ΑΦΙΕΡΩΜΑ-7: Οι ξεχασμένες φωνές που ξαναζωντανεύουν

Standard

του Τρίστραμ Χαντ

Προς πώλησιν («Guardian», 22.1.2011)

Στους πρόποδες του Χάμπστεντ Χιθ, όπου ο Καρλ Μαρξ και ο Φρίντριχ Έγκελς συνήθιζαν να κάνουν τον απογευματινό τους περίπατο, βρίσκεται το σπίτι του Έρικ και της Μαρλίν Χομπσμπάουμ. Η είσοδος στο σαλόνι της οδού Νάσινγκτον, για μια συζήτηση με τον Χομπσμπάουμ, ήταν παράλληλα και ένα ταξίδι στους μεγάλους ιδεολογικούς αγώνες του 20ού αιώνα των άκρων. Εδώ οι ιδέες είχαν σημασία, η ιστορία σκοπό, και η πολιτική έπαιζε κεντρικό ρόλο.

Το εύρος του έργου και η εμβέλεια της πνεύματός του με εντυπωσίαζαν πάντα. Έως το τέλος της ζωής του, επέμεινε να συναντά διανοούμενους, ποτέ δεν απέτυχε να «βασανίσει» έναν αντίπαλο και συνέχισε να γράφει. Σε ένα απογευματινό τσάι με τον Χομπσμπάουμ η συζήτηση θα μπορούσε να απλωθεί από τα επιτεύγματα του προέδρου Λούλα στη Βραζιλία και τα όρια του Ισάια Μπερλίν ως ιστορικού, μέχρι την κατάρρευση του Κομμουνιστικού Κόμματος στη Δυτική Βεγγάλη και το τι έπρεπε να είχε κάνει ο Ραλφ Μίλιμπαντ με τους γιους του, τον Ντέιβιντ και τον Εντ.

Ωστόσο, το σημαντικότερο επίτευγμα της ζωής του ήταν η αναμόρφωση της μελέτης της βρετανικής Ιστορίας. Ήταν μέλος της μεταπολεμικής γενιάς, η οποία κατόρθωσε να ξεφύγει από τη στενομυαλιά και τον στείρο εμπειρισμό, φωτίζοντας το παρελθόν με νέους τρόπους — από την μελέτη της Ιστορίας της κοινωνικής διαμαρτυρίας έως την επινόηση της παράδοσης και της επίδρασης της τζαζ. Για τον Χομπσμπάουμ, η ιστορία έπρεπε να αποτελεί κομμάτι της συζήτησης για το παρόν. […]. Η σημαντικότερη συμβολή του στην ιστοριογραφία της χώρας ήταν η εισαγωγή της μελέτης των κοινωνικών τάξεων και της οικονομίας στο βρετανικό πανεπιστήμιο. Η συμμετοχή του στην ομάδα ιστορικών του Κομμουνιστικού Κόμματος και η σχέση του με τη γαλλική σχολή των Annales τον οδήγησε να τονίσει το ρόλο της κοινωνικής ιστορίας και των κοινωνικών δομών σε κάθε εγχείρημα κατανόησης του παρελθόντος. Η κοινωνική Ιστορία, για τον Χομπσμπάουμ, έπρεπε να αποτελεί μέρος του ευρύτερου πολιτικού σχεδίου της Αριστεράς, δίνοντας ξανά ζωή σε ξεχασμένες φωνές και τοποθετώντας τη βιωμένη πραγματικότητα των ανθρώπων στο επίκεντρο. Ωστόσο, ο Χομπσμπάουμ δεν υπήρξε ποτέ χοντροκομμένος υλιστής: πίστευε πάντα στη σημασία της Ιστορίας των ιδεών·και, πάνω απ’ όλα, του μαρξισμού.

