Η ψυχολογία του οδηγού: Σε τι διαφέρει από αυτήν του «κανονικού» ανθρώπου;

Standard

Τροχαία: όχι ατυχήματα, αλλά εγκλήματα. 18 Νοεμβρίου, Παγκόσμια Ημέρα Μνήμης Θυμάτων Τροχαίων Δυστυχημάτων

του Αλέξανδρου Αστρινάκη

Αφίσα του Δημήτρη Αρβανίτη

Η ψυχολογική διερεύνηση της συμπεριφοράς του οδηγού έχει αξία όταν τα συμπεράσματα χρησιμεύουν για την οικοδόμηση κάποιων εργαλείων που θα βοηθήσουν να σωθούν ανθρώπινες ζωές. Η κακή συμπεριφορά του οδηγού δεν υπάρχει δεύτερη ευκαιρία για να διορθωθεί, όπως γίνεται σε άλλες περιστάσεις: όταν τραυματισθεί ή πεθάνει ένας άνθρωπος στον δρόμο, όσο και να αλλάξει η συμπεριφορά του υπεύθυνου οδηγού, το κακό δεν αναπληρώνεται. Στο άρθρο αυτό, η ψυχολογία του οδηγού προσεγγίζεται με τρεις διαφορετικές έννοιες: α) το αμάξωμα-δέρμα, β) τη δυναμική της ομάδας εντός του αυτοκινήτου, γ) τον μεταβατικό χώρο του αυτοκινήτου.

Το αμάξωμα-δέρμα. Το δέρμα είναι το περίβλημα του σώματος. Όταν ο οδηγός μπαίνει στο αυτοκίνητο, η αίσθηση των ορίων του σώματος αλλοιώνεται. Το σώμα σχεδόν ακινητοποιείται σε μια θέση. Το αμάξωμα γίνεται το νέο «δέρμα». Τα όρια του σώματος επεκτείνονται. Αποκτούμε ένα ατσάλινο δέρμα και ένα σώμα με τελείως διαφορετικές δυνατότητες στον χώρο. Αλλάζει το οπτικό πεδίο, ακινητοποιούνται σχεδόν τα πόδια, αυξάνεται η ταχύτητα των αντανακλαστικών κινήσεων. Τι επιπτώσεις έχει όμως σε ψυχολογικό επίπεδο το αμάξωμα-δέρμα; Η επέκταση των ορίων του σώματος από το δέρμα στο αμάξωμα αυξάνει τον εγωισμό του οδηγού και αλλάζει σχεδόν την εξωτερική του εμφάνιση. Ο οδηγός δεν κρίνεται τόσο με βάση με την εμφάνισή του (χοντρός, ψηλός, κοντός, άσχημος, αρρενωπός) αλλά και με το τι αμάξι οδηγεί. Ο οδηγός δεν μπαίνει, φοράει το αυτοκίνητο. Αποκτά σχεδόν ένα διαφορετικό εαυτό. Ο τύπος και οι ικανότητες του αυτοκινήτου ( σπορ, οικογενειακό, τζιπ κ.λπ.) μαρτυρούν ιδιότητες που θέλει να προβάλει ο οδηγός στον κοινωνικό του χώρο. Οι ιδιότητες του αυτοκινήτου παίζουν αναπληρωματικό ρόλο σε πλευρές του οδηγού. Έτσι, ένας αδύναμος σωματικά άνθρωπος μπορεί να πάρει ένα σπορ αυτοκίνητο μεγάλου κυβισμού, ένας που έχει πρόβλημα με την ηλικία του να πάρει ένα ολοκαίνουριο αυτοκίνητο κ.ο.κ.

