Ιστορίες από μια ανθρώπινη Κυψέλη

Standard

του Θανάση Καλαφάτη

Βάσω Κατράκη, «Κορίτσια στο μπαλκόνι», 1942

Η προφορική ιστορία έχει τη δική της ιστορία, σύντομη αλλά ενδιαφέρουσα — και αρκετά συζητημένη. Μετά την πρώτη και πολλά υποσχόμενη εμφάνισή της σαν μια καινούργια επιστημονική πειθαρχία, τα τελευταία χρόνια, και αφού πέρασε μια περίοδο κάμψης, η προφορική ιστορία επανέρχεται σήμερα, για να συμπληρώσει και να δώσει απαντήσεις εκεί που η γραπτή ιστορία των τεκμηρίων και των αρχείων έχει τις δικές της δυσκολίες. Γνωστές είναι και οι αδυναμίες της προφορικής ιστορίας· ο διάλογος και οι αντιπαραθέσεις συνεχίζονται.

Η προφορική ιστορία έχει και στη χώρα μας συγκεντρώσει το ενδιαφέρον των πανεπιστημιακών τμημάτων, κυρίως των κοινωνικών σχολών, αλλά και ερευνητικών κέντρων και αρχειακών οργανισμών, και υπάρχουν ήδη οι πρώτες συμβολές προς αυτή την κατεύθυνση. Υπάρχουν σήμερα άγραφες ιστορίες κοινωνικών ομάδων που βρίσκονται στη σκιά και ο λόγος τους είναι σιωπηλός: θυματοποιημένες γυναίκες, μάνες, κόρες, παιδιά που συμπαρίστανται σε έγκλειστες πολιτικούς κρατούμενους ή ποινικούς, νέοι μη πολιτικοποιημένοι που κάνουν τη δική τους εξέγερση στο σχολείο, την οικογένεια, τον στρατό, άτομα χωρίς ταυτότητα που εργάζονται περιθωριοποιημένοι χωρίς δικαιώματα και ίδιο λόγο κ.ά.

Αν σήμερα η προφορική ιστορία επιχειρεί να εντοπίσει καινούργια πεδία καταγραφής, οι τεχνολογικές εξελίξεις και τα νέα τεχνικά μέσα τής δίνουν ένα πλεονέκτημα να κινηθεί πιο ευέλικτα και να εισχωρήσει με μεγαλύτερη επιτυχία σε δύσκολους κοινωνικού τομείς. Σ’ αυτή την πλεονεκτική στιγμή επιχειρείται να επεξεργαστούν πιο αποτελεσματικά οι κατευθυντήριες αρχές της, να εκλεπτυνθούν τα νοητικά της εργαλεία και να οριοθετηθούν οι σχέσεις της με σχετικά συγγενικά γνωστικά αντικείμενα μέσα από θεωρητικές αναλύσεις, συνέδρια και διάφορες προσεγγίσεις και ελέγχους σεμιναριακού τύπου.

Σε ορισμένες συνοικίες της Αθήνας έχει αρχίσει να αναπτύσσεται ένα ενδιαφέρον και από τα κάτω, δηλαδή οι ίδιοι κάτοικοι, μετά από σεμιναριακή βοήθεια, γίνονται οι ίδιοι καταγραφείς των αφηγήσεων άλλων, παλαιότερων και νεότερων, κατοίκων του συγκεκριμένου οικιστικού χώρου.

Χαρακτηριστική όσο και ενδιαφέρουσα είναι η περίπτωση της Κυψέλης, μιας τυπικά μεσοαστικής συνοικίας του 6ου Διαμερίσματος του Δήμου Αθηναίων, της πιο πυκνοκατοικημένης περιοχής της Αθήνας και με το μεγαλύτερο ποσοστό μεταναστών. Το ξέσπασμα, πριν δυο χρόνια, της υφέρπουσας πολυδιάστατης κρίσης ήταν το έναυσμα που ενεργοποίησε την επιθυμία μιας ομάδας κατοίκων να βοηθήσουν τη συνοικία τους, οργανώνοντας διάφορες δράσεις που θα παρακινούσαν και άλλους να εκδηλώσουν έμπρακτα το δικό τους ενδιαφέρον.

