλική πραγματικότητα. Οι υψηλές, για τα τότε δεδομένα, τιμές του πετρελαίου επέτρεψαν στις ΗΠΑ να εξασφαλίσουν στο δολάριο τη θέση του παγκόσμιου νομίσματος και να εξασφαλίσουν την πρωτοκαθεδρία στο παγκόσμιο ισοζύγιο δυνάμεων. Η κρίση του 1973, αν και έφερε προσωρινά τις δυτικές καπιταλιστικές δυνάμεις σε αδιέξοδο, ταυτόχρονα αποτέλεσε και μια σημαντική ευκαιρία για την ευρεία επέκταση των ιδιωτικοποιήσεων βασικών παραγωγικών κλάδων από τη Δύση προς τον παγκόσμιο Νότο. Τα πετροδολάρια αποτέλεσαν μια από τις πιο βασικές μηχανές του χρηματοπιστωτικού συστήματος, έτσι όπως αυτό επικράτησε παγκοσμίως από τη δεκαετία του 1970 και μετά.

Ταυτόχρονα, βέβαια, οι δρόμοι του πετρελαίου αποτέλεσαν και τις οδούς για την επιβολή αυταρχικών καθεστώτων στις βασικές πετρελαιοπαραγωγές χώρες και την καταστολή των εσωτερικών ταξικών αγώνων· τα παραδείγματα, από την περιοχή της Μ. Ανατολής τα τελευταία σαράντα χρόνια, είναι πολλά. Το πετρέλαιο δεν αποτέλεσε ποτέ απλώς ένα μέγεθος στα ισοζύγια εταιρειών ή κρατών. Η εξαγωγή του πετρελαίου συνδυάστηκε πάντα με επαναλαμβανόμενες στρατιωτικές επεμβάσεις, τη διαφθορά και διαπλοκή των εγχώριων καθεστωτικών μπλοκ εξουσίας με τις μεγάλες εταιρείες εξόρυξης πετρελαίου και, βέβαια, την καταστολή, εσωτερική και εξωτερική, σε κάθε κρατικό σχηματισμό που ενεπλάκη στην αλυσίδα του μαύρου χρυσού.

Πετρέλαιο και κρίση: 2008

 Η τωρινή κρίση παρουσιάζει κάποια ειδικά χαρακτηριστικά, που καθιστούν τη σημασία του πετρελαίου ολοένα και πιο καθοριστική. Ανάμεσα σε άλλους, επιμέρους λόγους, ο βασικότερος είναι το γεγονός ότι τα παγκόσμια διαθέσιμα εκμεταλλεύσιμου πετρελαίου έχουν μειωθεί εξαιρετικά, ενώ η εκμετάλλευση των κοιτασμάτων που παραμένουν στο υπέδαφος είναι αμφίβολης ποιότητας και εξαιρετικά δαπανηρή. Το κόστος της ενέργειας παρουσιάζει παγκοσμίως συνεχή αυξητική τάση, ενώ οι ανάγκες σε ενέργεια για τα επόμενα είκοσι-τριάντα χρόνια αναμένεται να παρουσιάσουν αύξηση χωρίς προηγούμενο, κυρίως λόγω των αναδυόμενων οικονομιών μαζικής κλίμακας (χώρες BRIC: Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα).

Ο έλεγχος της Μ. Ανατολής και οι ανταγωνισμοί μεταξύ ΗΠΑ, ΕΕ και Κίνας στο συγκεκριμένο πεδίο καθίστανται πλέον πρώτο θέμα στην ατζέντα των διπλωματικών επιτελείων, αφού στο υπέδαφος των αραβικών χωρών εξακολουθούν να εντοπίζονται τα μεγαλύτερα και καλύτερα κοιτάσματα στον κόσμο. Στις 20 Μαρτίου 2012, η πρόεδρος του ΔΝΤ, Κριστίν Λαγκάρντ, από την Ινδία, σχολίασε ότι η τιμή του αργού πετρελαίου κινδυνεύει να εκτιναχθεί σύντομα, αυξανόμενη έως και 30% (φτάνοντας περίπου τα 165 $/βαρ.), σε περίπτωση που «διαταραχθούν οι εξαγωγές πετρελαίου από το Ιράν». Ένα τέτοιο σενάριο θα αποτελούσε βέβαια καταλύτη για το βάθεμα της παγκόσμιας ύφεσης, που απειλεί πλέον και τις ΗΠΑ. Σύμφωνα με σχετική μελέτη των Financial Times αν η τιμή του πετρελαίου ξεπεράσει τα 150 $/βαρ., οι ΗΠΑ απειλούνται με στασιμότητα, ενώ η ευρωζώνη θα έμπαινε σε νέο κύκλο όξυνσης της κρίσης, με ύφεση της τάξης του 2%. Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει τι θα σήμαινε αυτό το σενάριο για την Κίνα και το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα.

