Τουρκία 2012: η αυταρχική και ελιτίστικη πολιτική κουλτούρα κυριαρχεί και εμποδίζει τον εκδημοκρατισμό

Standard
ΜΕ ΤΗΝ ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ «ΙΣΤΟΡΕΙΝ» ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΤΑΠΟΛΙΤΕΥΣΗ, 14-16 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ

συνέντευξη της Μπούσρα Ερσανλί στον Βαγγέλη Κεχριώτη

Η Μπ. Ερσανλί μιλάει τη δημοκρατία, την πρόσφατη φυλάκισή της, την αυτολογοκρισία στα πανεπιστήμια, το Κουρδικό, το νέο τουρκικό Σύνταγμα

Από την Παρασκευή μέχρι την Κυριακή (14-16 Δεκεμβρίου) το περιοδικό Ιστορείν σε συνεργασία με το Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου (και την οικονομική υποστήριξη του Ιδρύματος Friedrich Ebert) οργανώνει συνέδριο με θέμα «Μεταπολίτευση: Από τη μετάβαση στη δημοκρατία στην οικονομική κρίση;». Σκοπός του, να αναλύσει το φαινόμενο της μεταπολίτευσης πέρα από τα στερεότυπα και τις αφηγήσεις της κρίσης. Στο συνέδριο παίρνουν μέρος πενήντα μελετητές από πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα της Ελλάδας και του εξωτερικού. Α

νάμεσά τους, και η τουρκάλα πολιτικός επιστήμων Büşra Ersanlı. Η Ersanlι έχει διδάξει ως επισκέπτρια σε πολλά ευρωπαϊκά πανεπιστήμια, ενώ τα τελευταία χρόνια διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Μαρμαρά. Το πιο γνωστό της βιβλίο είναι: Εξουσία και Ιστορία: Το δόγμα της «επίσημης Ιστορίας» στην Τουρκία (1992). Εδώ και χρόνια μετέχει στον αγώνα για τα ανθρώπινα δικαιώματα, ενώ το 2009 εξελέγη στο συντονιστικό του φιλοκουρδικού Κόμματος Ειρήνης και Δημοκρατίας (BDP). Τον Οκτώβριο του 2011 φυλακίστηκε, εννέα μήνες, για «συμμετοχή σε τρομοκρατική οργάνωση». Η δίωξή της συνεχίζεται. Ο Βαγγέλης Κεχριώτης, επίκουρος καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου, τη συνάντησε στην Κωνσταντινούπολη και μίλησε μαζί της για την κοινωνία και την πολιτική στη σημερινή Τουρκία.

ΕΝΘΕΜΑΤΑ

 Πώς θα περιγράφατε, εν συντομία, τις ομοιότητες και τις διαφορές της εμπειρίας Ελλάδας και Τουρκίας τα τελευταία 40 χρόνια;

4

Η Μπ. Ερσανλί σε δηλώσεις της στα τουρκικά μέσα αμέσως μετά την αποφυλάκισή της, τον Ιούλιο που μας πέρασε.

Οι ομοιότητες βρίσκονται, λίγο-πολύ, στα αποτελέσματα του εκδημοκρατισμού και του αυταρχισμού. Κυρίως, όμως, έχουμε διαφορές, οι οποίες είναι πιο εμφανείς και σημαντικές. Οι διαφορές αυτές σχετίζονται πρωτίστως με την κυρίαρχη πολιτική κουλτούρα του τουρκικού καθεστώτος. Θεωρώ πως το πολιτικό, θεσμικό και γραφειοκρατικό στρατιωτικό κατεστημένο και οι τρόποι άσκησης εξουσίας έχουν ακολουθήσει διαφορετικό δρόμο σε σχέση με την Ελλάδα. Έχει δημιουργηθεί μια πολιτική κουλτούρα που δυστυχώς προκρίνει τη μονολιθικότητα, σε μια χώρα που συγκροτείται από πολλές πληθυσμιακές ομάδες, με σοβαρές διαφορές. Έτσι, το σύστημα εξουσίας γίνεται ολοένα και πιο απρόσιτο.