Τα παραπάνω επηρεάζουν τη συμπεριφορά του οδηγού, ο οποίος βλέπει να αλλάζει η σχέση του με τον χώρο. Μπορεί ακόμη και να αρνηθεί την ύπαρξη του δυστυχήματος, θεωρώντας ότι ο θόρυβος αφορούσε ένα άλλο γεγονός. Το αν θα ασχοληθεί ή όχι με το δυστύχημα θα εξαρτηθεί από αντικρουόμενα συναισθήματα: το αίσθημα ενοχής και φροντίδας από τη μια και τον βαθμό συναισθηματικής αδιαφορίας από την άλλη. Ένας συναισθηματικά αδιάφορος άνθρωπος δεν νοιάζεται για τον ανθρώπινο πόνο και ίσως είναι η συχνότερη περίπτωση σε περιπτώσεις εγκατάλειψης. Ένας άνθρωπος με φυσιολογικό αίσθημα ενοχής όχι μόνο θα προσπαθήσει να κάνει το καλύτερο σε περίπτωση που προκάλεσε το δυστύχημα, αλλά θα σπεύσει σε βοήθεια και σε περιπτώσεις που ο ίδιος δεν έχει καμία ανάμιξη. Ο παρανοϊκός θα αποδώσει την αιτία του συμβάντος στο θύμα. Ο νάρκισσος θα θεωρήσει πως αποκλείεται να προκαλέσει δυστύχημα, τόσο ικανός οδηγός που είναι. Ο ψυχαναγκαστικός δύσκολα θα εγκαταλείψει το θύμα γιατί είναι ενοχοποιημένος και τυπικός, μια τάση μέσα του προς εγκατάλειψη όμως μπορεί να οφείλεται σε έντονη δυσαρέσκεια για την εμπλοκή του και το ανυπόφορο αίσθημα ενοχής που θα νιώσει όταν επισημοποιηθεί το δυστύχημα. Τέλος, ο διεστραμμένος θα αποφύγει την εμπλοκή του, αφού οι κανόνες ηθικής γι’ αυτόν είναι αποκλειστικά προσαρμοσμένοι στις ανάγκες του.

Ο μεταβατικός χώρος του αυτοκίνητου. Ως μεταβατικό χώρο του αυτοκινήτου εννοώ το εσωτερικό του αυτοκινήτου όπου οι επιβάτες μεταβιβάζουν συναισθήματα σχετικά με τον στόχο της μετακίνησης αλλά και της ψυχικής κατάστασης που βρίσκονται τη δεδομένη στιγμή. Είναι η στιγμή που το αυτοκίνητο περιέχει την επικοινωνία, τις απόψεις, τη συμπεριφορά των επιβατών.Οι διεργασίες σε αυτό τον χώρο, η επικρατούσα άποψη, ο στόχος της μετακίνησης, αν π.χ. κάποιοι πηγαίνουν σε διασκέδαση, εκδρομή, κηδεία ή στη δουλειά,είναι αυτονόητο πως δημιουργούν διαφορετικό, κάθε φορά, κλίμα μέσα στο αυτοκίνητο. Σύντομα, αυτή η κατάσταση θα οδηγήσει σε ομαδοποίηση των επιβατών του αυτοκινήτου.

Η δυναμική της ομάδας εντός του αυτοκινήτου. Η συγκρότηση σε ομάδα των επιβατών του αυτοκινήτου θα αλλάξει την ψυχολογική ατμόσφαιρα. Μπορεί να επικρατήσει η παρανοϊκή άποψη: «Εμείς είμαστε οι καλύτεροι και έχουμε πάντα δίκιο». Αν επικρατήσει στην ομάδα η άποψη της επιθετικής οδήγησης, τότε θα παρατηρηθεί ομαδική μανία με υψηλές ταχύτητες, «κόντρες» και επικίνδυνους ελιγμούς. Το αίσθημα παντοδυναμίας και υπεροχής εκστασιάζει τους επιβάτες, η ένταση του κινδύνου αφαιρεί καταθλιπτικά συναισθήματα, ενώ πιθανή συνυπάρχουσα ατυχηματοθηρία* αυξάνει πολύ τις πιθανότητες δυστυχήματος. Η απόφαση ή όχι για την εγκατάλειψη του θύματος θα εξαρτηθεί κυρίως από τη συνολική ηθική που επικρατεί στην ομάδα. Είναι πιθανό να παρατηρηθούν συμπεριφορές διάσπασης και παρανοϊκής σύγκρουσης στο εσωτερικό της ομάδας.

Τελικά, η μείωση της εγκατάλειψης εξαρτάται από τη μείωση του συνολικού αριθμού των δυστυχημάτων. Τι κάνουμε, π.χ., με τους οδηγούς που είναι εξαρτημένοι από αλκοόλ, ουσίες ή ηρεμιστικά, με αυτούς που πάσχουν από Αλτσχάιμερ ή επιληψία, με τους ψυχωσικούς που δεν ακολουθούν φαρμακευτική αγωγή;

Τα μαθήματα συμπεριφοράς οδηγών στη διαδικασία λήψης διπλώματος και η αγωγή στα σχολεία (σχετικά με την επιθετική οδήγηση και την εξιδανίκευση του αυτοκινήτου, την αποδόμηση της αξίας του κινδύνου, και τους κινδύνους τηςεπιθετικής οδήγησης) είναι δυο βασικές διαδικασίες που μπορούν να συντελέσουν θετικά.

 

Ο Αλέξανδρος Αστρινάκης (astrinakis@gmail.com) είναι ψυχίατρος, ψυχοθεραπευτής.