Ήταν ένας απ’ τους σπουδαιότερους μαρξιστές διανοητές. Την πρώτη μέρα, της πρώτης εβδομάδας του μαθήματός  μου για τον μαρξισμό στο πανεπιστήμιο, δίνω στους φοιτητές να διαβάσουν Χομπσμπάουμ. Εξήγησε τις διανοητικές καταβολές, την ιστορική λειτουργία και τις αποτυχίες του μαρξισμού στη διάρκεια του 20ού αιώνα όσο λίγοι. Βέβαια, υπήρξε και ο ίδιος ένας ιδεολόγος — γράφοντας στο τέλος της ζωής του: «Εξακολουθώ να θεωρώ εύλογη την υπέρβαση του καπιταλισμού». Και η παρούσα κρίση του καπιταλισμού τον έκανε ακόμα πιο ένθερμο στους ιδεολογικούς τους προσανατολισμούς.

Στην τελευταία μας συνέντευξη, όταν η συζήτηση ήρθε στο ότι συνέχισε να είναι μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος ακόμη και μετά τη σοβιετική εισβολή στην Ουγγαρία το 1956, αρνήθηκε να μπει στη λογική της μετάνοιας. Ως ιστορικός, απαίτησε να γίνει κι ο ίδιος κατανοητός μέσα στο δικό του πλαίσιο: ως κάποιος που διαμόρφωσε την πολιτική του ταυτότητα τη δεκαετία του 1930, όταν ο αγώνας απέναντι στον φασισμό διεξαγόταν καθημερινά στους δρόμους της Βιέννης και οι κομμουνιστές βρίσκονταν στη σωστή πλευρά της Ιστορίας. Ποτέ δεν επιδίωξε, όπως ο ίδιος έθετε το ζήτημα, «συμφωνία, αποδοχή ή συμπάθεια». Η στάση του αποτελούσε μέρος του ποιος ήταν — και αυτό ήταν όλο.

Αν όλα τα παραπάνω τον κάνουν να μοιάζει ένας στρυφνός μαρξιστής καθηγητής, η εικόνα απέχει παρασάγγας από την αλήθεια. Ο Χομπσμπάουμ αγαπούσε τις πολιτικές και ακαδημαϊκές συζητήσεις, παρέα με ένα ποτήρι βότκα με τόνικ· απολάμβανε μια καλή παρουσίαση βιβλίου· ήταν χαρισματικός ομιλητής σε δημόσιες εκδηλώσεις και φεστιβάλ (ιδίως έπειτα από ένα ποτήρι ουίσκυ)· και αποκάλυπτε τον εαυτό του στη μεγάλη και λατρεμένη του οικογένεια.

Είδα για τελευταία φορά τον Χομπσμπάουμ σε ένα γεύμα προς τιμήν του και προς τιμήν του Hugh Thomas, του σπουδαίου μελετητή της Ιστορίας της Ισπανίας, στη Βουλή των Κοινοτήτων. Εκεί, εξέφρασε την απεριόριστη ευγνωμοσύνη για τον τρόπο που η Βρετανία τον υιοθέτησε τη δεκαετία του 1930, υπερασπίστηκε με μπρίο τη γενική ορθότητα του έργου του. Την ώρα του καφέ, ο Έντ Μίλιμπαντ ήρθε να υποβάλει τα σέβη του και, σε ένα συνδυασμό Ιστορίας και πολιτικής, προέβη σε μια αποτίμηση του παρελθόντος όπως αυτό εκβάλλει στις πράξεις του σήμερα — μια επιβεβαίωση του έργου του Χομπσμπάουμ. Αλλά ο Χομπσμπάουμ, όντας πάντα ο Χομπσμπάουμ, διαμαρτυρήθηκε αμέσως ότι ο Εντ δεν είναι αρκετά ριζοσπάστης. Υπήρχε πολλή δουλειά που έπρεπε να γίνει, περισσότερη κριτική, περισσότερη κατανόηση. Ο Χομπσμπάουμ υπήρξε ένας γίγαντας του Διαφωτισμού, και ο θάνατός του μας θυμίζει πόσο έχουμε πια απομακρυνθεί από τον 20ό αιώνα, με όλες τις συναπαγωγές του.

 

Μια σκέψη σχετικά μέ το “ΑΦΙΕΡΩΜΑ-7: Οι ξεχασμένες φωνές που ξαναζωντανεύουν

  1. Πίνγκμπακ: Στα Ενθέματα την Κυριακή 7 Οκτωβρίου « ΕΝΘΕΜΑΤΑ

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s