Επετειακές ιστορικές δυσαναλογίες

Standard

ΔΙΑΦΟΡΙΔΙΑ – ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΑΛΛΑ

της Αγγέλικας Ψαρρά

Γυναίκες ψηφίζουν στην Ελεύθερη Ελλάδα. Φωτογραφία του Σπύρου Μελετζή

Ας εξομολογηθώ, μέρα που ’ναι, την αμαρτία μου. Κι ας μου συγχωρεθεί να υποστηρίξω πως ελάχιστες υπηρεσίες στα ζητούμενα της σημερινής συγκυρίας προσφέρει στη δική μας Αριστερά η τρέχουσα πλέον κατάχρηση των ιστορικών αναλογιών, ιδιαίτερα εκείνων που σχετίζονται με την Κατοχή και την Αντίσταση. Γιατί είναι βέβαιο ότι δεν πρόκειται πλέον για μια γενικόλογη προσφυγή σε πτυχές της ιστορίας του εγχώριου αντιφασισμού. Η αναζήτηση ιστορικών προηγουμένων είναι ως ένα βαθμό αναμενόμενη, καθώς στη διαδικασία της συγκρότησής τους κάθε λογής κινήματα, κινήσεις και συσσωματώσεις κατασκευάζουν τη γενεαλογία τους, κατονομάζουν τους προπάτορές τους –άντε, και κάποιες προμήτορες– και επιλέγουν τους ιστορικούς τους συμβολισμούς. Οι μεταβαλλόμενες σημασίες που φορτώνονται κατά καιρούς οι «εθνικές επέτειοι», με άλλα λόγια οι μετατροπές που υφίστανται τα περιεχόμενά τους από τη μια χρονιά στην άλλη, συνιστούν ένα καλό παράδειγμα. Πεδίο διεκδίκησης –και διαμάχης– και η ίδια η τελετουργία του εορτασμού, μαρτυρά τη διαπάλη διαρκείας των αντίστοιχων νοημάτων: με την έννοια αυτή, οι επέτειοι δεν είναι δεδομένες, αλλά επινοούνται κάθε φορά εκ νέου προκειμένου να ικανοποιήσουν διαφορετικές κάθε φορά προσμονές.

Μόνο που δεν πρόκειται γι’ αυτό: οι συνεχείς συγκρίσεις των σημερινών συνθηκών με εκείνες της εμπόλεμης δεκαετίας του ’40 υποδεικνύουν ότι το παρελθόν δεν ανασύρεται απλώς προκειμένου να εμπνεύσει τις παροντικές –αντιφασιστικές, αντιμνημονιακές ή όποιες άλλες– πολιτικές πρακτικές και να τις νομιμοποιήσει, προικίζοντάς τες με το απαραίτητο ιστορικό βάθος. Σπεύδω να ξεκαθαρίσω ότι η έγνοια μου δεν είναι τόσο οι ιστορικές ανακρίβειες: γνωρίζουμε πια τους μηχανισμούς με τη βοήθεια των οποίων το παρόν κατορθώνει να διαβάζει τα παρελθόντα λίγο πολύ κατά το δοκούν, παραμερίζοντας με συγκινητική αδιαφορία τα πραγματικά περιστατικά, για να δανειστώ τη σχετική διατύπωση του Φίλιππου Ηλιού. Εκείνο που μου φαίνεται ανησυχητικό είναι ότι στον δημόσιο αριστερό λόγο, η εμπειρία της αντίστασης στη ναζιστική κατοχή εμφανίζεται όλο και συχνότερα σαν το θαυματουργό κλειδί που θα επιτρέψει την κατανόηση των σημερινών προβλημάτων και θα υπαγορεύσει τις μεθόδους αντιμετώπισής τους.