*Ατυχηματοθηρία: ψυχοπαθολογικού τύπου επιδίωξη δυστυχήματος.

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Η ψυχολογία του οδηγού: Σε τι διαφέρει από αυτήν του «κανονικού» ανθρώπου;

  1. Αναρωτιέμαι, σκέφτηκε κανείς τον αντίκτυπο των συμβόλων κύρους στην ψυχολογία του οδηγού;
    Πχ. αλλιώς αντιμετωπίζεις κάποιον καθισμένο άνετα στην μεγάλη μαύρη πολυθρόνα ενός τεράστιου γραφείου κι αλλιώς τον ίδιο άνθρωπο με φόρμα τζόγκινγκ.
    Τα σύμβολα κύρους ασυνείδητα επηρρεάζουν τον τρόπο που φέρονται οι άνθρωποι απέναντί σε όσους τα φέρουν, αλλά και τη συμπεριφορά των ίδιων των φορέων αυτών των συμβόλων.
    Το αυτοκίνητο, ως σύμβολο κύρους, ισοδυναμεί ακριβώς με το τεράστιο γραφείο και τη δερμάτινη πολυθρόνα. Ο οδηγός, καθισμένος άνετα, νιώθει ότι ασκεί τον έλεγχο πάνω σε μια δύναμη που βρυχάται κάτω από τα πόδια του. Όσοι είναι έξω από το αυτοκίνητο, έχουν μπροστά τους το ορατό σύμβολο της οικονομικής επιφάνειας και της ισχύος του οδηγού-ιδιοκτήτη. Δεν είναι τυχαίο που σε χώρες όπως η δική μας, τα μεγαλύτερα οχήματα εκτοπίζουν τα μικρότερα. Δεν είναι τυχαίο που τα τεράστια τζιπ και πολυμορφικά έχουν γίνει τόσο δημοφιλή. Οι άνθρωποι στο δρόμο δεν αντιμετωπίζονται ως ίσοι απέναντι στο νόμο. Αντίθετα, τα δικαιώματα κάθε χρήστη του δρόμου είναι ευθέως ανάλογα με το εκτόπισμα του οχήματος το οποίο ελέγχει. Με λίγα λόγια, ο οδηγός λεωφορείου έχει δικαίωμα να περάσει με κόκκινο και ο οδηγός ΙΧ καλά θα κάνει να περιμένει.
    Καθισμένος στο μικρό του θρόνο, περιχαρακωμένος από τα μικρά όρια της κινητής του επικράτειας, ο οδηγός φέρεται ως μικρός άρχοντας του δρόμου, αντιμετωπίζοντας επιθετικά τις εισβολές στο «ζωτικό του χώρο.» Αν οι εισβολείς είναι ίσης ή μεγαλύτερης ισχύος, ο οδηγός υποχωρεί και μοιράζεται μαζί τους το δρόμο. Αν όμως είναι μικρότερου κύρους και ισχύος (μηχανές, ποδηλάτες, πεζοί) ο οδηγός αγανακτεί για το σφετερισμό του χώρου που δικαιωματικά του ανήκει και μπορεί να εκδηλώσει επιθετική συμπεριφορά (έστω και μόνο λεκτικά).
    Η υποχώρηση μιας -ακόμη- ραγιαδικής κοινωνίας μπροστά στα σύμβολα πλούτου και ισχύους και σε όσους τα φέρουν (στην περίπτωση που εξετάζουμε τα αυτοκίνητα και τους οδηγούς) πιστεύω ότι μπορεί επίσης να εξηγήσει και τη γενικότερη νοοτροπία που επικρατεί και η οποία επιτρέπει και συγχωρεί την καταπάτηση των δικαιωμάτων των υπολοίπων από τους οδηγούς. Ακόμη και ο ίδιος ο οδηγός, ως πεζός, ανέχεται, συχωρεί και επιτρέπει την αφαίρεση του χώρου του από άλλα οχήματα. Πχ το παρκάρισμα στο πεζοδρόμιο βιώνεται σχεδόν ως δικαίωμα των αυτοκινήτων, και η προσδοκώμενη συμπεριφορά των πεζών (οδηγών και μη) είναι να συμβιβαστούν μοιρολατρικά με την καθεστηκυία τάξη. Δεν είναι τυχαίο ότι στο πασίγνωστο περιστατικό με τον πεζό που πέρασε πάνω από το αυτοκίνητο, σύσσωμη η γειτονιά έτρεξε να υπερασπιστεί τον παράνομο οδηγό παρόλο που αυτός είχε κλείσει το πεζοδρόμιο για όλους (http://mamastodromo.blogspot.gr/2011/10/blog-post_30.html).

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s