Σχετικά με το τελευταίο. Φυλακιστήκατε τη δεκαετία του 1970, αλλά και τη χρονιά που μας πέρασε, για εννιά μήνες. Πώς σας επηρέασε αυτή η εμπειρία και πώς εκτιμάτε την απόσταση που έχει διανυθεί όσον αφορά τον εκδημοκρατισμό της κοινωνίας;

Παρατηρώ ότι και στη δική μου ζωή, όπως και στο αριστερό κίνημα εντός του οποίου βρέθηκα, εντός και εκτός, όλο αυτό το διάστημα, το σύστημα εξουσίας και η κυρίαρχη ελίτ εμφανίζονται με ένα διπλό πρόσωπο. Σαν μια τραμπάλα: εκδημοκρατισμός-αυταρχισμός και τούμπαλιν. Η πολιτική δύναμη που μας φυλάκισε τη δεκαετία του 1970 αντιμετώπιζε ως εχθρό οτιδήποτε σχετιζόταν με τον σοσιαλισμό, τη μαζικοποίηση, τον εκδημοκρατισμό, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τον κομμουνισμό. Σήμερα, ο εχθρός δεν είναι πια ο κομμουνισμός (το 1991 ο νόμος εναντίον του κομμουνισμού άλλαξε), αλλά η ίδια πρακτική συνεχίζεται μέσω της πολύ βολικής έννοιας της «τρομοκρατίας», έννοια η οποία έχει ενταχθεί στο νομικό σύστημα των ΗΠΑ και πολλών άλλων χωρών. Έτσι, ο εχθρός διαχέεται ακόμα περισσότερο. Στο παρελθόν ήταν ιδεολογίες όπως ο κομμουνισμός και ο αναρχισμός, σήμερα είναι, ουσιαστικά, μια στάση: ο όρος «τρομοκρατία» χρησιμοποιείται εύκολα για κάθε μορφή αντίστασης. Αυτό που παραμένει απαράλλακτο είναι το συσσωρευμένο μίσος για κάθε είδος αντίστασης· κι αυτό είναι το τρομακτικό. Στην τραμπάλα αυτή, λοιπόν, ο απολυταρχισμός σηκώνεται πάντα ψηλότερα, ενώ ο εκδημοκρατισμός, αν και υπάρχουν περίοδοι που επιχειρεί να ισορροπήσει, όπως κατά τη διάρκεια της προσέγγισης με την Ε.Ε. (1999-2005), στο τέλος κάμπτεται, διότι η ιδέα της ηγεμονίας της κυρίαρχης ταυτότητας παραγκωνίζει κάθε άλλο κίνητρο άσκησης πολιτικής.

Θεωρείτε λοιπόν ότι μπορούμε να ανιχνεύσουμε περισσότερες συνέχειες παρά τομές μεταξύ της κυβέρνησης του AKP και των προηγούμενων;

Υπάρχει μια ισχυρή συνέχεια, που εξηγείται από την πολιτική μας κουλτούρα: βαθιά αυταρχική και ελιτίστικη –ακόμα κι αν το περιεχόμενο του ελιτισμού μεταβάλλεται στον χρόνο–, μονολιθική, εργαλειακή. Έτσι, είναι πολύ δύσκολο να κατηγορήσει κανείς συγκεκριμένες ιδεολογίες ή θεσμούς, τον στρατό, τη γραφειοκρατία, το Ισλάμ, την αντίδραση, την προοδευτικότητα, την επαναστατικότητα. Όλα τους βρίσκονται εντός αυτής της πολιτικής κουλτούρας.

