Η ανάδειξη του πολίτη στην Τουρκία

Standard

O ΤΟΥΡΚΙΚΟΣ ΙΟΥΝΗΣ ΤΟΥ 2013: ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΛΑΤΕΙΑ ΤΑΞΙΜ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ-2

της Ιλεάνας Μορώνη

Τοίχος στην Τουρκία: "Αντισταθήκαμε. Κάναμε έκτρωση στον νεκρό πολίτη μέσα μας"

Τοίχος στην Τουρκία: «Αντισταθήκαμε. Κάναμε έκτρωση στον νεκρό πολίτη μέσα μας»

 Το βασικό μήνυμα των κινητοποιήσεων στην Τουρκία είναι η εναντίωση στον αυταρχισμό και τον πατερναλισμό της εξουσίας, και η διεκδίκηση της διαφορετικότητας, του πλουραλισμού. Μετά από μια δύσκολη κι αντιφατική πορεία εκσυγχρονισμού, που ξεκίνησε τα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και δημιούργησε ένα τουρκικό έθνος του οποίου ο χαρακτήρας επιβαλλόταν από τα πάνω, από την εκάστοτε εθνική ελίτ, σήμερα οι πολίτες της Τουρκίας, παρά το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΚΔΑ) του πρωθυπουργού Ερντογάν –και, ταυτόχρονα, μ’ έναν φαινομενικά αντιφατικό τρόπο, χάρη στο ΚΔΑ– διεκδικούν να συνομολογήσουν οι ίδιοι τους όρους συγκρότησης της πολιτικής τους κοινότητας, του πολιτικού έθνους της Τουρκίας.

***

Οι κινητοποιήσεις δεν έχουν ηγεσία. Συμμετέχουν σ’ αυτές ετερόκλητες ομάδες και άτομα, με απόψεις όχι πάντα διαμορφωμένες και ενίοτε αντιφατικές. Ούτε και τα αιτήματα είναι απολύτως διαμορφωμένα. Ξεκίνησαν από την εναντίωση στην καταστροφή του φυσικού και αστικού περιβάλλοντος της Κωνσταντινούπολης (όπου αυτή τη στιγμή πραγματοποιούνται πολλά «μεγάλα έργα») και την αντίδραση στην αστυνομική βία. Ταυτόχρονα, οι Τούρκοι πολίτες διεκδικούσαν την παρουσία τους στον δημόσιο χώρο: είναι χαρακτηριστικό ότι στο Ταξίμ της Κωνσταντινούπολης, κεντρικό σημείο των συγκεντρώσεων, εδώ και λίγο καιρό απαγορεύονταν οι συναθροίσεις. Παράλληλα, εναντιώνονται στον αυταρχισμό και τον πατερναλισμό μιας εξουσίας –του ίδιου του Ερντογάν αλλά και άλλων υψηλόβαθμων αξιωματούχων– που ισχυρίζεται ότι αυτή ξέρει ποιο είναι το καλό του λαού (σ’ όλα τα θέματα, απ’ τα μεγάλα έργα της Κωνσταντινούπολης ως τους περιορισμούς στην πώληση και κατανάλωση αλκόλ και την αντισύλληψη), και υιοθετεί ένα διδακτικό και αλαζονικό ύφος. Και, τελικά, ζητώντας ν’ ακούγεται η φωνή τους, θέτουν το θέμα της δημοκρατίας και της ουσιαστικής πολιτικής συμμετοχής.

Περδινούμενος – όχι δερβίσης, αλλά διαδηλωτής με αντιασφυξιογόνα μάσκα

Η συνάντηση όλων αυτών των διαφορετικών ομάδων και ατόμων στους δρόμους και η δυναμική διεκδίκηση του δημόσιου χώρου και λόγου απέναντι σε μια εξουσία για την οποία η δημοκρατία περιορίζεται στη διεξαγωγή ελεύθερων εκλογών δείχνει μια τάση και δημιουργεί μια δυναμική. Μια δυναμική οριοθέτησης του δημόσιου χώρου απ’τους ίδιους τους πολίτες: «Είμαστε ο λαός», «Αυτή η πόλη μας ανήκει», δηλώνουν. Τα συλλογικά κείμενα που αρχίζει να παράγει το αυθόρμητο κίνημα δείχνουν ακριβώς αυτή την τάση. Η πληρωμένη από πολίτες –μέσω crowd funding— καταχώρηση που δημοσιεύτηκε στις 7 Ιουνίου στους New York Times δηλώνει: «Εκπροσωπούμε διαφορετικές εθνότητες, δόγματα, θρησκείες και ιδεολογίες. […] Απαιτούμε […] ανοιχτό διάλογο». Το κείμενο της «Αλληλεγγύης Ταξίμ», δομής που συνενώνει συνδικάτα (συμπεριλαμβανομένων των δύο μεγάλων DİSK και KESK), επαγγελματικές ενώσεις, κόμματα (από το κεμαλιστικό Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα και το φιλοκουρδικό Κόμμα Ειρήνης και Δημοκρατίας ως τα αριστερά Κόμμα Ελευθερίας και Αλληλεγγύης και Κόμμα Εργασίας) και κάθε είδους συλλογικότητες (φεμινιστικές, ΛΟΑΤ, περιβαλλοντικές, καλλιτεχνικές κ.α.), χωρίς να θέτει πολύ συγκεκριμένα αιτήματα, δείχνει ξεκάθαρα τη διάθεση όλων των συνιστωσών της Αλληλεγγύης Ταξίμ να σεβαστούν τις διαφορές τους και ταυτόχρονα να διεκδικήσουν την ύπαρξή τους ως λαού με την πολιτική έννοια του όρου: ως συνόλου που διεκδικεί την παρουσία του στον δημόσιο χώρο και δικαιούται να ελέγχει την εξουσία.