Το σίγουρο είναι ότι το καθεστώς του Ιράν –με πρόεδρο τον Μ. Αχμαντινετζάντ και ηγέτη τον Α. Χαμενεΐ–, για λόγους εσωτερικών αντιφάσεων, δεν φαίνεται να έχει άλλη λύση παρά την πολιτική της σύγκρουσης με τη διεθνή κοινότητα, αξιοποιώντας τόσο τα στενά του Χαρμούζ (αποκλεισμός των οποίων σημαίνει φραγή της μεγαλύτερης αρτηρίας εμπορίας πετρελαίου παγκοσμίως), καθώς και τη στρατηγική μιας ανεξάρτητης πυρηνικής δύναμης στην περιοχή. Το τελευταίο διάστημα έχουν εμφανιστεί αρκετά σημάδια που επιβεβαιώνουν εκτιμήσεις για στρατιωτική επέμβαση στο Ιράν σε κάποιους μήνες (2-4 περίπου), με σκοπό την αδιατάρακτη και ελεγχόμενη ροή των διαθεσίμων πετρελαίου του Ιράν στις παγκόσμιες αγορές. Κάθε περαιτέρω αύξηση των τιμών του πετρελαίου θα επιβραδύνει την παγκόσμια μηχανή του καπιταλιστικού συστήματος που λέγεται Κίνα.

Μια τέτοια επέμβαση θα είχε την έγκριση τόσο της ΕΕ –ήδη συμμετέχει στις οικονομικές κυρώσεις, που έχουν καταδικάσει για άλλη μια φορά τον λαό του Ιράν στην ανέχεια– όσο και των υπόλοιπων μεγάλων πόλων εξουσίας. Η Κίνα, σύντομα πρώτη χώρα σε κατανάλωση πετρελαίου και παραγώγων του στον κόσμο, επιθυμεί εξασφαλισμένες προμήθειες για την επόμενη τουλάχιστον δεκαετία και μείωση των τιμών. Ταυτόχρονα, αν το ζήτημα Ιράν δεν διευθετηθεί σύντομα, ο Ομπάμα φαίνεται να χάνει κάθε ελπίδα αντιμετώπισης των εσωτερικών οικονομικών και πολιτικών προβλημάτων στις ΗΠΑ. Αν και μετά τις εμπειρίες του Ιράκ και του Αφγανιστάν κανένας πρόεδρος των ΗΠΑ δεν θα επιθυμούσε να αναλάβει την ευθύνη έναρξης τρίτης πολεμικής σύρραξης στην περιοχή, τα περιθώρια εναλλακτικών λύσεων (π.χ. διπλωματικές διαπραγματεύσεις και κυρώσεις οικονομικής φύσεως) φαίνεται να στενεύουν εξαιρετικά.

Στην ίδια λογική, το Ισραήλ πιέζει τις ΗΠΑ, σε κάθε επίσημη συνάντηση τους τελευταίους μήνες, ώστε να ξεκινήσουν οι μηχανές του πολέμου. Στην ίδια ατζέντα συναντήσεων, η Συρία αποτελεί εδώ και καιρό αντικείμενο προστριβών ανάμεσα στον Νετανιάχου και τον Ομπάμα, ο οποίος επιδίωκε έως τώρα την αποφυγή επέμβασης ενόψει των αναμενόμενων διαπραγματεύσεων με το Ιράν — η Συρία αποτελεί τον μόνο ουσιαστικά σύμμαχο του Ιράν στην ευρύτερη περιοχή. Το πρόβλημα όμως παραμένει. Το καθεστώς Αχμαντινετζάντ, έχοντας συγκροτήσει ένα κράτος-στρατό, δεν πρόκειται να αποδεχθεί εύκολα μια εξωτερική επέμβαση. Κάθε στρατιωτική κίνηση στην περιοχή σημαίνει ανάφλεξη και ευρύτερη αποσταθεροποίηση στην περιοχή του πετρελαίου, με απρόβλεπτες συνέπειες, γεγονός που φαίνεται να αποτελεί και τον λόγο που οι ΗΠΑ καθυστερούν να αναλάβουν πρωτοβουλία.

