«Η αξιοπρέπεια του πνεύματος»

Standard

του Δημοσθένη Δαγκλή

Κατά τη διάρκεια της ιστορίας της, η επιστήμη σχεδόν πάντα παρείχε «επενδυτικές» αφορμές για δημιουργία ιδεολογικής «υπεραξίας» στους μη υλιστές άσπονδους φίλους της. Αυτό συμβαίνει κυρίως με τις μεγάλες ανακαλύψεις, που κινούνται στα όριά της, δίνοντας ευκαιρία για εναλλακτικές «μεταφράσεις». Πρόκειται συνήθως για διαστρεβλωτικές ερμηνείες επιστημονικών θεωριών, σε ένα εκλαϊκευτικό επίπεδο κατανόησης, με σκοπό την υποστήριξη μυστικιστικών, πνευματιστικών και θρησκευτικο-δογματικών αντιλήψεων. Η αντίδραση αυτή εμφανίζεται κατ’ επανάληψη σε όλη την ιστορία της νεοτερικής υλιστικής επιστήμης, δηλαδή της επιστήμης (ή τεχνο-επιστήμης) με την έννοια που την αποδέχεται ο κοινός νους.

 Νέα αφορμή δίνει η πρόσφατη οιονεί –δηλαδή πολύ πιθανή– ανακάλυψη του «μποζονίου Higgs», που αναζωπυρώνει τη σχετική φιλολογία που καλύπτει ήδη τουλάχιστον το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. Επιγραμματικά, μπορούμε να παρατηρήσουμε:

* Τη σκόπιμη ονοματοδοσία «σωματίδιο του Θεού», και όχι «σωματίδιο θεός» (ή «θεο-σωματίδιο, από το God particle που χρησιμοποίησε ο L. Lederman στο αντίστοιχο εκλαϊκευτικό του βιβλίο), η οποία συνιστά μια καθόλου αθώα γλωσσική μικροαλλαγή –προκαλώντας μάλιστα την έντονη αντίθεση του δηλωμένου άθεου P. Higgs.

 * Την, καθόλα βέβαια, υλικότητα αυτού του σωματιδίου, το οποίο «μαζοποιεί» το ομώνυμο «πεδίο Higgs», πράγματα που προβλέπονται ως αναμενόμενα και αναζητούμενα καινοφανή γεγονότα από την επικρατούσα βασική θεωρία που ονομάζεται «Καθιερωμένο Πρότυπο» (Standard Model).

 * Την πεποίθηση ότι η ανακάλυψη αυτή, όπως και άλλες που αφορούν άλλες οικογένειες σωματιδίων (π.χ. «υπερσυμμετρικά»), θα εξηγήσει καλύτερα νόμους της σημερινής μικροφυσικής (π.χ., τον μηχανισμό δημιουργίας της μάζας των μικροσωματιδίων) και θα ανοίξει νέα πεδία θεωρητικής και πειραματικής έρευνας. Εδώ, δεν υπάρχει τίποτα το ασύνηθες όσον αφορά τη λειτουργία της επιστήμης, συγκεκριμένα της θεωρητικής κατασκευής του «Καθιερωμένου Προτύπου», η οποία, βέβαια, αν και επικρατέστερη, δεν αποτελεί τη μοναδική θεωρητική σύλληψη της δομής και λειτουργίας του Κόσμου.

Η «επένδυση» που προαναφέραμε και η εμπλοκή του ονόματος του θεού αποκτούν αξία από την άμεση σύνδεση και συνάφεια του «Καθιερωμένου Προτύπου» με την κοσμολογική θεωρία της «Μεγάλης Έκρηξης» (Big Bang), την επικρατέστερη φυσική θεωρία για την εξέλιξη του Σύμπαντος. Η θεωρία αυτή συνάντησε και συναντά μεγάλες αντιδράσεις («μυθολογική λύση», κατά τον M. Patty), διότι αποδέχεται μια άχωρη και άχρονη, άρα μη γνώσιμη, «απαρχή» της φυσικής πραγματικότητας, εγκαταλείποντας έτσι την αρχική αιτία-εξήγηση δημιουργίας της τελευταίας σε κάθε είδους μεταφυσική επένδυση (Θεός). (Ο Πάπας Πίος ΙΒ΄ άδραξε την ευκαιρία το 1951, ταυτίζοντας επίσημα το Big Bang με το Fiat Lux των Γραφών). Μερικές συνοπτικές, και πάλι, παρατηρήσεις:

— Είναι, ίσως, εύλογη η υποψία ότι η καθιέρωση του Big Bang έναντι άλλων εναλλακτικών θεωριών (που υποστηρίζονται από συμπληρωματικές ή εναλλακτικές προς το «Καθιερωμένο Πρότυπο» θεωρίες) δεν βασίζεται τόσο στην επιτυχέστερη ένταξη σε αυτήν των αστρονομικών-παρατηρησιακών δεδομένων (ακτινοβολία υποβάθρου κλπ.) όσο στην ιδεολογική προδιάθεση των οπαδών της.

* Το θεμελιώδες και ανυπέρβλητο μειονέκτημά της είναι η επιστημονικά πανθομολογούμενη αδυναμία φυσικής-επιστημονικής περιγραφής και κατανόησης αυτής της «απαρχής».

