ΑΦΙΕΡΩΜΑ-5: Ο μαρξισμός και ο Μαρξ του Χομπσμπάουμ

Standard

ΣΤΟΝ ΑΣΤΕΡΙΣΜΟ ΤΟΥ ΕΡΙΚ ΧΟΜΠΣΜΠΑΟΥΜ (1917-2012)

του Ντόναλντ Σασούν

Peter De Francia, «Eric Hobsbawm» (π. 1955)

Ο ύστερος Μαρξ του Χομπσμπάουμ δεν είναι ο θεωρητικός της παγκόσμιας επανάστασης και του ηγετικού ρόλου του προλεταριάτου. Eίναι ο θεωρητικός της παγκοσμιοποίησης και των κρίσεων, ένας Μαρξ χειραφετημένος, εν τέλει, από την Σοβιετική Ένωση. Ένας Μαρξ για έναν κόσμο στον οποίο υπάρχουν λίγα σημαντικά αντικαπιταλιστικά κόμματα, στον οποίο οι ελπίδες που γέννησε το 1968 (έναντι του οποίου ο Χομπσμπάουμ ήταν αρκετά επιφυλακτικός) δεν έχουν υλοποιηθεί· έναν κόσμο στον οποίο πολλοί συνηγορούν υπέρ της εγκατάλειψης του Διαφωτισμού· έναν κόσμος με ηγέτη της τελευταίας μεγάλης κοινωνικής  του επανάσταση του έναν ισλαμιστή φονταμενταλιστή, τον Αγιατολάχ Χομεϊνί. Ο θρίαμβος των νεοφιλελεύθερων οικονομικών πολιτικών, ιδιαίτερα στη Δύση, αποτέλεσε ήττα της παραδοσιακής σοσιαλδημοκρατίας , αφού για την επίτευξη ακόμα και του «minimum» προγράμματός της απαιτείται ένα ισχυρό κράτος. Σύμφωνα με τον Χομπσμπάουμ, ο νεοφιλελευθερισμός προσπάθησε να καταστρέψει όχι τον κομμουνισμό (του οποίου το αδιέξοδο είχε γίνει σαφές), αλλά ακόμα και τον ρεφορμισμό των σταδίων, που υποστήριζαν ο Έντουαρντ Μπερνστάιν και οι Φαβιανοί.

Ο Χομπσμπάουμ τοποθετεί την κρίση του μαρξισμού στις κρίσιμες δεκαετίες μετά το 1980. Η κρίση δεν ήταν αμιγώς πολιτική και οικονομική, αλλά και πολιτισμική. Όλο και περισσότερο, οι μεταμοντέρνες προσεγγίσεις έπλητταν τη δυνατότητα κατανόησης των δομών της ανθρώπινης κοινωνίας· σημειώθηκε μια επιστροφή στην απλή αφηγηματική ιστορία, μια περιφρόνηση για τις γενικεύσεις και τη μελέτη της πραγματικότητας, ένας νέος σχετικισμός. Ο Χομπσμπάουμ θεωρούσε την υποχώρηση του μαρξισμού τμήμα μιας ευρύτερης αλλαγής στις κοινωνικές επιστήμες, όπου οι διανοούμενοι εγκατέλειπαν την ορθολογιστική προσπάθεια να δημιουργήσουν μια σφαιρική εικόνα της εποχής μας. Ο Χομπσμπάουμ θεωρεί ότι γι’ αυτό μεγάλο μερίδιο ευθύνης έχει η εξέγερση των διανοουμένων της δεκαετίας της δεκαετίας 1960, έναντι της οποίας ήταν πολύ κριτικός. Αντιπαθούσε τον αντι-συγκεντρωτισμό τους, την αγάπη τους για το αυθόρμητο, τη μερικότητα, τον τριτοκοσμισμό τους. […]

Κατά τη γνώμη μου, ενώ υπερεκτίμησε τη σημασία του μεταμοντέρνου ανορθολογισμού στην πολιτιστική κρίση των τελευταίων τριάντα χρόνια, είχε δίκιο στο ότι οι ολικές εξηγήσεις έχουν ξωπεταχτεί στην αποθήκη, μαζί με τον Μαρξ· αυτό όμως ισχύει κυρίως για τους διανοούμενους. Αν στρέψουμε το βλέμμα μας λίγο πιο πέρα, οι ολικές εξηγήσεις καλά κρατούν. Οι εχθροί της Δύσης εξετάζονται είτε υπό την οπτική του ανορθολογισμού (ισλαμικός φονταμενταλισμός, φανατισμός, τρομοκράτες που ονειρεύονται την αποκατάσταση του χαλιφάτου) είτε της υπεράσπισης των κεκτημένων συμφερόντων (κράτη και θεσμοί) ενάντια στον ατομικισμό της αγοράς. Ο φονταμενταλισμός της αγοράς είναι εξίσου ισχυρός, προσφέροντας μια πλήρη ερμηνεία των πάντων όσο και ο κρατισμός της παλιάς Αριστεράς. Διακηρύσσει, με επικεφαλής τον Χάγιεκ, ότι οι αποφάσεις των εκατομμυρίων καταναλωτών είναι πιο «ορθολογικές» από τις αποφάσεις των πολιτικών και των ελίτ.

Ο Χομπσμπάουμ όμως έχει δίκιο όταν επισημαίνει ότι αυτό που έχει χαθεί (προς το παρόν) είναι η πεποίθηση, την οποία συμμερίζονταν όλοι οι πρωταγωνιστές των μεγάλων επαναστάσεων του 18ου και του 19ου αιώνα (της Γαλλικής, της Αμερικανικής και της Βιομηχανικής) ότι μπορούσαν να αλλάξουν την καθεστηκυία κοινωνική τάξη, εγκαθιδρύοντας στη θέση της μια καλύτερη

Μπορεί να έχουμε χάσει, έγραφε, αλλά οι υποστηρικτές της άποψης «Αφήστε την αγορά να σαρώσει», ηγεμονικής κατά τα έτη 1973-2008, έχουν χάσει κι αυτοί. Ήταν άραγε μια παρηγοριά, καθώς πίστευε ότι η κατάσταση ήταν πρόσφορη για μια επιστροφή στον Μαρξ, τον θεωρητικό του καπιταλισμού; Ενδεχομένως. Αλλά πρέπει να λάβουμε σοβαρά υπόψη μας την προσταγή του Έρικ Χομπσμπάουμ:  να παίρνουμε στα σοβαρά τον Μαρξ και, επιτρέψτε μου να προσθέσω, να παίρνουμε στα σοβαρά την Ιστορία· και να τη σώσουμε από εκείνους που την αντιμετωπίζουν σαν σούπερ μάρκετ, όπου μαζεύει κανείς κάμποσα χρήσιμα στοιχεία, γεμίζει το καλάθι του και τα χρησιμοποιεί για να δικαιώσει την πολιτική που θέλει.

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s