Για τον πολιτισμό: Κάποιες πρώτες, κι ελπίζω όχι πολύ σκόρπιες, σκέψεις

Standard

του Νίκου Πολίτη

Έργο του Νίκου Εγγονόπουλου

Αφορμή για τούτο το σημείωμα στάθηκε η πρόσκληση του Παύλου Κρέμου να μιλήσω την Κυριακή 10 Ιουνίου στον «Εύμαρο», μαζί μ’ άλλους, για το θέμα. Συνήθως τέτοιες ημερίδες είναι λίγο ως πολύ αναμενόμενες, άρα λίγο ως πολύ βαρετές. Εκείνη τη φορά όμως ο ΣΥΡΙΖΑ έπρεπε, την επόμενη μέρα απ’ τις εκλογές, να ’χει πρόγραμμα και για τον πολιτισμό. Αυτό λειτούργησε ως πρόκληση, αφού επί πολλά χρόνια ήμασταν αυτοί που αιτούνται και φωνάζουν –ή λαμβάνουν και προσωρινώς ησυχάζουν–, ενώ τώρα θα πρέπει εμείς οι ίδιοι να διαμορφώσουμε μια συνολική πρόταση. Αφορμή επίσης μού δίνει και το εννεασέλιδο φυλλάδιο του ΣΥΡΙΖΑ για τον πολιτισμό. Σημειώνω πως στη συνέντευξη Τύπου για την παρουσίαση του προγράμματος, για τον πολιτισμό δεν ακούστηκε κουβέντα. Επίσης σημειώνω πως διέφυγε αυτή η παράλειψη απ’ όλους τους επικριτές του ΣΥΡΙΖΑ, λυσσασμένους και μη. Ας είναι. Ή μάλλον ας διορθώσουμ’, έστω και λίγο, αυτή την αντίληψη.

***

Απαραίτητη προϋπόθεση για να μιλήσουμε για τον πολιτισμό, την τέχνη, τους καλλιτέχνες και τους αποδέκτες του πολιτισμού είναι να δεχτούμε ορισμένες «αυταπόδεικτες» αλήθειες, κάτι σαν τα αξιώματα στη γεωμετρία, που θα ’χουμε εμείς ως μπούσουλα στην πολιτική μας. Ας πούμε: α) Ο πολιτισμός, και κυρίως η τέχνη, δεν ορίζεται εύκολα γιατί δουλειά του είναι να ξεφεύγει απ’ τους ορισμούς και τους περιορισμούς. β) Η τέχνη είναι «εκ φύσεως» ανατρεπτική κι ανήσυχη, άρα και «εξ ορισμού» αντιεξουσιαστική. γ) Η πολιτική (οργάνωση της κοινωνίας) έχει ανάγκη τον πολιτισμό και την τέχνη. δ) Αυτό είναι αντιφατικό: Πώς γίνεται η πολιτεία να έχει ανάγκη τον ανατροπέα της, κι αυτός με τη σειρά του να απαιτεί απ’ την πολιτεία-«τροφό» της δουλειάς του την πλήρη ανεξαρτησία του; 5) Το ταλέντο δεν ορίζεται, δεν περιορίζεται και «φτιάχνεται» με άγνωστο μέχρι στιγμής συνταγολόγιο.

Πριν συνεχίσω, αισθάνομαι την ανάγκη να διευκρινίσω –προς αποφυγήν παρεξηγήσεων– ότι αυτά τα «αξιώματα» δεν έχουν βέβαια καμιά διαχρονικότητα, και πως κάποιος άλλος μπορεί να ορίζει άλλες ως «αξιωματικές αλήθειες» της εποχής μας. Ας συμφωνήσουμε πάντως πως ο πολιτισμός και κυρίως η τέχνη στο σύνολό της εμπεριέχουν ως δομικό τους στοιχείο το μη ορίσιμο. Πώς λοιπόν θα προκύψει «Πρόγραμμα του ΣΥΡΙΖΑ για τον πολιτισμό και τις τέχνες»; (ωχ, βαρύγδουπο!). Και μόνο το γεγονός ότι μια κυβέρνηση της Αριστεράς θα καταλάβει και θα δεχτεί πως ένα της υπουργείο θα διαχειρίζεται έννοιες, αγαθά και πράγματα που δεν ορίζονται εύκολα, θα είναι ένα τεράστιο, κατά τη γνώμη μου, βήμα για την αλλαγή νοοτροπίας. Πριν απ’ το πρόγραμμα, θέλουμε όραμα για τον πολιτισμό. Τόσο φιλόδοξο μάλιστα, που να το μοιραστούμε αύριο το πρωί κιόλας με όλους τους συμπατριώτες μας.