 Προσεγγίζοντας συγκεκριμένες όψεις αυτής κουλτούρας, θα ήθελα τη γνώμη σας για το ζήτημα της ακαδημαϊκής ελευθερίας. Είστε μέλος της πανεπιστημιακής κοινότητας και η δίωξή σας δεν αφορούσε μόνο την πολιτική σας ένταξη, αλλά και την ιδιότητά σας αυτή. Πώς επηρεάζει ο αυταρχισμός που περιγράψατε την πανεπιστημιακή ζωή;

Κανένας δεν παρενέβη ευθέως στην ερευνητική μου δραστηριότητα κατά τη διάρκεια της ακαδημαϊκής μου ζωής, η οποία αριθμεί πια πάνω από δύο δεκαετίες. Ωστόσο, πάντα ένιωθα πως συγκεκριμένα θέματα και προσεγγίσεις δεν θα γίνονταν αποδεκτά. Έτσι, εγώ και οι συνάδελφοί μου, από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, έπρεπε να έχουμε διαρκώς στο μυαλό μας τις ισορροπίες και μια «ευελιξία», όσον αφορά τις έννοιες και τις ερευνητικές εστιάσεις μας, ώστε η δουλειά μας να «περάσει» και να εκδοθεί. Βιώναμε μια πολύ αυστηρή αυτολογοκρισία, που οριζόταν από όσα ζητήματα το κράτος θεωρούσε ευαίσθητα, επικίνδυνα ή απειλητικά γι’ αυτό.

Η διατριβή μου είναι ένα καλό παράδειγμα. Έκανα ό,τι μπορούσα, προσπαθώντας να αναδείξω τη μονολιθικότητα των σχολικών εγχειριδίων ιστορίας στα πρώτα χρόνια της Τουρκικής Δημοκρατίας. Δεν μπορούσα όμως να αναφερθώ στην ταυτότητα και τις ονομασίες των πληθυσμών, να κατονομάσω την κουρδική ή άλλες μειονότητες, να μιλήσω για τον πλουραλισμό αυτόν ως κεντρικό παρονομαστή της χώρας. Μπορούσα μόνο να εστιαστώ στο ζήτημα της μονολιθικότητας μέσα απ’ τα εγχειρίδια. Αυτό ήταν το κεντρικό μου επιχείρημα, αλλά θα ήθελα να περιγράψω και το έδαφος στο οποίο αναπτύσσεται — αυτό το έδαφος όμως δεν μπορούσα να το αποδώσω σε όλες του τις αποχρώσεις.

4a

Μια ιστορική φωτογραφία. Η Mπ. Εσρανλί, λίγο μετά την αποφυλάκισή της, μαζί με φίλους, μέλη του Group Ιnternationale de Travail, μιας οργάνωσης για την υπεράσπιση της ακαδημαϊκής ελευθερίας.

Μιλώντας για τους Κούρδους, οι κατηγορίες εναντίον σας βασίστηκαν στη συμμετοχή σας στα σεμινάρια που οργάνωσε το Κόμμα Ειρήνης και Δημοκρατίας (BDP), στο οποίο ανήκετε.

Συμμετέχω στο BDP, το οποίο αποτελεί τη συνέχεια του πολιτικού αγώνα των Κούρδων, αγώνα για την ελευθερία, για να πάρουν τη ζωή τους στα χέρια τους, για να το πούμε απλά. Είναι η πρώτη φορά που έγινα, στα 58 μου, μέλος κόμματος, γιατί πιστεύω πως αποτελεί τη μόνη διέξοδο για τον εκδημοκρατισμό της Τουρκίας. Διότι τον χρειάζονται περισσότερο απ’ τον καθένα. Έτσι, έχουν γίνει πιο δημιουργικοί και προωθημένοι σε ζητήματα όπως η συμμετοχή των γυναικών, η οικολογία, η ένταξη περιθωριοποιημένων πληθυσμών, το εργατικό κίνημα. Επιχειρούν να τα αναδείξουν μαζί με το Κουρδικό. Κατά τη γνώμη μου, πρόκειται για το πιο αυθεντικό κίνημα στη χώρα. Γι’ αυτό συμμετέχω, αν και είμαι πολύ πιο «ακαδημαϊκή» στις σκέψεις μου, τη ζωή και τα συναισθήματά μου.