Στο κλίμα αυτό διαθεσιμότητας, ξεκίνησε η Ομάδα Προφορικής Ιστορίας Κυψέλης (ΟΠΙΚ). Mε ένα επιμορφωτικό σεμινάριο, την άνοιξη του 2011, το οποίο παρακολούθησαν περίπου τριάντα εθελοντές, οι περισσότεροι κάτοικοι Κυψέλης, αλλά και μεταπτυχιακοί φοιτητές από το Πάντειο και το Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Στη συνέχεια σχηματίστηκαν τρεις θεματικές ομάδες: για τη «Δεκαετία 1940», την «Καθημερινή Ζωή» και τους «Μετανάστες».

Ένα χρόνο αργότερα, το Σαββάτο 7 Απριλίου 2012, στη σκιά της άτυπης τότε προεκλογικής περιόδου και υπό το βάρος των μνημονιακών πιέσεων, οι θεματικές ομάδες της ΟΠΙΚ παρουσίασαν τη δουλειά τους σε μια ημερίδα στην αίθουσα Αντώνης Τρίτσης του Πνευματικού Κέντρου του Δήμου Αθηναίων.

Οι καταγραφές παρουσιάστηκαν μέσω βίντεο. Η αίθουσα ήταν κατάμεστη από νέους ιστορικούς και από δεκάδες κατοίκους της Κυψέλης, οι οποίοι παρενέβαιναν ζωντανά και πρόσθεταν τη δική τους μαρτυρία. Η ίδια η παρουσία εξελίσσονταν, έτσι, σε μια καινούργια συλλογή προφορικών ιστοριών, που συμπλήρωνε ή έλεγχε προηγούμενες καταγραφές και άνοιγε νέα πεδία παρατήρησης. Οι καταγραφές υπηρετούσαν ένα συγκεκριμένο σχέδιο, συμπληρώνονταν από εισαγωγικά σχόλια και έδιναν ένα χρήσιμο πανόραμα των πληθυσμιακών και κοινωνικών εξελίξεων της αθηναϊκής αυτής συνοικίας από το Μεσοπόλεμο μέχρι σήμερα.

Στη θεματική ενότητα «Δεκαετία του 1940» παρουσίασαν τις δουλειές τους ο Ιάκωβος Ανυφαντάκης, η Τασούλα Βερβενιώτη, ο Κωστής Γιούργος, η Ελισάβετ Λιανή και η Ηλέκτρα Στροβολίδου. Μέσα από τις προσωπικές αφηγήσεις ξεδιπλώθηκαν με έναν ιδιαίτερο τρόπο η πείνα της κατοχής, ο φόβος του κατακτητή, οι πτυχές και οι αντιφάσεις της εμφύλιας διαμάχης.

Στη θεματική ενότητα «Καθημερινή ζωή» παρουσίασαν τη δουλειά τους η Μαρία Βεκρή, η Όλγα Γιούργου, η Δέσπω Κριτσωτάκη, η Κατερίνα Κυριακού, π Δημήτρης Μπαλαμπανίδης, η Μαριάνθη Μπέλλα, η Λήδα Παπαστεφανάκη, η Βούλα Πυργολιού, ο Κώστας Τσαλαπάτης, η Κατερίνα Τσιτσέ και η Ελένη Φινέ. Από τις καταγραφές παρουσιάστηκαν οι διαφορές της καθημερινότητας, διαχρονικά, στην αστική ζωή, την ψυχαγωγία και την εργασία. Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες ήταν οι καταγραφές που έδειχναν αφενός την προσαρμογή των μικροεπαγγελματιών στις νέες συνθήκες που έρχονταν σαν αποτέλεσμα της κρίσης και, αφετέρου, τη συνειδητοποίηση για τη χρήση σήμερα νέων εργαλείων, νέων νοηματοδοτήσεων και νέων φορμών κοινωνικής και οικονομικής διάρθρωσης.

Στη θεματική ενότητα «Μετανάστευση» παρουσίασαν τις δουλειές τους η Δέσποινα Καλογριά, η Αργυρώ Κυριακούλη, ο Γιάννης Πούλος,η  Άννα Σταυροπούλου και η Άννα Συρίβλη. Προϊόν της κοινής τους εργασίας ήταν ένα φιλμ που παρουσίαζε το προφίλ των οικονομικών μεταναστών στη περιοχή της Κυψέλης, τις εντυπώσεις τους από την ζωή τους στη συνοικία και τις σχέσεις τους με τους κατοίκους της, τις αναφορές στα προβλήματα των χωρών προέλευσής τους και τις απόψεις τους για τη σημερινή οικονομική και κοινωνική κρίση.