Μοιάζει παράδοξο, αλλά η σχέση του ίδιου του εαμικού κινήματος με την ιστορία με διευκολύνει στο σημείο αυτό να διευκρινίσω τη θέση μου. Αρκεί να θυμίσω την έμμονη αναφορά των εαμικών οργανώσεων και των εντύπων τους στο ’21 και τους ήρωές του. Δύσκολα μπορούμε να φανταστούμε μεγαλύτερη προσκόλληση ενός κινήματος σε κάποιο προγενέστερο ιστορικό παράδειγμα. Μολαταύτα, το ’21 αντιμετωπιζόταν από τον εαμικό κόσμο ως μια πλούσια σε συμβολισμούς μετωνυμία. Δεν πρόσφερε τα εργαλεία για την ανάγνωση της συγκυρίας ή για τη χάραξη στρατηγικής. Ας το πω αλλιώς: εκείνο που με απασχολεί είναι οι βολικές παραναγνώσεις που κατασκευάζουν ανύπαρκτες ιστορικές αναλογίες («νέα τάξη» τότε, «νέα τάξη» τώρα, Γερμανοί τότε, Γερμανοί τώρα, ναζιστές τότε, νεοναζί τώρα, μαυραγορίτες και δωσίλογοι τότε, δωσίλογοι και μαυραγορίτες τώρα κ.ο.κ.), διευκολύνουν επικίνδυνες συγχύσεις (αντιφασιστικό το μέτωπο κατά των ξένων και ντόπιων κατακτητών στους καιρούς των μνημονίων, αντιφασιστικό και το μέτωπο κατά της Χρυσής Αυγής) και οδηγούν στην υιοθέτηση παραπλανητικών συμβόλων (σημαίες με σβάστικες στην υποδοχή της Μέρκελ).

Στο κλίμα αυτό, δεν μπορώ παρά να αναρωτηθώ πώς διαβάζεται σήμερα ένα ντοκουμέντο της αξίας του Τι είναι και τι θέλει το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο, αν όχι μόνο δεν τοποθετηθεί με προσοχή στα συμφραζόμενά του, αλλά, αντιθέτως, προταθεί ως ένα σημαντικό ιστορικό κείμενο με αυτόδηλη την πολιτική του επικαιρότητα. Είναι αυτονόητο πως η πρόσληψη της μπροσούρας του Δημήτρη Γληνού, η οποία δικαίως χαρακτηρίστηκε ιδρυτικό κείμενο της εαμικής Αντίστασης, δεν μπορεί να είναι ενιαία. Αντιδρώντας, για παράδειγμα, στη διανομή της με την Κυριακάτικη Αυγή (30.9.12), ο Μάκης Μαΐλης κατήγγειλε τη χρήση του ΕΑΜ από τον «οπορτουνιστικό-σοσιαλδημοκρατικό χώρο του ΣΥΡΙΖΑ», επαναφέροντας στη συζήτηση τα «πελώρια και στρατηγικής σημασίας λάθη» του ΕΑΜ/ΚΚΕ που οδήγησαν στην ήττα του εαμικού κινήματος, λάθη που επαναλαμβάνει ο ΣΥΡΙΖΑ και από τα οποία προφυλάσσεται με την τρέχουσα στρατηγική του το ΚΚΕ. Ουδεμία πρωτοτυπία: η εργαλειακή χρήση της ιστορίας του κόμματος συνιστά παλιά και δοκιμασμένη πρακτική, την οποία καλλιεργεί με θρησκευτική ευλάβεια η σημερινή ηγεσία του ΚΚΕ. (Μ. Μαΐλης, «Το ΕΑΜ και το σήμερα», 7.10.12. Βλ. και την απάντηση του Μάνου Ιωαννίδη, «Τα “λάθη” του ΚΚΕ», Η Αυγή, 13.10.12, σύμφωνα με την οποία οι ιστορικές αιτίες της ήττας εντοπίζονται στην προσήλωση του ΚΚΕ στις προτεραιότητες της σοβιετικής πολιτικής).