 Πιστεύετε πως υπάρχει ελπίδα εκδημοκρατισμού;

Υπάρχει πάντα ελπίδα, αλλά η πολιτική κουλτούρα για την οποία μιλήσαμε, μια κουλτούρα αυταρχισμού, καριερισμού και ακραίου πραγματισμού, που αδιαφορεί για τη νομιμότητα και τα ανθρώπινα δικαιώματα, επηρεάζει όλους τους πολιτικούς αγώνες στη χώρα: της Αριστεράς ή της Δεξιάς, των Κούρδων ή των Τούρκων, των νέων ή των γέρων. Και έχω δει επανειλημμένα αυτή την κουλτούρα να διαποτίζει τους ανθρώπους, επηρεάζοντας την ενασχόληση τους με την πολιτική με λάθος τρόπο: αντιδρούν παρόμοια, σαν αρνητικά αντίγραφα. Δείτε για παράδειγμα τη λατρεία του ήρωα: βρίσκουμε έναν άντρα και τον ακολουθούμε άκριτα. Επίσης, μας λείπει η κουλτούρα του μοιράσματος, της συλλογικής αντιμετώπισης. Αυτή η κουλτούρα είναι πολύ φτωχή στην Τουρκία, και ο νεοφιλελευθερισμός έχει εντείνει το πρόβλημα.

  Πόσο διαφορετική, λοιπόν, είναι η τουρκική κοινωνία σήμερα, στην εποχή του νεοφιλελευθερισμού και της παγκοσμιοποίησης, σε σχέση με τις δυτικές κοινωνίες αλλά και τις κοινωνίες της Μέσης Ανατολής;

psyxoΝομίζω ότι το κεντρικό ζήτημα είναι η έλλειψη υποδομών, σε θεσμικό και νομικό επίπεδο, όσον αφορά τη δημοκρατία. Ένας εξωτερικός παρατηρητής θα μπορούσε να πει πως η Τουρκία αποτελεί «παράδειγμα» για τις αραβικές κοινωνίες, αλλά αν δούμε τη νομοθεσία υπάρχει μεγάλο πρόβλημα με τα ανθρώπινα δικαιώματα, τα δικαιώματα των γυναικών, των παιδιών, το σύστημα υγείας κ.ά. Ποιο είναι λοιπόν το «παράδειγμα»; Αν κοιτάξουμε τη βιτρίνα, το παράδειγμα είναι η άνθηση της οικονομίας, η οποία είναι ελκυστική για τη Δύση. Όταν όμως διαχωρίσουμε την οικονομία από τη δημοκρατική λειτουργία, τότε το «παράδειγμα» δεν υπάρχει στ’ αλήθεια, είναι ένας δρόμος ολισθηρός. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει πως η τουρκική κοινωνία είναι «εγγενώς» διαφορετική από τις δυτικές. Η παγκοσμιοποίηση και ο νεοφιλελευθερισμός έχουν διαμορφώσεις παρόμοιες συνθήκες σε διαφορετικές γεωγραφίες.

 Πιστεύετε ότι το νέο Σύνταγμα θα βελτιώσει την κατάσταση; Ξέρω πως έχετε εργαστεί για το ζήτημα αυτό.

Προσπάθησα να προωθήσω, στην πρόταση του BDP για το νέο Σύνταγμα, τα ζητήματα των γλωσσικών δικαιωμάτων, της εκπαίδευσης στη μητρική γλώσσα, της αποκέντρωσης, της αυτονομίας, του φεντεραλισμού. Έδωσα έμφαση ειδικά στην αποκέντρωση ως γενικό όρο, και συγκεκριμένα στην αυτονομία, τη δημοκρατική αυτονομία, λαμβάνοντας υπόψη και τη διεθνή εμπειρία.