Σ’ αυτό το σημείο αισθάνομαι την ανάγκη να ξεχωρίσω προσωρινά τον πολιτισμό απ’ τις τέχνες, για λόγους μεθοδολογικής ευκολίας. Πολιτισμός λοιπόν, το γενικό σύνολο που καλύπτει όλες τις εκδηλώσεις ζωής (πώς τρώμε, πώς κοιμόμαστε κι αναπαραγόμαστε κι ερωτευόμαστε κ.λπ.), και η τέχνη, ένα υποσύνολο που έχει να κάνει με το πώς εκφράζουμε όλα τα παραπάνω. Ο πολιτισμός λοιπόν δεν «παράγεται» κι ούτε «παράγει» άμεσα και απτά. Εκτός δηλαδή απ’ τα κοσμήματα, τα λυχνάρια κι ό,τι άλλο ανακαλύπτουμε στις ανασκαφές, πολιτισμός είναι κυρίως οι αντιλήψεις που έχει κάθε εποχή για τον εαυτό της, για το πώς βολεύει το ισχυρότατο Εγώ του κάθε υποκειμένου με το απαραίτητο Εμείς που χρειάζεται η κοινωνία. Αυτός ο πολιτισμός χρειάζεται καλλιέργεια σε βάθος ποιότητας και χρόνου. (Λένε πως ο Κοραής ταλαντεύτηκε πολύ για το αν θα ’πρεπε να μεταφράσουμε το γαλλικό civilisation ή το εξίσου γαλλικό culture. Να ’χουμε δηλαδή πολιτισμό ή καλλιέργεια.) Έχουμε όμως την τύχη να ’χουμε και τις δύο λέξεις που, στα διακόσια τόσα χρόνια χρήσης, μου επιτρέπουν να διαφοροποιήσω λίγο τη συνωνυμία τους. Πολιτισμός λοιπόν είναι οτιδήποτε μας έρχεται απ’ τα βάθη των προπατόρων –δικών μας ή άλλων– κι ενσταλάζεται στα θεμέλια της δικής μας κοινωνίας, μαζί βέβαια με ό,τι φτιάχνουμ’ εμείς γι’ αυτόν το σκοπό, ενώ καλλιέργεια ας ονομάσουμε ό,τι φτιάχνεται τώρα για να κατανοήσουμε άμεσα τον εαυτό μας και τους άλλους. Εδώ λοιπόν μιλάμε κυρίως για τις τέχνες.

Ο υπουργός μας, λοιπόν, δεν θα έχει πολλές κορδέλες εγκαινίων να κόβει για τα έργα πολιτισμού, αλλά θα ’χει να συνεννοείται με όλους σχεδόν τους άλλους υπουργούς για το πού και το πώς των έργων υποδομής που θα βάλουν μπρος. Κυρίως, βέβαια, θα πρέπει να συνδιοικεί σχεδόν το Υπουργείο Παιδείας, κι ο Υπουργός Παιδείας να συνδιοικεί το Υπουργείο Πολιτισμού. Αν το όραμα για τη στοιχειώδη εκπαίδευση είναι να πηγαίνουν όλα τα παιδιά στο δημόσιο σχολειό τους με τα πόδια (= κοντά), να μαθαίνουν όλα όσα πρέπει να μάθουν με τρόπο που να τ’ αγαπούν κιόλας (= βαθιά γνώση), να τρων ένα γευστικό κι υγιεινό φαγητό και να γυρίζουν σπίτι όταν θα ’χουν γυρίσει κι οι γονείς, χωρίς να ’χουν διάβασμα στο σπίτι (= στοιχείο ταξικού διαχωρισμού), έτοιμα να παίξουν στο κοντινό πάρκο μ’ άλλα παιδιά, που αυτά όμως τ’ άλλα παιδιά δεν θα κινδυνεύουν απ’ το Χρυσαυγίτη της περιφερείας, πείτε μου, αλήθεια, πόσα υπουργεία μπήκαν στο χορό; Όταν θα ’χουν καταφέρει αυτό το απλό, που τώρα φαντάζει σαν αισιόδοξη ταινία σοσιαλιστικού ρεαλισμού, δεν θα ’χουν υλοποιήσει ένα έργο βαθιά πολιτιστικό;