Συντονιστές των συνεδριών ήταν οι πανεπιστημιακοί Προκόπης Παπαστράτης, Ντίνα Βαΐου και Μιχάλης Μεϊμάρης. Το εισαγωγικό άνοιγμα με θέμα «Η ΟΠΙΚ και η Προφορική Ιστορία» έκανε η καθηγήτρια Τασούλα Βερβενιώτη, ενώ για τις νέες δράσεις της ΟΠΙΚ μίλησαν ο Ιάκωβος Ανυφαντάκης, η Αργυρώ Κυριακούλη και η Ελένη Φινέ.  Τεχνικοί σύμβουλοι του όλου εγχειρήματος ήταν ο Χρόνης Θεοχάρης και ο Χρήστος Νικολαρέας.

Μια αξιέπαινη προσπάθεια, που είναι ευχής έργο να τύχει κάθε υποστήριξης και να βρει μιμητές και σε άλλους οικιστικούς χώρους στο κέντρο και στη περιφέρεια.

4 σκέψεις σχετικά με το “Ιστορίες από μια ανθρώπινη Κυψέλη

  1. Λυπάμαι που θα διαφωνήσω. Η κατάσταση στην ευρύτερη περιοχή της Κυψέλης δεν είναι καθόλου έτσι όπως παρουσιάζεται στις ενότητες που αφορούν την Κυψέλη του σήμερα, την Κυψέλη των τελευταίων 20-30 χρόνων και όχι μόνο.
    Αλλά ούτε και η καθημερινή βιοποριστική προσπάθεια των μικροεπαγγελματιών υπήρξε ποτέ τέτοια, έτσι όπως έχει περιγραφεί κατά καιρούς στις ωραιοποιημένες αφηγήσεις.
    Πάντα οι μικροί, οι από κάτω λειτουργούσαν ως τα αμορτισερ για την κυρίαρχη τάξη. Ο γαλατάς ήταν πάντα γαλατάς και η νυχθήμερη προσπάθειά του να επιβιώσει ήταν μια προσπάθεια που ως το ’50 και βάλε, μόνο ένας Π. Πικρός μπόρεσε να αποδώσει καταγράφοντας τις αλήθειες.
    Όσο για το σήμερα, ας μας πουν ή ας μας γράψουν όσοι ασχολούνται με την Κυψέλη,πού βρίσκεται η κρυμμένη Κυψέλη της κρίσης και της δυστυχίας, η αντίστοιχη Θιουδάδ Μεριδιάνα («Θιουδάδ Ντορμιτόριο»), όπου οι νεώτεροι αλλοδαποί κάτοικοί της «εξυπηρετούνται» σε ομάδες των δέκα και βάλε ατόμων σε διαμερίσματα και προσπαθούν να επιβιώσουν όπως και πολλοί άλλοι έλληνες κάτοικοι της Κυψέλης, χωρίς να διαθέτουν ούτε καν τα αυτονόητα για αυτή τους την επιβίωσή.
    «Και περούσαν και περνούσανε τα καρότσια των Σ/Μ, παρκαρισμένα στις μεγάλες σκουπιδιάρες με τα αποφάγια (και όχι τα τραμ του μεγάλου Μανώλη Αναγνωστάκη)…νταραντατάμ νταραντατάμ. Νεκρός κείτονταν μες στο δρόμο βαθειά βαθειά στην πλάτη το μαχαίρι κανείς δεν άπλωσε το χέρι…»
    Και τα άδεια διαμερίσματα και τα ρετιρέ να χάσκουν διαλαλόντας την αζήτητη real estate πραμάτεια, με όλες τις εισόδους των κυψελιώτικων πολυκατοικιών να γεμίζουν από κιτρινοκόκκινα μακρόστενα χαρτιά με «πωλείται-ενοικιάζεται». Για τις εκατοντάδες Κυψελίωτικα μαγαζιά που κατέβασαν και κατεβάζουν ρολά; Για τα μικρά Dogville που δημιουργούνται ανεπαισθήτως στις κυψελιώτικες γειτονιές του ζόφου ποιός θα γράψει; Για το οικονομικό κατάντημα του Ασυλου Ανοιάτων,ποιός θα περιγράψει; Ποιός θα εξιστορίσει τις ανάλγητες διαδικασίες που ακολούθησε η προσφέρουσα το συνταγματικά κατοχυρωμένο δημόσιο αγαθό του ηλεκτρισμού ΔΕΗ για να στερήση από χρόνια πάσχοντα άτομα το φως; Η Ιστορία δεν ωραιοποιεί δεν εξωραίζει. Η Ιστορία οφείλει να γράφει και να εξιστορεί ΤΑ γεγονότα. Η Ιστορία της Κυψέλης και κάθε Κυψέλης δεν είναι μόνο οι παλιές ή νέότερες φωτογραφίες στο κάδρο του κουρέα. Ιστορία είναι και η αποικιοκρατική και απαράδεκτη συμπεριφορά του μικτού κλιμάκιου (αστυφύλακα,αστύατρου,αγορανομίας) που εφορμούσαν στα υγειονομικού ενδιαφέροντος καταστήματα (γαλακτοπωλεία,ταβέρνες κλπ), για να εφαρμόσουν με ένα δικό τους τρόπο, το νόμο. Η προφορική Ιστορία δεν άνοιξε ακόμα τα ερμειτικά κλειστά κυψελιώτικα πατζουρόφυλλα και τις ιστορίες της ανεργίας που είναι πολλά ποσοστά πάνω από τα επίσημε=α της ΕΛΣΤΑΤ. Οι εξώσεις τρέχουν και οι κατασχέσεις καταδεικνύονται και από τα κουδούνια των πολυκατοικιών που αντί για ονόματα φυσικών προσώπων, αναγράφονται ονόματα τραπεζών με τα διαμερίσματα άδεια. Ψυχή και σώμα έμειναν ανυπεράσπιστα, χωρίς η προφορική ιστορία να έχει το κουράγιο να περιγράψει…