Αν, όμως, το Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ ανακινεί για τους παλιούς τη γνώριμη διαμάχη για το τι πήγε στραβά και τι στάθηκε καλά καμωμένο, άραγε πώς να το προσεγγίζουν άνθρωποι που ανήκουν σε νεότερες γενιές, όταν ο μοναδικός μπούσουλας που τους προσφέρεται είναι η διαβεβαίωση για την αυτονόητη επικαιρότητα των διατυπώσεών του; Επίκαιρες οι προτάσεις του κειμένου για το περιεχόμενο, την καθοδήγηση και τα συνθήματα του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα, για την κλιμάκωση της λαϊκής αντίδρασης από την παθητική αντίσταση στον ένοπλο αγώνα και την τελική ένοπλη εξέγερση; Δεν αποφεύγω τον πειρασμό να σκεφτώ πως πρέπει να ηχούν περίεργα, ξεκομμένες από τα συμφραζόμενά τους, και οι τόσες αναφορές στο σώμα των γυναικών ως μολυσματικό φορέα εθνικού εκφυλισμού, τόπο διακύβευσης της τιμής του έθνους, καθώς και η ρητή αναγόρευση των ανδρών σε φύλακες της σεξουαλικότητας των γυναικών «τους». Γραμμένο πριν από τον Σεπτέμβρη του ’42, το κείμενο καλεί ασφαλώς και τις γυναίκες στις γραμμές του απελευθερωτικού μετώπου, δεν έχει ωστόσο ακόμη τη δυνατότητα να προδικάσει το μέγεθος και την ένταση της συμμετοχής τους. Έτσι, τις αντιμετωπίζει ως δυνάμει πολεμική λεία του αντιπάλου. Είμαι βέβαιη ότι δύο χρόνια αργότερα, διαφορετικές θα ήταν οι έμφυλες εμφάσεις του. Στο ζήτημα αυτό, η ιδρυτική διακήρυξη του ΕΑΜ είχε χάσει την επικαιρότητά της λίγο μόλις καιρό μετά τη σύνταξή της. (Φτάνει μια πρόχειρη ματιά στο Πώς πρέπει να δουλεύη η γυναίκα στο Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο, που κυκλοφόρησε από την Κεντρική Επιτροπή του ΕΑΜ μερικούς μήνες αργότερα).

Εμμονή με το έλασσον, ανιστόρητες αγκυλώσεις υπαγορευμένες από μια κακώς νοούμενη, καθότι φεμινιστική, πολιτική ορθότητα; Δεν θα πρωτοτυπήσω αν ισχυριστώ ότι διανύουμε μια περίοδο, κατά την οποία ο σεξισμός και η ομοφοβία γνωρίζουν εντυπωσιακή άνθηση. Οι πρόσφατες αποτυπώσεις του φαινομένου στον δημόσιο λόγο μάς επιτρέπουν να αντιληφθούμε τη σοβαρότητά του: με σημαιοφόρο τον ίδιο τον πρόεδρο της Βουλής, όλο και περισσότεροι δημόσιοι άνδρες υιοθετούν ένα πολιτικό ιδίωμα βασισμένο στην επίδειξη του πιο επιθετικού, του πιο απροκάλυπτου, σεξισμού. Φαίνεται πως η κοινοβουλευτική παρουσία της Χρυσής Αυγής πέτυχε, εκτός όλων των άλλων, να αναγάγει το «αντριλίκι» σε πολιτικό επιχείρημα.

Στο κλίμα αυτό, δεν αρκεί πλέον η συμπερίληψη του σεξισμού κάθε που θα αναφερθούμε στο δειγματολόγιο των δηλητηρίων με τα οποία ποτίζει την ελληνική κοινωνία η Χρυσή Αυγή. Ο μισογυνισμός και η ομοφοβία αποτελούν θεμέλια της ιδεολογίας και της πολιτικής των νεοναζιστών, ο αντιφεμινισμός συνιστά μέρος του πολιτικού τους προγράμματος. Ξεκαθαρίζω πως για την αντιμετώπιση της νεοναζιστικής απειλής θεωρώ απαραίτητες τις ευρύτερες δυνατές συμπράξεις. Το εύρος, ωστόσο, δεν θα έπρεπε να αφορά μόνο την πολιτική ταυτότητα όσων συμμετάσχουν στο εγχείρημα, αλλά και τις επιμέρους θεματικές με τις οποίες θα καταπιαστούν. Δεν μπορώ, με άλλα λόγια, να φανταστώ μια σύγχρονη αντιναζιστική κίνηση που να μη βάλει στόχο να κάνει ορατό (και) τον σεξισμό με τον οποίο η Χρυσή Αυγή μολύνει το πολιτικό σύστημα. Και για να επιστρέψω εκεί από όπου ξεκίνησα: όσο πολύτιμη κι αν είναι η κληρονομιά του ΕΑΜ, ας μη της φορτώσουμε προβλήματα συγκαιρινά που απαιτούν σύγχρονες λύσεις.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s