Στο δεύτερο σκέλος τώρα, που αφορά πιο εξειδικευμένα την άμεση καλλιέργεια και τις τέχνες. Πάλι θα ’πρεπε, πριν απ’ όλα, να μας οδηγούν τα οράματά μας που, ομολογώ, ως συλλογικότητα δεν τα ’χουμε ως τώρα επεξεργαστεί με επάρκεια τέτοια που να φτιάχνει μια κυρίαρχη αντίληψη και, άρα, να δημιουργεί αβίαστα κι αυθόρμητα έργα βαθιά που να φτιάχνουν εξίσου αβίαστα έναν πρακτικό μπούσουλα που να δείχνει στο χάρτη τη γενική κατεύθυνση. Ας μου επιτραπούν λοιπόν κι εμένα κάποιες σκόρπιες σκέψεις στην αρχή, μπας και καταφέρω να τις οργανώσω. Πιστεύω πως θα ’ναι λάθος ν’ αντιμετωπίσουμε τμηματικά και κατακερματισμένα ό,τι έχει να κάνει με τις τέχνες και την καλλιέργειά τους, επειδή τώρα η ιστορική στιγμή συμπιέζει δραματικά τα χρονικά περιθώρια. Τμηματικά και κατακερματισμένα ενεργούσαν όλοι οι υπουργοί πολιτισμού από τότε που πρωτοϊδρύθηκε αυτοτελές υπουργείο. Το υπουργείο το ίδιο είναι γεμάτο από διευθύνσεις, γραμματείες κ.λπ., που η καθεμιά φροντίζει το αντικείμενό της, αγνοώντας συχνά ποιο είναι το αντικείμενο της διπλανής διεύθυνσης. Όσοι υπουργοί έκαναν καλά τη δουλειά τους όλ’ αυτά τα χρόνια –και είναι τραγικά λίγοι– μπορούσαν να πουν τι σκέφτονται για τις ανασκαφές, το θέατρο, τον κινηματογράφο ή τη ζωγραφική ξεχωριστά.

Εμείς όμως, πρέπει να τα κάνουμε όλα αυτά και να πάμε και λίγο πιο πέρα. Ν’ αναζητήσουμε μιαν άλλη, καινούρια «συνοχή» στο τρίγωνο καλλιτέχνης-έργο-δέκτης, τέτοια που κάποτε τα τρία σκέλη να μπερδεύονται γλυκά, χωρίς να χάνουν όμως και την αυτονομία τους. Έτσι θα φτιαχτεί πάλι μια όμορφη «πρωτογενής» πρόσληψη της τέχνης, δηλαδή της ζωής της ίδιας.

Στην Ελλάδα έχουμε σχετικά πρόσφατα παραδείγματα για το «μπέρδεμα» καλλιτέχνη, έργου και δέκτη. Στα δημοτικά τραγούδια, τρέχα βρες ποιος είναι ποιος. Τώρα όμως που τα πράγματα έχουν αλλάξει τόσο που δεν υπάρχει πια ο ανώνυμος λαός ως συλλογικός δημιουργός, αλλά ο ανεξάρτητος καλλιτέχνης, πρέπει να βρεθούν νέοι δίαυλοι για να ξαναγευτούμε κάποτε αδιαμεσολάβητα τις «ερμηνείες» της ζωής μας. Πώς θα γίνει αυτό; Υποθέτω πως η διάχυση του έργου παντού και προς τους πάντες είν’ ένα καλό πρώτο βήμα. Κι από κοντά η διάχυση της γνώσης για τη δημιουργία με πλουραλισμό απόψεων, σχολών και… δεκτών.

Ο Νίκος Πολίτης είναι σκηνογράφος.

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Για τον πολιτισμό: Κάποιες πρώτες, κι ελπίζω όχι πολύ σκόρπιες, σκέψεις

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s