  2. Δεν είναι σωστό να «λυπάστε» αλλά παρ΄όλα αυτά να «διαφωνείτε» όταν μάλιστα -από ό,τι φαίνεται- δεν έχετε δει τη δουλειά που έχουν κάνει οι θεματικές ομάδες της ΟΠΙΚ.
    Μήπως είσαστε κάτοικος Κυψέλης; Μήπως αυτά που περιγράφεται είναι προσωπικά σας βιώματα και θέλετε να δώσετε μια συνέντευξη;
    Πάντως η ΟΠΙΚ συνεχίζει τη δουλειά της, από Φθινόπωρο.

  3. Οι κάτοικοι της Κυψέλης που παραχώρησαν στην ΟΠΙΚ την προφορική τους μαρτυρία δεν εξετάστηκαν στο μάθημα της Ιστορίας ώστε να πάρουν κακό βαθμό για όσα η ανθρώπινη μνήμη κι ο ανθρώπινος νους ξέχασαν, απέκρυψαν ή παρεξήγησαν, πολλώ δε μάλλον ώστε να κατηγορηθούν για πράγματα που διατύπωσαν και βρίσκουν ορισμένους ιδεολογικά αντίθετους. Κατέθεσαν και παραχώρησαν στην ΟΠΙΚ τις προσωπικές προφορικές τους μαρτυρίες οι οποίες, προφανώς, δεν αποτελούν αυτομάτως ιστορικό τεκμήριο αλλά χρειάζεται να διασταυρωθούν και μέσω άλλων συμπληρωματικών πηγών προτού «γράψουν ιστορία». Άλλωστε, η Προφορική Ιστορία δεν διεκδικεί την αποκλειστικότητα ως ιστορική πηγή, διεκδικεί όμως μία ισότιμη θέση στην «εργαλειοθήκη» της Ιστοριογραφίας πλάι στη μελέτη επίσημων αρχείων του Κράτους, διπλωματικών εγγράφων, συλλογών φωτογραφιών και βίντεο κ.ά. Κυρίως, όμως, η Προφορική Ιστορία (και μέσω αυτής και η ΟΠΙΚ) δεν φιλοδοξεί να επιβεβαιώσει τη μεγάλη ιστορική αλήθεια που ήδη ξέρουμε (αλήθεια, την ξέρουμε;) αλλά μάλλον να κλονίσει τις μεγάλες μας βεβαιότητες μήπως τυχόν την προσεγγίσουμε λίγο καλύτερα.