Ο τουρκικός εκσυγχρονισμός μπορεί να συνοψιστεί ως μια προσπάθεια να υιοθετηθούν όσα νεωτερικά στοιχεία έκρινε χρήσιμα η εξουσία, η εθνική ελίτ, και να απωθηθούν όσα θεωρούσε επικίνδυνα. Το τουρκικό έθνος όφειλε να είναι σύγχρονο, αλλά ταυτόχρονα και υπάκουο: οι πολίτες δεν ήταν πολίτες με όλη την έννοια του όρου, αφού όφειλαν να υπακούουν στις επιταγές της εθνικής ελίτ, η οποία, μόνη, διαμόρφωνε τα όρια του δημόσιου χώρου και τους όρους της πολιτικής. Έτσι διαμορφωνόταν μια μονολιθική εθνική ιδεολογία, ενώ ταυτόχρονα η υπαρκτή πολυμορφία της κοινωνίας χρησιμοποιούνταν για να αποτραπεί η συνεννόηση των πολιτών από τα κάτω, και άρα το ενδεχόμενο αμφισβήτησης των όρων συγκρότησης της πολιτικής κοινότητας.

Ο Ερντογάν θέλει να εμφανίζεται ως ο ηγέτης που έβαλε τον λαό στον δημόσιο χώρο. Είναι αλήθεια ότι μεγάλο κομμάτι των λαϊκών μαζών είδε στην εξουσία του ΚΔΑ το τέλος της περιθωριοποίησής του από μια ελίτ για την οποία ο λαός αποτελούνταν από θρησκόληπτους αγράμματος. Είναι επίσης αλήθεια ότι οι κυβερνήσεις του ΚΔΑ έθεσαν τέλος στην κηδεμόνευση της πολιτικής ζωής από τον θεματοφύλακα του έθνους στρατό. Ωστόσο, το ΚΔΑ κι ο Ερντογάν, ακολουθώντας ακριβώς την παράδοση του τουρκικού εκσυγχρονισμού, προσπάθησαν να διαμορφώσουν μια δημοκρατία στα μέτρα τους.

Αυτή τη στιγμή γίνεται εμφανές πως ο εκσυγχρονισμός κι ο εκδημοκρατισμός, ως δυναμικές διαδικασίες, ξεφεύγουν απ’ τα όρια που η εθνική ελίτ –πρώτα των κεμαλιστών, μετά του ΚΔΑ και του Ερντογάν– προσπάθησε να θέσει. Μοιάζει οξύμωρο, αλλά είναι πολύ χαρακτηριστικό: η ίδια καταχώρηση στους New York Times που κάνει λόγο για «διαφορετικές εθνότητες, δόγματα, θρησκείες και ιδεολογίες» δηλώνει επίσης: «Είμαστε οι περήφανοι συνεχιστές της κληρονομιάς του Ατατούρκ». Οι Τούρκοι, διεκδικώντας να είναι πολίτες, λαός, προσπαθούν να δώσουν στο νεωτερικό, το δημοκρατικό και το εθνικό ένα περιεχόμενο που θα διαμορφώσουν οι ίδιοι. Δεν είναι εύκολη διαδικασία, και γιατί υπάρχουν μεγάλες αντιθέσεις στην τουρκική κοινωνία, και γιατί η εξουσία του ΚΔΑ –που όχι μόνο στηρίζεται σε μεγάλο μέρος των ψηφοφόρων (το εκλογικό του ποσοστό στις βουλευτικές εκλογές του 2011 πλησίαζε το 50%), αλλά έχει δημιουργήσει κι έναν ολόκληρο ιστό κοινωνικών ερεισμάτων– είναι ακόμα πολύ μεγάλη, κι επομένως το ΚΔΑ μπορεί να συνεχίσει να μιλάει ως αποκλειστικός εκφραστής της «εθνικής βούλησης». Είναι όμως η πρώτη φορά που ένα μεγάλο μέρος της τουρκικής κοινωνίας φαίνεται να επιθυμεί να ξεκινήσει αυτή η διαδικασία, και που δεν υπάρχει ένας θεσμός –όπως ήταν ο στρατός– που να μπορεί πειστικά να εμφανιστεί ως υπεράνω κομμάτων θεματοφύλακας του εθνικού, και να τη σταματήσει βίαια.

 

Η Ιλεάνα Μορώνη είναι υποψήφια διδάκτορας Ιστορίας στην EHESS, Παρίσι. Ασχολείται με την οθωμανική και σύγχρονη τουρκική ιστορία.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s