Πετρέλαιο στη Μεσόγειο

 Μέσα σε ένα τέτοιο διεθνές περιβάλλον αστάθειας, τα τελευταία τρία χρόνια της κρίσης στην Ελλάδα άνοιξε ευρέως το ζήτημα ύπαρξης και εξόρυξης κοιτασμάτων υδρογονανθράκων (πετρέλαιο, φυσικό αέριο), κυρίως στις περιοχές της Ν. Κρήτης και στην ΑΟΖ της Κύπρου. Αν και το μεγαλύτερο κομμάτι της συζήτησης κινείται βασισμένο σε αυθαίρετες εικασίες και ψευδαισθήσεις, κυρίως ενόψει των εκλογών του Μαΐου (αφού μόνο όταν εξορυχθεί το πετρέλαιο είναι δυνατόν να εκτιμηθεί αξιόπιστα η ποσότητα και η ποιότητα των κοιτασμάτων), εντούτοις είναι σημαντικό να καταστούν σαφή κάποια ειδικά χαρακτηριστικά του συγκεκριμένου τομέα ορυκτών καυσίμων.

Καταρχάς, σε μια περίοδο που το νεοφιλελεύθερο κράτος καθίσταται ρυθμιστής της αγοράς και σε καμιά περίπτωση εγγυητής της δημοκρατίας και της ευημερίας των πολιτών του, δεν είναι δυνατόν να προσβλέπουμε σε σενάρια εκμετάλλευσης των κοιτασμάτων προς όφελος της πλειοψηφίας των κατοίκων και εργαζομένων στην ελληνική επικράτεια. Πέρα από το ότι στις περισσότερες περιπτώσεις τέτοια επιχειρήματα αντιστοιχούν περισσότερο σε προεκλογικές συζητήσεις εντυπώσεων, έχει αποδειχθεί επανειλημμένα –ειδικά σε συνθήκες κρίσης– ότι το πετρέλαιο καθίσταται σημαντικό όπλο για να επιβεβαιωθεί και να εγκαθιδρυθεί το δίκαιο του ισχυρότερου, το λεγόμενο και δίκαιο το πολέμου. Το πετρέλαιο και η κοινωνική ευημερία παραμένουν διαχρονικά όψεις μιας διαρκώς εντεινόμενης αντίφασης του καπιταλιστικού παραγωγικού μοντέλου, αυτής μεταξύ παραγωγικών δυνάμεων και παραγωγικών συνθηκών.