* Έτσι, το πρόβλημα, όχι της εξέλιξης, που με επιτυχία καλύπτει αυτή η θεωρία, αλλά της προέλευσης της φυσικής πραγματικότητας μπορεί το, πολύ πολύ, να συνιστά κοσμοθεωρητικό, δηλαδή φιλοσοφικό, επίδικο και όχι επιστημονικό. Και εδώ όμως μπορεί να προβληθεί η γλωσσοαναλυτική ένσταση ότι η όλη συζήτηση (π.χ. η σημασία της έννοιας «απαρχή»… εκτός χρόνου) τίθεται εκτός κάθε θεμιτού «γλωσσικού παιγνίου» (Βιτγκενστάιν) ως α-νόητη, αφήνοντας τελικά χώρο για κάθε είδους μυστικιστικά, σπιριτουαλιστικά, θεολογικά credo και αξιώματα.

* Τέλος, «ολοκληρωμένη επένδυση» θα μπορούσαμε να ονομάσουμε τον συνδυασμό της θεωρίας της «Αρχικής Έκρηξης» με την περίφημη «Ανθρωπική Αρχή». Πρόκειται για τελεολογική θεώρηση (η κοσμολογική πορεία ήταν τέτοια, εξαρχής βέβαια, ώστε να οδηγήσει στην εμφάνιση της σκέψης, στο σύμπαν δηλαδή του ανθρώπου [Β. Carter 1973]), με σαφώς υποδηλωμένη τη μεταφυσική αξίωση της σχετικά με τη θέση του ανθρώπου στη φύση και στο σύμπαν. Στην προκειμένη περίπτωση, το συνολικό αποτέλεσμα και κρυφό μότο των θρησκόληπτων, είναι ουσιαστικά… η επανέκδοση της Αγίας Γραφής σε μοντέρνα επιστημονική (κβαντική και σχετικιστική) γλώσσα.

 Κλείνοντας, πρέπει να επισημάνουμε το σημερινό, πρόσφορο για τέτοιες «επενδύσεις», κοινωνικό κλίμα, όπου τα επιβιωτικά άγχη συναγωνίζονται τα αυτοεπιβεβαιωτικά. Ας θυμηθούμε ότι «η θρησκεία είναι ο στεναγμός του καταπιεσμένου […] το πνεύμα ενός κόσμου δίχως πνεύμα» (Κ. Μαρξ) και ότι ο άνθρωπος, στη μεγάλη του ανάγκη να πιστεύει, «αν του λείπουν οι λογικές αιτίες που να θεμελιώνουν την πίστη του, αρκείται και στις παράλογες» (Μπ. Ράσελ). Πάντα, όμως, οφείλουμε να διακρίνουμε προσεχτικά τα «πνεύματα» και τις σημασίες τους, συμμεριζόμενοι την «αξιοπρέπεια του πνεύματος» του Π. Βαλερύ: «Ο σπιριτουαλισμός είναι το δόγμα το οποίο επιτρέπει τη μικρότερη και φτωχότερη πνευματική προσπάθεια. Αν θα πρέπει ακόμη και σήμερα να επιλέξω ανάμεσα στα δύο δόγματα, βεβαιώνομαι ότι όσο περισσότερο επιμένω στην “αξιοπρέπεια του πνεύματος” τόσο περισσότερο πρέπει να επιλέξω το δεύτερο, την επιστήμη».

Ο Δημοσθένης Δαγκλής είναι φυσικός, δρ φιλοσοφίας

Μια σκέψη σχετικά μέ το “«Η αξιοπρέπεια του πνεύματος»

  1. Αφού απομυθοποίησες τόσο ωραία τις δυνατότητες της επιστήμης να απαντήσει στα έσχατα ερωτήματα για τον κόσμο, γιατί αποτρέπεις τους άλλους να πιστέψουν σε απόψεις που υποστήριξαν άνθρωποι με διαφορετικά «αισθητήρια», με άλλου είδους, από την επιστημονική, κατανόηση του κόσμου; Ο Φεγεράμπεντ θα υποστήριζε, μάλλον, ότι μια άποψη σαν την δική σου είναι που κάνει την επιστήμη «θρησκεία». Από την άλλη νομίζω ότι αν ο Μαρξ γνώριζε τις μετέπειτα από αυτόν απόψεις περί επιστήμης, όπως δηλαδή αυτές διαμορφώθηκαν τον 20ο αιώνα, και αν μπορούσε να πληροφορηθεί πώς θα μεταχειριζόταν ο Στάλιν, αργότερα, την πολιτική του πρόταση, τότε θα μπορούσε να καταλάβει ότι δεν φταίει ο θρησκευτικός τρόπος προσέγγισης της πραγματικότητας, αλλά οι εκάστοτε διαχειριστές του. Ναι, μερικοί προτιμούν να πιστέψουν, για το πώς είναι ο κόσμος, κάποιον που ανέσταινε ανθρώπους και μιλούσε για αγάπη, παρά τις αυθεντίες με μικρή ημερομηνία λήξεως που γεννά η σύγχρονη επιστήμη. Η αξιοπρέπεια του πνεύματος, όπως και καθετί άλλωστε, οφείλει να κρίνεται από τους καρπούς της. Ο πολιτισμός που βιώνουμε στην καθημερινότητα μας χτίστηκε μέσα σε αυτό το αξιοπρεπές πνεύμα της επιστήμης. Ας τον χαιρόμαστε, ανυποχώρητοι, αδιάλλακτοι και σίγουροι.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s