    Παρά τη δεδομένη επιλεκτικότητα της ανθρώπινης μνήμης, αν κανείς διαβάσει προσεκτικά τις προφορικές μαρτυρίες των πληροφορητών της ΟΠΙΚ, ο ανθρώπινος μόχθος για την επιβίωση στο επίπεδο της καθημερινής ζωής στην Κυψέλη δεν απουσιάζει καθόλου από τις αφηγήσεις. Όσοι έζησαν στην Κατοχή και στον Εμφύλιο περιγράφουν εκτενώς τη φρίκη του πολέμου, άλλοι θυμούνται τις καταπιεστικές παιδαγωγικές μεθόδους των δασκάλων τους και των γονιών σε περασμένες δεκαετίες, οι επαγγελματίες εξηγούν τις δυσκολίες της δουλειάς στο παρελθόν και τις συνθήκες ανασφάλειας στο σήμερα, οι μετανάστες δίνουν έμφαση στις δυσκολίες της εγκατάστασής τους στην Αθήνα και της συγκατοίκησης με τους «ντόπιους» στην ίδια γειτονιά, ενώ οι περισσότεροι πληροφορητές δεν παραλείπουν να σχολιάσουν τις δυσκολίες της σύγχρονης καθημερινής ζωής εν μέσω κρίσης, να προβούν σε γενικεύσεις και να εκθέσουν τα μελλοντικά τους σχέδια. Φαίνεται, όμως, πως η ανθρώπινη ζωή δεν έχει μόνο μία όψη. Ακόμα και μέσα σε συνθήκες σκληρής δοκιμασίας της ανθρώπινης επιβίωσης, οι στιγμές ευτυχίας, τα αισιόδοξα σχέδια και οι πετυχημένες διαδρομές δεν λείπουν• και αυτό δεν συνιστά ωραιοποίηση του παρελθόντος.

    Θα μπορούσε, μάλιστα, να ισχυριστεί κανείς ότι η άλλη πλευρά της ωραιοποίησης του χτες είναι η δραματοποίηση του σήμερα. Η Κυψέλη δεν είναι με το ζόρι μία «γειτονιά του ζόφου». Ο αγώνας για την επιβίωση, ο αγώνας για να βρει κανείς δουλειά και σπίτι (στην Κυψέλη και σε άλλες γειτονιές) δεν έχει τίποτα το ζοφερό, είναι μάλιστα φωτεινό παράδειγμα για όσους επαναπαύονται. Ο ζόφος σήμερα πέφτει με άλλους τρόπους πάνω στην Αθήνα: μέσα από τις σκοτεινές ιδέες της μισαλλοδοξίας, της ξενοφοβίας και της εθνοφυλετικής ανωτερότητας, μέσα από γρονθοκοπήματα, πολεμικές λαβές και επιθέσεις που μένουν ατιμώρητα.

    Η Προφορική Ιστορία προσφέρει μία καταπληκτική δυνατότητα να πέσει φως πάνω στις ανθρώπινες εμπειρίες που μένουν στο σκοτάδι. Και είναι αλήθεια πως, για την ώρα, οι ανώνυμοι πρωταγωνιστές της Ιστορίας δεν έχουν ανοίξει όλοι τα παντζουρόφυλλά τους. Γι΄ αυτόν το λόγο, η ΟΠΙΚ θα συνεχίσει τη δουλειά της απευθύνοντας ανοιχτή πρόσκληση σε όσους θέλουν να βοηθήσουν… από Σεπτέμβριο. Μέχρι τότε, καλές βουτιές.

    Υ.Γ. Πέρα από σοβαρούς λόγους ηθικής ενός δημοκρατικού διαλόγου (και μιας που μιλάμε για την Ιστορία), υπάρχουν επίσης σοβαροί ιστορικοί λόγοι για τους οποίους η ανάρτηση σχολίων σ’ ένα άρθρο οφείλει να γίνεται επώνυμα, εφόσον τουλάχιστον ο αρθρογράφος και όσοι αναφέρονται στο άρθρο του δεν κρύβουν τα ονόματά τους. Πώς είναι δυνατόν να συζητήσουμε με παντζουρόφυλλα κλειστά; Δεν θα ακουγόμαστε…

  4. Πίνγκμπακ: 11 Απριλίου 2012: η Ημερίδα της ΟΠΙΚ – Ομάδες Προφορικής Ιστορίας

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s