Το κόστος εκμετάλλευσης είναι αποτρεπτικά υψηλό για να το αναλάβει ένα κράτος όπως το ελληνικό, ειδικά σε μια φάση επιθετικής αναδιάρθρωσης, όπως αυτή που διανύει στην παρούσα περίοδο, μέσω των διεθνών συμβάσεων που έχουν υπογραφεί με τις τράπεζες μέσω των Μνημονίων. Τα συναφή έργα, η μεταφορά και η εκμετάλλευση τέτοιων κοιτασμάτων αναλαμβάνονται από πολυεθνικές εταιρείες, ενώ προφανώς τα οφέλη καταλήγουν στις διεθνείς αγορές, όπως έγινε με τα πετροδολάρια τη δεκαετία του 1970. Η συγκρότηση οικονομικής και πολιτικής στρατηγικής με βάση το πετρέλαιο αποτελεί μια επικίνδυνη απόφαση που θα καθορίσει τις εξελίξεις στο εσωτερικό του ελληνικού καπιταλιστικού σχηματισμού σε βάθος τουλάχιστον δύο δεκαετιών. Την ίδια στιγμή, η γεωπολιτική θέση της Ελλάδας μεταξύ Μ. Ανατολής και Ευρώπης, στο εξαιρετικά ασταθές περιβάλλον της διεθνούς κρίσης στον χώρο της Μεσογείου, καθιστά τα σχέδια αυτά ακόμη πιο επικίνδυνα, καθώς τοποθετεί την Ελλάδα, έναν αδύναμο κρίκο, στην επικίνδυνη αλυσίδα που έχει αρχίσει εδώ και κάποια χρόνια να σχηματίζεται μεταξύ ΗΠΑ-Ισραήλ-Κύπρου, ενόψει κυρίως των συνεχώς αυξανόμενων τιμών του πετρελαίου διεθνώς. Σίγουρα υπάρχουν παραδείγματα κρατών, π.χ. στη Λατινική Αμερική ή στη βόρεια Ευρώπη (Νορβηγία κυρίως) που επιδίωξαν να χρησιμοποιήσουν το πετρέλαιο, τουλάχιστον προσωρινά, με στόχο την άνοδο του βιοτικού επιπέδου των κατοίκων τους· εδώ, όμως, να αποφύγουμε τις άτσαλες συγκρίσεις. Στην περίπτωση της Ελλάδας πάντως, το σίγουρο είναι ότι πετρέλαιο σημαίνει στρατιωτικούς εξοπλισμούς και υποβρύχια υπό την απειλή θερμών επεισοδίων με γειτονικά κράτη, π.χ. Τουρκία.

Οι στρατιωτικές συγκρούσεις που αναμένονται στην ευρύτερη περιοχή της Μ. Ανατολής δεν επιτρέπουν καμία ψευδή ελπίδα οφέλους στο εσωτερικό του ελληνικού κράτους — εκτός ίσως από κάποιες, και αυτές λίγες, εταιρείες πετρελαϊκών συμφερόντων, από την ενδεχόμενη συμμετοχή στον φαύλο κύκλο αίματος που έχει στηθεί γύρω από τη Μεσόγειο.

Οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις μιας ενδεχόμενης εξόρυξης κοιτασμάτων στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου δεν αποτελεί αντικείμενο του παρόντος άρθρου, καθώς είναι δεδομένη η οπισθοδρόμηση σε σχέση με τα σενάρια χρήσης εναλλακτικών πηγών ενέργειας, όπως οι ανανεώσιμες. Οι κίνδυνοι οικολογικής καταστροφής στα πεδία εξόρυξης, αλλά και στους δρόμους μεταφοράς ορυκτών καυσίμων, είναι ανυπολόγιστοι. Η πρόσφατη εμπειρία από την εκτεταμένη καταστροφή στον Κόλπο του Μεξικού λόγω του ατυχήματος σε πλατφόρμα της BP αλλά και η επιστημονική γνώση που έχει αποκτηθεί τις τελευταίες δεκαετίες γύρω από το ζήτημα της κλιματικής αλλαγής και των κινδύνων που έχει γεννήσει η ανεξέλεγκτη κατανάλωση ορυκτών καυσίμων, απ’ ό,τι φαίνεται, δεν επαρκούν για την αλλαγή του υποδείγματος.

Οι ευρωπαϊκές πολιτικές ηγεσίες, αδυνατώντας να επιλύσουν τις εσωτερικές αντιφάσεις της ευρωζώνης στο πλαίσιο της διεθνούς κρίσης, αναζητούν διεξόδους ενεργειακής επάρκειας και σχετικής αυτονομίας σε βάρος όσων ζουν και εργάζονται στη γεωγραφική γειτονιά της. Η εξόρυξη πετρελαίου στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου δεν μπορεί παρά να σφραγίσει μια περίοδο εκτεταμένης επίθεσης στις δύο πηγές πλούτου της ανθρωπότητας, της ζωντανής ανθρώπινης εργασίας και του φυσικού περιβάλλοντος, με αποτέλεσμα την αμφισβήτηση των συνθηκών αναπαραγωγής τους.

 

Ο Γιάννης Μάργαρης είναι επίκουρος καθηγητής στο Πολυτεχνείο της Δανίας

Σκίτσο του  Marcello Minonne.

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Πετρέλαιο και Μεσόγειος: Δυο κρίσεις, μία λύση; (1973-2012)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s