Πάνω σ’ αυτά δούλευα όταν με συνέλαβαν. Γι’ αυτό και θεωρώ τη δίωξή μου πνευματική βία απέναντι στην παραγωγή σκέψης, γνώσης και πληροφόρησης. Και αυτά που χρησιμοποίησαν στο κατηγορητήριο είναι κομμάτια από τις σημειώσεις μου των τελευταίων δέκα χρόνων, δεν είναι καν δικές μου ιδέες. Ήθελα να κατανοήσω, να δω τι είναι καλύτερο γι’ αυτή τη χώρα. Στην Τουρκία, όμως, το σύστημα εξουσίας μισεί όσους σκέφτονται παραπέρα, όσους αρνούνται το μοναδικό δόγμα.

 Το νέο Σύνταγμα θα αντικαταστήσει εκείνο που φτιάχτηκε από την χούντα. Πιστεύετε πως έτσι η Τουρκία θα γίνει μια απο-στρατιωτικοποιημένη κοινωνία, ή τουλάχιστον αποκαθαρμένη από την κληρονομιά του στρατιωτικού πραξικοπήματος;

Το ζήτημα της κληρονομιάς της χούντας είναι σημαντικό, αλλά δεν αρκεί για να απαντήσουμε. Το πρόβλημα ξεπερνάει τον στρατό, καθώς ένα ανάλογο είδος ηγεμονίας δημιουργούν και άλλες κυρίαρχες ελίτ. Αυτή η μορφή ηγεμονίας (η ενός ανδρός αρχή, η μονολιθικότητα, ο ελιτισμός, ο ισοπεδωτικός πραγματισμός κ.ο.κ.) αναπαράγεται και σε θεσμούς και συλλογικότητες εκτός κράτους.

Ο στρατός είναι ίσως το πιο επικίνδυνο στοιχείο, γιατί διαθέτει τα όπλα, το μονοπώλιο της βίας, και έχει τη δυνατότητα να τη χρησιμοποιήσει άμεσα. Η πνευματική βία που ασκείται σήμερα σε πολλούς ανθρώπους που συλλαμβάνονται ή άλλους που γνωρίζουν την τρομοκρατία στα πανεπιστήμια και τα κρατικά ιδρύματα, έχει πολλά κοινά με τη βία των δεκαετιών του 70 και του 80. Η κυρίαρχη βία σήμερα δεν είναι φυσική, είναι πνευματική και ψυχολογική, υπάρχει όμως συνέχεια μεταξύ των δύο μορφών.

Δεν πιστεύω πως η λύση είναι οι δίκες. Στις δίκες της Εργκενεκόν, της «Βαριοπούλας», της ODA TV κ.ά. το κοινό στοιχείο είναι η κατηγορία για τρομοκρατία, ωστόσο όλο το οικοδόμημα βασίζεται στην πνευματική και ψυχολογική τρομοκρατία. Πιστεύω ότι μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό των κατηγορούμενων είναι ένοχοι για τις κατηγορίες που τους αποδίδονται. Το ζήτημα έχει εργαλειοποιηθεί, κυρίως για να καταστείλει τις φωνές αντίστασης.

Ωστόσο, παρότι υπάρχουν ελάχιστες πιθανότητες ένα νέο Σύνταγμα να αλλάξει σύντομα όλη αυτή τη νοοτροπία, η νέα γενιά αναπτύσσει μια διαφορετική συμπεριφορά, μορφές αλληλεγγύης (για τους πάνω από 800 φοιτητές που βρίσκονται στη φυλακή σήμερα, για παράδειγμα). Υπάρχει εδώ μια ελπίδα, αλλά χρειάζεται χρόνος. Βραχυπρόθεσμα, τα αποτελέσματα μπορεί να είναι, κατά τη γνώμη μου, μόνο συγκυριακά και να προέλθουν από τις διεθνείς εξελίξεις.

Τη συνέντευξη πήρε ο Βαγγέλης Κεχριώτης με τη βοήθεια του Μάνου Αυγερίδη.

Μια σκέψη σχετικά μέ το “Τουρκία 2012: η αυταρχική και ελιτίστικη πολιτική κουλτούρα κυριαρχεί και εμποδίζει τον εκδημοκρατισμό

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s